﻿#6632- نهايت عقل و خرد آن است كه اعتراف به ناداني خود كند (يعني آنچه را نداند اعتراف كند كه نميداند)#6632- غاية العقل الاعتراف بالجهل#6633- كار زشت عاقل بهتر است از كار نيك نادان#6633- قبيح عاقل خير من حسن جاهل#6634- بريدن عاقل از تو (و قطع رابطه‏اش با تو) پس از اين است كه راه چاره‏اي در باره تو نيابد#6634- قطيعة العاقل لك بعد نفاذ الحيلة فيك#6635- از عقل تو همين اندازه تو را بس است كه رشدت را از گمراهيت براي تو روشن سازد#6635- كفاك من عقلك ما ابان لك رشدك من غيّك#6636- عاقل نيست كسي كه شيفته بازي و سرگرمي شود و حريص به لهو و شادي گردد#6636- لم يعقل من وله باللّعب، و استهتر باللّهو و الطّرب#6637- كسي كه عاقل باشد طلب گذشت (از خداي تعالي) كند#6637- من عقل استقال#6638- هيچ عقلي مانند «تجاهل» و خود را به ناداني زدن نيست#6638- لا عقل كالتّجاهل#6639- عقل زيور است و حماقت ننگ و عيب#6639- العقل زين، الحمق شين#6640- عقل، شفا و درمان است#6640- العقل شفاء#6641- عقلها موهبتي الهي است، و آداب كسب كردني است#6641- العقول مواهب، الآداب مكاسب#6642- عقل شرافت بزرگواري است كه كهنه نشود#6642- العقل شرف كريم لا يبلي#6643- (حقيقت آدمي و) انسان به عقل او است#6643- الانسان بعقله#6644- عقل و خرد فضيلت و برتري انسان است#6644- العقل فضيلة الانسان#6645- عقل پيك حق است#6645- العقل رسول الحقّ#6646- عقل دوستي است بريده شده (كه مردم از او بريده‏اند)#6646- العقل صديق مقطوع#6647- عاقل الفت گيرد با مانند خود#6647- العاقل يألف مثله#6648- عقل فريب نميخورد#6648- العقل لا ينخدع#6649- عقل اصلاح كننده هر چيزي است#6649- العقل مصلح كلّ امر#6650- انسان عاقل دشمن لذّت خويش است (زيرا غالبا لذتها موجب بدبختي است)#6650- العاقل عدوّ لذّته#6651- عقل و خرد دعوت كننده به فهم و زيركي است#6651- العقل داعي الفهم#6652- عقل و خرد محكم‏ترين اساس و پايه است#6652- العقل اقوي اساس#6653- عقل برترين اميدواريهاست#6653- العقل افضل مرجوّ#6654- عقل فكر و انديشه را نيكو كند#6654- العقل يحسن الرّويّة#6655- عاقل و خردمند كمال را ميطلبد، و جاهل مال را#6655- العاقل يطلب الكمال، الجاهل يطلب المال#6656- عقل چشمه خير و نيكي است#6656- العقل ينبوع الخير#6657- عقل نگه داشتن تجربه‏هاست (يعني عاقل كسي است كه تجربه‏ها را بخاطر بسپارد و در وقت خود به كار بندد)#6657- العقل حفظ التّجارب#6658- عاقل پست گرداند نفس خود را و فروتني كند و در نتيجه بلند گردد#6658- العاقل يضع نفسه فيرتفع#6659- عقل بهترين زيورها است#6659- العقل أحسن حلية#6660- عقل لازم كند حذر و پرهيز را#6660- العقل يوجب الحذر#6661- عقل مركب علم و دانش است#6661- العقل مركب العلم#6662- عقل شمشيري است برّان (كه حق و باطل را از هم جدا كند)#6662- العقل حسام قاطع#6663- عقل سلاح هر كاري است#6663- العقل سلاح كلّ أمر#6664- عاقل پيوسته اندوهناك و غمگين است (به خاطر كوتاهيها و انديشه در سرانجامها)#6664- العاقل مهموم مغموم#6665- عقل شريف‏ترين مزيّت و برتري انسان است#6665- العقل اشرف مزيّة#6666- عاقل كسي است كه كار خود را محكم و پابرجا كرده (يا دريافته) است#6666- العاقل من احرز أمره#6667- احسان كردن عاقل بهترين فضيلت است#6667- اصطناع العاقل احسن فضيلة#6668- عقل جامه نو و تازه‏اي است كه كهنه نشود#6668- العقل ثوب جديد لا يبلي#6669- عاقل تكيه بر عمل خويش كند و جاهل و نادان تكيه بر آرزوي خويش#6669- العاقل يعتمد علي عمله، الجاهل يعتمد علي أمله#6670- عقل پاكيزه كننده است از كار زشت و دستور دهد به كار نيك#6670- العقل