ى الجمله مكافات عمل هم وجود دارد. 

عذاب اخروى 
مجازاتهاى جهان ديگر، رابطه تكوينى قوى‏ترى با گناه دارند رابطه عمل و جزا در آخرت نه مانند نوع اول، قراردارى است و نه مانند نوع دوم از نوع رابطه على و معلولى است‏بلكه از آن هم يك درجه بالاتر است. در اينجا رابطه «عينيت‏» و «اتحاد» حكمفرماست; يعنى آنچه در آخرت به عنوا پاداش يا كيفر به نيكوكاران و بدكاران داده مى‏شود تجسم خود عمل آنهاست. 

قرآن كريم مى‏فرمايد: 

يوم تجد كل نفس ما عملت من خير محضرا و ما عملت من سوء تود لو ان بينها و بينه امدا بعيدا (3) 

«روزى كه هر كس آنچه از كار نيك يا زشت انجام داده است‏حاضر مى‏بيند آروزو مى‏كند كه كاش بين او و بين كار زشتش مسافت درازى فاصله مى‏بود». 

در جاى ديگر مى‏فرمايد: 

و وجد ما عملوا حاضرا و لا يظلم ربك احدا (4) 

«آنچه را كه انجام داده‏اند حاضر مى‏يابند و پروردگار تو به احدى ستم نمى‏كند».در جاى ديگر مى‏فرمايد: 

يومئذ يصدر الناس اشتاتا ليروا اعمالهم فمن يعمل مثقال ذره خيرا يره و من يعمل مثقال ذره شرا يره. (5) 

«در اين روز مردم گروه گروه بيرون مى‏آيند تا در نمايشگاه اعمال اعمال آنها به آنها ارائه شود پس هر كس هموزن يك ذره كار نيك كند آن را مى‏بيند و هر كس هموزن يك ذره كار زشت كند مى‏بيند». 

در آيه‏اى كه به قول برخى از مفسرين آخرين آيه‏اى است از قرآن كه نازل شده است مى‏فرمايد: 

و اتقوا يوماترجعون فيه اليه الله ثم توفى كل نفس ماكسبت و هم لا يظلمون (6) 

«و بپرهيزيد از آن روز كه بسوى خدا بازگشت داده مى‏شويد آنگه به هر كسى آنچه كه فراهم كرده است‏به تمام و كمال پرداخت مى‏گردد و به آنان ستم نمى‏شود». 

درباره مال يتيم خوردن تعبير قرآن كريم اين است: 

ان الذين ياكلون اموال اليتامى ظلما انما ياكلون فى بطونهم نارا و سيصلون سعيرا (7) 

«آنان كه اموال يتيمان را به ستم مى