منزّه عن المنكر آمر بالمعروف#6671- عقل هر جا كه باشد الفت دهنده و الفت گيرنده است#6671- العقل حيث كان آلف مألوف#6672- عقل درختي است كه ميوه‏اش سخاوت و حياست#6672- العقل شجرة ثمرها السّخاء و الحياء#6673- عاقل كسي است كه بخشش خويش را بذل كند#6673- العاقل من بذل نداه#6674- عقل زيوري است براي آن كس كه روزيش شده است#6674- العقل زين لمن رزقه#6675- عقل در غربت خويشاوند است#6675- العقل في الغربة قربة#6676- عقل بالا برد انسان را به سوي مقام «عليّين» و جايگاه والا#6676- العقل رقيّ الي علّيّين#6677- عاقل كسي است كه كارهايش گفتارش را تصديق كند#6677- العاقل من صدّق اقواله أفعاله#6678- عاقل كسي است كه به ايستد هر جا كه بشناسد (يعني در بحث و مناظره و قضاوت و امثال آنها)#6678- العاقل من وقف حيث عرف#6679- عاقل كسي است كه زهد ورزد در آنچه جاهل در آن رغبت كند#6679- العاقل من يزهد فيما يرغب فيه الجاهل#6680- عقل خصلتي است كه به سبب علم و تجربه‏ها افزون شود#6680- العقل غريزة تزيد بالعلم و التّجارب#6681- عاقل كسي است كه از شهوت دوري كند و دنياي خود را به آخرت بفروشد#6681- العاقل من هجر شهوته و باع دنياه بآخرته#6682- عاقل كسي است كه از گناهان پارسايي ورزد، و از عيبها پاكيزه باشد#6682- العاقل من تورّع عن الذّنوب و تنزّه من العيوب#6683- عقل و علم در يك رسن به هم بسته‏اند، نه از هم جدا شوند و نه از هم دور شوند#6683- العقل و العلم مقرونان في قرن‏ لا يفترقان و لا يتباينان#6684- عاقل كسي است كه كارها (و احسانها) ي او نيكو باشد، و تلاش و كوشش خود را در جاي خود به كار برد#6684- العاقل من احسن صنائعه و وضع سعيه في مواضعه#6685- عاقل هنگامي كه خاموش باشد انديشه كند، و چون سخن گويد ذكر خدا كند، و چون نگاه كند پند گيرد#6685- العاقل اذا سكت فكّر، و اذا نطق ذكر، و اذا نظر اعتبر#6686- عقل بي نياز كننده‏ترين توانگريها و نهايت شرف و بزرگواري است در دنيا و آخرت#6686- العقل اغني الغناء و غاية الشّرف في الآخرة و الدّنيا#6687- عاقل كسي است كه متّهم كند رأي و انديشه خود را، و اعتماد نكند به هر چه نفس او برايش آرايش دهد#6687- العاقل من اتّهم رأيه و لم يثق بكلّ ما تسوّل له نفسه#6688- عاقل كسي است كه هر چيزي را در جاي خود نهد، و جاهل و نادان بر خلاف اين است#6688- العاقل من وضع الاشياء مواضعها و الجاهل ضدّ ذلك#6689- عاقل هنگامي كه دانا شد عمل كند، و چون عمل كند پاك و خالص كند، و چون خالص كرد، عزلت گزيند#6689- العاقل اذا علم عمل و اذا عمل اخلص و اذا اخلص اعتزل#6690- عقل زيباترين زيور است و علم و دانش شريف‏ترين مزيّت و برتري#6690- العقل اجمل زينة، و العلم اشرف مزيّة#6691- عقل ريشه علم و دانش است، و انسان را به فهم و انديشه بخواند#6691- العقل اصل العلم و داعية الفهم#6692- عاقل كسي است كه از حدّ نگذراند او را درشتي و درشت خويي، و نمينشاند او را ناتواني#6692- العاقل لا يفرط به عنف و لا يقعد به ضعف#6693- عقل سود و منفعت آورد، و علم و دانش رفعت دهد، و صبر و بردباري سبب دفع مصيبتها شود#6693- العقل منفعة و العلم مرفعة و الصّبر مدفعة#6694- نفسها (همچون مركبي) آزاد و رهاست، ولي دستهاي عقل و خردهاست كه مهارشان را از بدبختيها و نحوستها نگه دارند#6694- النّفوس طلقة لكنّ ايدي العقول تمسك اعنّتها عن النّحوس#6695- عقل سردار لشكر خداي رحمان است، و هوا و هوس جلودار و فرمانده سپاه شيطان، و نفس انساني را در اين ميان هر يك به سوي خود ميكشد، و هر كدام پيروز شد نفس در همان جايگاه او خواهد بود#6695- العقل صاحب جيش الرّحمن و الهوي قائد جيش الشّيطان، و النّفس متجاذبة بينهما، فايّهما غلب كانت في حيّزه#6696- عقل و شهوت هر دو مخالف يكديگرند، ياري دهنده عقل علم است، و آرايش دهنده شهوت هوا و هوس، و نفس در اين ميان مورد نزاع اين دو است، و هر كدام غلبه كرد نفس در طرف او خواهد بود#6696- العقل و الشّهوة ضدّان و مؤيّد العقل العلم و مزيّن الشّهوة الهوي و النّفس متنازعة بينهما فأيّهما قهر كانت في جانبه#6697- عقل اين است كه ميانه‏روي كني و زياده‏روي نكني، و وعده دهي و خلاف وعده نكني، و هرگاه خشم كردي حلم ورزي و بردباري كني#6697- العقل أنّك تقتصد فلا تسرف و تعد فلا تخلف، و اذا غضبت حلمت#6698- عقل راهنمايي كند و نجات دهد، امّا جهل و ناداني گمراه كند و هلاك گرداند#6698- العقل يهدي و ينجي، و الجهل يغوي و يردي#6699- عاقل كسي است كه ضايع نكند از خود نفسي را در آنچه سودش ندهد، و اندوخته نكند آنچه را همراه او نباشد#6699- العاقل من لا يضيع له نفسا فيما لا ينفعه، و لا يقتني ما لا يصحبه#6700- عاقل كسي است كه تسليم قضاي الهي گردد، و در عين حال به احتياط و دورانديشي عمل كند#6700- العاقل من سلّم الي القضاء و عمل بالحزم#6701- عقل دوستي است ستوده#6701- العقل صديق محمود#6702- عاقل باش تا دريابي#6702- اعقل تدرك#6703- از عاقل پيروي كن تا غنيمت يابي#6703- اطع العاقل تغنم#6704- راه راست را از عقل بطلب، و با هوا و هوس مخالفت كن تا رستگار شوي#6704- استرشد العقل و خالف الهوي تنجح#6705- خردمند گردان عقل خود را، و به دست گير كار خود را، و پيكار كن با نفس خود، و كار كن براي آخرت به قدر طاقت و كوشش خود#6705- اعقل عقلك و املك امرك و جاهد نفسك و اعمل للآخرة جهدك#6706- متّهم كنيد عقلهاي خود را كه به راستي در اثر اعتماد به آنها (و بدون مشورت با ديگران، و تكيه بر عقل خويش) است خطا كاري#6706- اتّهموا عقولكم فانّه من الثّقة بها يكون الخطاء#6707- آگاه باشيد كه به راستي خردمند فرزانه كسي است كه به رأيهاي مختلف رو آورد، با فكري درست و نگرشي در  عواقب و سرانجام كارها#6707- الا و انّ اللّبيب من استقبل وجوه الآراء بفكر صائب و نظر في العواقب#6708- كجايند خردهايي كه افروخته‏اند چراغهاي هدايت را اغني الغني العقل#6708- اين العقول المستصبحة لمصابيح الهدي#6709- بينياز كننده‏ترين ثروتها عقل است#6709- اغني الغني العقل#6710- عاقل‏ترين مردم كسي است كه از عاقلان پيروي كند#6710- اعقل النّاس من اطاع العقلاء#6711- برترين نعمتها عقل است#6711- افضل النّعم العقل#6712- خوشبخت‏ترين مردم انسان عاقل است#6712- اسعد النّاس العاقل#6713- عاقل‏ترين انسان نيكوكار ترسان (از خداي سبحان) است#6713- اعقل الانسان محسن خائف#6714- عاقل‏ترين مردم كسي است كه از ديگران به خدا نزديكتر باشد#6714- اعقل النّاس اقربهم من اللّه#6715- در ميان مردم كسي زودتر به خواسته خود ميرسد كه عاقل و نرمخو باشد#6715- ادرك النّاس لحاجته ذو العقل المترفّق#6716- برترين مردم از نظر عقل كسي است كه اندازه‏گيري زندگيش از ديگران بهتر، و اهتمام و تلاشش در اصلاح معاد خود از همگان سخت‏تر باشد#6716- افضل النّاس عقلا احسنهم تقديرا لمعاشه، و اشدّهم اهتماما باصلاح معاده#6717- برترين بهره مرد عقل او است، اگر خوار شود او را عزيز گرداند، و اگر بيفتد بلندش كند، و اگر گم شود به راه راست هدايتش كند، و اگر سخن گويد او را استوار و پابرجا نمايد#6717- افضل حظّ الرّجل عقله ان ذلّ اعزّه، و ان سقط رفعه، و ان ضلّ أرشده و ان تكلّم سدّده#6718- به راستي كه خداي سبحان عقل درست و عمل مستقيم را دوست ميدارد#6718- انّ اللّه سبحانه يحبّ العقل القويم و العمل المستقيم#6719- به راستي كه بيرغبتي در جهل و ناداني به اندازه رغبت در عقل (نيكو) است#6719- انّ الزّهد في الجهل بقدر الرّغبة في العقل#6720- به راستي كسي را كه خداوند عقلي درست و عملي مستقيم روزي كرده، نعمت خود را بر او آشكار، و منّت خويش را بر او بزرگ گردانده است#6720- انّ من رزقه اللّه عقلا قويما و عملا مستقيما فقد ظاهر لديه النّعمة و اعظم عليه المنّة#6721- به راستي عاقل كسي است كه عقل او در راه ارشاد است و رأي و انديشه‏اش در حال فزوني و ازدياد، و از اين رو رأي و انديشه‏اش استوار، و كارش ستوده است#6721- انّ العاقل من عقله في ارشاد و من رأيه في ازدياد، فلذلك رايه سديد و فعله حميد#6722- به راستي كه عاقل كسي است كه در امروزش به فكر فرداي خويش است، و تلاش در آزادي نفس خويش دارد، و براي آنچه چاره‏اي از آن ندارد، و گريزي از آن نيست، كار ميكند#6722- انّ العاقل من نظر في يومه لغده، و سعي في فكاك نفسه و عمل لما لا بدّ له منه و لا محيص له عنه#6723- جز اين نيست كه عقل عبارت است از دوري گزيدن از گناه، و انديشه كردن در سرانجامها، و فرا گرفتن احتياط و دورانديشي در كارها#6723- انّما العقل التّجنّب من الاثم و النّظر في العواقب و الاخذ بالحزم#6724- هرگاه عقلها كم شود، زيادتيها (در گفتار و زياده‏رويها) بسيار شود#6724- اذا قلّت العقول كثر الفضول#6725- هرگاه خداوند در باره بنده‏اي خير و خوبي خواهد، عطا كند به او عقلي درست و عملي راست و پا برجا#6725- اذا اراد اللّه بعبد خيرا منحه عقلا قويما و عملا مستقيما#6726- به وسيله عقل است كه پايان حكمت و فرزانگي بيرون آيد#6726- بالعقل يستخرج غور الحكمة#6727- با عقل است كه خيرات و نيكيها به دست آيد#6727- بالعقل تنال الخيرات#6728- به وسيله عقل وضع مردم رو به راه شود#6728- بالعقل صلاح البريّة#6729- به وسيله عقلهاست كه آدمي به قلّه علوم دست يابد#6729- بالعقول تنال ذروة العلوم#6730- صلاح هر كار به وسيله عقل است#6730- بالعقل صلاح كلّ امر#6731- تمامي عقل و خرد، كامل گرداندن و به كمال رساندن آن است#6731- تمام العقل استكماله#6732- پاكيزگي مرد، به عقل و خرد او است#6732- تزكيه الرّجل عقله#6733- ميوه عقل، استقامت و پايداري (در كارها) است#6733- ثمرة العقل الاستقامة#6734- ميوه عقل ملازم بودن با حق است#6734- ثمرة العقل لزوم الحقّ#6735- به وسيله عقل است كمال نفس انساني#6735- بالعقل كمال النّفس#6736- سه چيز است كه در هر كس باشد ايمانش كامل است: عقل و بردباري و علم#6736- ثلاث من كنّ فيه كمل ايمانه: العقل و الحلم و العلم#6737- دارايي و توانگري عاقل، در علم و عمل او است#6737- ثروة العاقل في علمه و عمله#6738- سه چيز است كه به وسيله آنها عقلهاي مردان آزمايش شود و آنها عبارت است از: مال و فرمانروايي و مصيبت#6738- ثلاث يمتحن بها عقول الرّجال هنّ: المال و الولاية و المصيبة#6739- سه چيز است كه دلالت و راهنمايي ميكند بر عقل صاحب آن: پيك، نامه، هديه#6739- ثلاثة تدلّ علي عقول اربابها: الرّسول و الكتاب و الهديّة#6740- نيكويي عقل، زيبايي آشكار و درون است#6740- حسن العقل جمال الظّواهر و البواطن#6741- حسب مرد (كه بدان بايد افتخار ورزد) عقل او است، و مردانگي او اخلاق او است#6741- حسب الرّجل عقله، و مروءته خلقه#6742- حدّ و انتهاي عقل، نظر و انديشه كردن در عواقب كارهاست، و راضي بودن بدانچه تقدير الهي بر آن جاري گردد#6742- حدّ العقل النّظر في العواقب و الرّضا بما يجري به القضاء#6743- حدّ عقل جدا شدن از دنياي فاني، و پيوستن به سراي باقي و پايدار است#6743- حدّ العقل الانفصال عن الفاني و الاتّصال بالباقي#6744- نگهداري عقل به مخالفت كردن با خواهشها و روي گردانيدن از دنياست#6744- حفظ العقل بمخالفة الهوي و العزوف عن الدّنيا#6745- بهترين موهبتهاي الهي عقل است#6745- خير المواهب العقل#6746- عقلهاتان سبك و فكرهاتان سفيهانه است، پس هدف خوبي براي تيراندازان، و لقمه خوبي براي خورندگان، و شكاري هستيد براي حمله كنندگان (اين سخنان را در مذمت مردم بصره فرموده)#6746- خفّت عقولكم و سفهت حلومكم، فانتم غرض لنابل، و اكلة لآكل، و فريسة لصائل#6747- عقل نيكو، برترين پيشرو و راهنما است#6747- حسن العقل افضل رائد#6748- دولت عاقل مانند خويشاوندي است كه اشتياق به پيوند دارد#6748- دولة العاقل كالنّسيب يحنّ الي الوصلة#6749- انساني كه داراي عقل است گشوده نشود و ظاهر نگردد حال او، مگر از تحمل نمودن، و نيكي كردن، و بخشش نمودن#6749- ذو العقل لا ينكشف الّا عن احتمال و اجمال و افضال#6750- بسا باشد كه خردمند از راه درست نابينا گردد#6750- ربّما عمي اللّبيب عن الصّواب#6751- انديشه و رأي عاقل، نجات بخش است#6751- رأي العاقل ينجي#6752- سنگيني و وقار عقل آزمايش شود در خوشنودي و اندوه (كه در هر حال سنگيني و متانت خود را حفظ كند)#6752- رزانة العقل تختبر في الرّضا و الحزن#6753- زيور دين عقل است#6753- زين الدّين العقل#6754- لغزش عاقل محذور است و بايد از آن برحذر بود و پرهيز كرد#6754- زلّة العاقل محذورة#6755- لغزش عاقل، زخم سختي است#6755- زلّة العاقل شديدة النّكاية#6756- بسياري عقل نجات بخش است#6756- زيادة العقل تنجي#6757- شش چيز است كه عقل مردان بدانها آزمايش شود: هم نشيني، داد و ستد، فرمانروايي، معزول شدن، دارايي، ناداري#6757- ستّة تختبر بها عقول الرّجال: المصاحبة و المعاملة و الولاية و العزل و الغني و الفقر#6758- شش چيز است كه آزمايش شود بدانها عقلهاي مردمان: بردباري در هنگام خشم، شكيبايي در هنگام ترس، ميانه‏روي در هنگام ميل و خواهش، تقواي الهي در هر حال، خوب مدارا كردن، كمي جدال و ستيزه#6758- ستّة تختبر بها عقول النّاس: الحلم عند الغضب، و الصّبر عند الرّهب، و القصد عند الرّغب، و تقوي اللّه في كلّ حال، و حسن المداراة، و قلّة المماراة#6759- اصلاح مردمان به عقل و خرد است#6759- صلاح البريّة العقل#6760- با عاقلان و خردمندان مصاحبت كن تا غنيمت يابي، و از دنيا روي بگردان تا سالم بماني#6760- صاحب العقلاء تغنم، و اعرض عن الدّنيا تسلم#6761- دوست هر انساني عقل او است و دشمنش جهل و نادانيش#6761- صديق كلّ امرء عقله، و عدوّه جهله#6762- گمراهي عقل انسان را از راه راست دور گرداند، و معاد و روز جزا را فاسد كند#6762- ضلال العقل يبعّد من الرّشاد و يفسد المعاد#6763- اقسام مثلها (كه در قرآن و سخنان بزرگان است) براي صاحبان عقلها و خردها زده ميشود#6763- ضروب الامثال تضرب لاولي النّهي و الالباب#6764- گمراهي عقل سخت‏ترين گمراهي است، و خواري ناداني بزرگترين خواري#6764- ضلال العقل اشدّ ضلّة، و ذلّة الجهل اعظم ذلّة#6765- گمان عاقلان و خردمندان نزديكترين چيزها است به درستي و صواب#6765- ظنّ ذوي النّهي و الالباب اقرب شي‏ء من الصّواب#6766- بر تو باد به ملازمت عقل كه هيچ مالي سودمندتر از آن نيست#6766- عليك بالعقل فلا مال اعود منه#6767- دشمني عاقل بهتر است از رفاقت و دوستي جاهل و نادان(دشمن دانا به از نادان دوست)#6767- عداوة العاقل خير من صداقة الجاهل#6768- عقل مرد نظام او است، و ادب او قوامش، و راستيش امام و راهنماي او، و شكر و سپاسش نشانه تمام و كمال او است#6768- عقل المرء نظامه، و ادبه قوامه، و صدقه امامه، و شكره تمامه#6769- سرلوحه برتري و فضيلت آدمي عقل و اخلاق نيكوي او است#6769- عنوان فضيلة المرء عقله و حسن خلقه#6770- نهايت آدمي عقل نيكوي او است#6770- غاية المرء حسن عقله#6771- نهايت همه فضائل، عقل و خرد است#6771- غاية الفضائل العقل#6772- غريزه و خصلت عقل و خرد، از كار زشت و نكوهيده سر باز ميزند#6772- غريزه العقل تأبي ذميم الفعل#6773- عقل خود را فريب داده كسي كه به دنبال آن مكرها و نيرنگها را آورده#6773- غرّ عقله من اتبعه الخدع#6774- پرده عيبها عقل است#6774- غطاء العيوب العقل#6775- نداشتن عقل بدبختي است#6775- فقد العقل شقاء#6776- گاه است كه عقل تك و تنها گمراه ميكند (و نبايد به عقل تنها بدون مشورت با ديگران اكتفا كرد)#6776- قد يضلّ العقل الفذّ#6777- )و در مدح شخصي فرموده:) راستي كه عقل خود را زنده كرده و شهوت و ميل خود را ميرانده، پروردگار خود را فرمان برده، و نافرماني نفس خويش كرده#6777- قد احيي عقله و امات شهوته و اطاع ربّه و عصي نفسه#6778- ارزش و بهاي هر كسي (به) عقل و خرد او است#6778- قيمة كلّ امرء عقله#6779- هر عاقلي (به خاطر آخرت خود) غمگين است#6779- كلّ عاقل مغموم#6780- هر عاقلي اندوهگين است#6780- كلّ عاقل محزون#6781- هر علمي را كه عقلي و خردي تأييد و كمك نكند گمراهي است#6781- كلّ علم لا يؤيّده عقل مضلّة#6782- چه بسا انسان خواري كه عقل و خردش او را عزيز گردانده است#6782- كم من ذليل اعزّه عقله#6783- براي توانگري و بينيازي انسان، همان عقل او را بس است#6783- كفي بالعقل غني#6784- كار درست بسيار خبر ميدهد از بسياري عقل#6784- كثرة الصّواب تنبيء عن وفور العقل#6785- به دشمن عاقل خود بيشتر اعتماد داشته باش تا به دوست نادان#6785- كن بعدوّك العاقل اوثق منك بصديقك الجاهل#6786- دستور عقل را زود اجابت كن، و دستور هوا و هوس را به تأخير انداز#6786- كن لعقلك مسعفا و لهواك مسوّفا#6787- كسب عقل و دست آورد آن، باز داشتن از آزار ديگران است#6787- كسب العقل كفّ الاذي#6788- كمال آدمي عقل او است، و ارزش و قيمت او فضيلت و احسان او است#6788- كمال المرء عقله و قيمته ‏فضله#6789- سخن شخص عاقل قوت و غذاي جان است، و پاسخ جاهل و نادان سكوت و خموشي است#6789- كلام العاقل قوت، و جواب الجاهل سكوت#6790- كمال انسان به عقل است#6790- كمال الانسان العقل#6791- هر چيزي را نهايتي (و يا علّت نهايي) است و نهايت آدمي عقل او است#6791- لكلّ شي‏ء غاية و غاية المرء عقله#6792- هر چيزي زكاتي است و زكات عقل تحمّل نادانان است#6792- لكلّ شي‏ء زكاة و زكاة العقل احتمال الجهّال#6793- براي انسان عاقل در هر عملي احساني و كار نيكي است#6793- للعاقل في كلّ عمل احسان#6794- براي انسان عاقل در هر عملي رياضتي (و رام كردن نفسي) است#6794- للعاقل في كلّ عمل ارتياض#6795- مؤمن را عقلي است وافي و كامل، و بردباري است پسنديده، و رغبت و ميلي است در كارهاي نيك، و گريزي است از بديها#6795- للمؤمن عقل وفيّ و حلم مرضيّ، و رغبة في الحسنات و فرار من السّيّئات#6796- سود ندهد ادب تا قرين و همراه آن گردد عقل (كه آن گاه ادب سود دهد)#6796- لن ينجع الادب حتّي يقارنه العقل#6797- عاقل را حركت و بيتابي براي رفتن نيست جز در سه چيز: بهره‏اي در باره‏ معاد و روز جزا، مرمّت و تعميري براي معاش و زندگي، يا لذتي در غير محرّمات الهي#6797- ليس للعاقل ان يكون شاخصا الّا في ثلاث: حظوة في معاد، او مرمّة لمعاش، او لذّة في غير محرّم#6798- اگر عقل صحيح باشد (و درست كار كند) هر انساني مهلتهاي زندگي را غنيمت شمارد (و بيهوده صرف نكند)#6798- لو صحّ العقل لاغتنم كلّ امرء مهله#6799- كسي كه عاقل باشد (يا عقل خود را به كار بندد) فهم كند#6799- من عقل فهم#6800- هركس ياري جويد از عقل، ياريش كند#6800- من استرفد العقل ارفده#6801- كسي كه به عقل كمك جويد او را به راه راست وادارد#6801- من استعان بالعقل سدّده#6802- كسي كه عقل را به كار نبندد خوار گردد، و كسي كه خوار شد مورد احترام و تعظيم قرار نگيرد#6802- من لا يعقل يهن و من يهن لا يوقّر#6803- كسي كه عقلش كم شد، سخن گفتن با او بد خواهد بود#6803- من قلّ عقله ساء خطابه#6804- كسي كه عقل ندارد اميد بدو مبند#6804- من لا عقل له لا ترتجيه#6805- كسي كه عاقلي را ضايع كند دليل بر ضعف عقل او است#6805- من ضيّع عاقلا دلّ علي ضعف عقله#6806- كسي كه عقل خود را بر هواي نفس مقدّم دارد تلاشهايش نيكو خواهد بود#6806- من قدّم عقله علي هواه حسنت مساعيه#6807- كسي كه عقل خود را بر خويش فرمانروا گرداند حكيم و فرزانه است#6807- من ملّك عقله كان حكيما#6808- كسي كه عقلش نيرومند شد پند گرفتنش بسيار باشد#6808- من قوي عقله اكثر الاعتبار#6809- كسي كه عقلش بر هواي نفسش غالب شد، رستگار گشته است#6809- من غلب عقله هواه افلح#6810- كسي كه عقل از دستش برود خواري از او در نگذرد (و او را فرا گيرد)#6810- من فاته العقل لم يعده الذّلّ#6811- كسي كه بنشاند او را عقل (يعني دستور آن را به كار نبندد) برخيزاند او را ناداني و جهل (و به ناچار به فرمان جهل عمل خواهد كرد)#6811- من قعد به العقل قام به الجهل#6812- كسي كه غالب شود عقل او برخواسته و شهوتش، و بردباريش بر خشمش شايسته و سزاوار خوش سيرتي است (كه او را داراي سيرت نيكو بدانيم)#6812- من غلب عقله شهوته و حلمه غضبه كان جديرا بحسن السّيرة#6813- كسي كه عقل كند، از بيخبري خود بيدار شود، و آماده كوچ كردن خويش گردد، و سراي ماندني خود را آباد سازد#6813- من عقل تيقّظ من غفلته و تأهّب لرحلته و عمر دار اقامته#6814- كسي كه بيشترين اختيارش در دست عقل او نيست، از هيچ اندرزي سود نبرد#6814- من لم يكن املك شي‏ء به عقله لم ينتفع بموعظة#6815- كسي كه عقلي ندارد كه او را زيور دهد و بيارايد، به فزوني و بزرگي نرسد#6815- من لم يكن له عقل يزينه لم ينبل#6816- كسي كه عقلش كامل نباشد از شرّ و بدي او ايمني نباشد#6816- من لم يكمل عقله لم تؤمن بوائقه#6817- از نعمتهاي كامل الهي وفور و بسياري عقل و خرد است#6817- من كمال النّعم وفور العقل#6818- از كمال عقل تو است احتياط كردن يا پشت گرمي نمودن بر عقل خود نه بر هوا و هوس#6818- من كمال عقلك استظهارك علي عقلك#6819- زيبا نگرداند فضائل و كمالات انسان را چيزي همانند عقل#6819- ما جمّل الفضائل كاللّبّ#6820- ايمان نياورده مؤمن تا اين كه عاقل و دانا باشد#6820- ما آمن المؤمن حتّي عقل#6821- خداي سبحان در ميان بندگانش چيزي را كه برتر از عقل باشد تقسيم نكرده#6821- ما قسم اللّه سبحانه بين عباده شيئا افضل من العقل#6822- خداي سبحان عقل را در وجود كسي به وديعت نگذارده جز براي آنكه روزي او را به وسيله آن رهايي دهد#6822- ما استودع اللّه سبحانه امرء عقلا الّا ليستنقذه به يوما#6823- ملاك هر كار عقل است (كه بدان برپا ماند)#6823- ملاك الامر العقل#6824- با عقل و خرد است كه بردباري بسيار شود#6824- مع العقل يتوفّر الحلم#6825- وسيله امتياز مرد عقل او است، و زيبايي او مردي و مردانگي او است#6825- ميزة الرّجل عقله و جماله مروّته#6826- مصاحبت و همدمي با عاقل ايمني است#6826- مصاحبة العاقل مأمونة#6827- نيمي از شخص عاقل تحمّل و خويشتن‏داري است و نيم ديگر «تغافل» و خود را به بيخبري و غفلت زدن#6827- نصف العاقل احتمال و نصفه تغافل#6828- پناه ميبريم به خدا از بديهاي عقل و زشتي لغزشها و به او ياري ميجوييم#6828- نعوذ باللّه من سيّئات العقل و قبح الزّلل و به نستعين#6829- مردمك دل عاقل (يا چشم آن) چنان است كه بدان رشد خود را ميبيند، و پستي و بلنديهاي آن را ميشناسد و تشخيص ميدهد#6829- ناظر قلب اللّبيب به يبصر رشده و يعرف غوره و نجده#6830- زنهار از كساني مباش كه موعظه و اندرز سودش ندهد مگر هنگامي كه سعي در رنجاندن و آزردنش كني، كه عاقل به وسيله ادب پند آموزد، و چهارپايان فرمان نبرند جز به كتك#6830- لا تكوننّ ممّن لا تنفعه الموعظة الّا اذا بالغت في ايلامه، فانّ العاقل يتّعظ بالادب و البهائم لا ترتدع الّا بالضّرب#6831- نصيحت كسي را كه عقل ندارد نپذير، و اعتماد نكن به كسي كه اصل و ريشه به او خيانت كرده (و اصل و ريشه‏اي ندارد) زيرا كسي كه عقل ندارد گول زند تو را از جايي كه (به خيال خود) نصيحت ميكند، و كسي كه اصل و ريشه به او خيانت كرده فساد به بار آورد از جايي كه به نظر#6831- لا تنتصح بمن فاته العقل و لا تثق بمن خانه الاصل، فانّ من فاته العقل يغشّ من حيث ينصح، و من خانه الاصل يفسد من حيث يصلح#6832- انسان عاقل را فقر و نداري نيست#6832- لا فقر لعاقل#6833- توانگري و ثروتي همچون عقل نيست#6833- لا غني كالعقل#6834- يافت نميشود انسان عاقل كه فريب خورده باشد#6834- لا يلفي العاقل مغرورا#6835- شجاع‏تر از عاقل نيست#6835- لا أشجع من لبيب#6836- مصاحبت و همدمي كسي كه عقل ندارد شيرين نخواهد بود#6836- لا تحلو مصاحبة غير اريب#6837- مروّت و مردانگي كامل نشود مگر براي شخص عاقل#6837- لا تكمل المروّة الّا للبيب#6838- مالي سودمندتر از عقل نيست#6838- لا مال اعود من العقل#6839- جمالي زينت‏بخش‏تر از عقل نيست#6839- لا جمال ازين من العقل#6840- نعمتي برتر از عقل نيست#6840- لا نعمة افضل من عقل#6841- عقل فريب ندهد كسي را كه از او خيرخواهي بخواهد#6841- لا يغشّ العقل من انتصحه#6842- بردباري نورزد از شخص سفيه و نادان جز انسان عاقل#6842- لا يحلم عن السّفيه الّا العاقل#6843- هيچ بيماري سخت‏تر از كم عقلي نيست#6843- لا مرض أضني من قلّة العقل#6844- دين ندارد كسي كه عقل ندارد#6844- لا دين لمن لا عقل له#6845- اعتمادي نيست به پيمان كسي كه عقل ندارد#6845- لا يوثق بعهد من لا عقل له#6846- پاكيزه نشود در پيشگاه خداي سبحان مگر عقلي عارف و نفسي بيرغبت نسبت به دنيا#6846- لا يزكو عند اللّه سبحانه الّا عقل عارف و نفس عزوف#6847- چيزي بهتر نيست از عقلي كه با علم همراه باشد، و علمي كه با حلم و بردباري توأم باشد، و حلمي كه با قدرت باشد (يعني با وجود قدرت بر انتقام، نه از روي ضعف و ناتواني)#6847- لا شي‏ء أحسن من عقل مع علم و علم مع حلم و حلم مع قدرة#6848- راهنمايي شود بر عقل آدمي به زيادي وقار و سنگيني او، و نيكويي تحمّل و خويشتن‏داري او، و راهنمايي شود بر كرامت و گرامي بودن اصل و نسب او، به كارهاي نيكش#6848- يستدلّ علي عقل الرّجل بكثرة وقاره و حسن احتماله، و علي كرم أصله بحسن أفعاله#6849- براي عاقل شايسته است كه سخن گويد با نادان، همانند سخن گفتن طبيب با بيمار#6849- ينبغي للعاقل ان يخاطب الجاهل مخاطبة الطّبيب المريض#6850- براي عاقل شايسته است كه هرگاه تعليم دهد (با دانشجو) درشتي نكند، و هرگاه چيزي را بياموزد ياد گرفتن را عار نداند#6850- ينبغي للعاقل اذا علّم أن لا يعنف و اذا علّم ان لا يأنف#6851- راهنمايي شود بر عقل مرد به آراستگي او به عفت و قناعت#6851- يستدلّ علي عقل الرّجل بالتّحلّي بالعفّة و القناعة#6852- آدمي دوست آن چيزي است كه آن را بداند و درك كند#6852- المرء صديق ما عقل#6853- عقل سبب نزديكي (ديگران) است#6853- العقل قربة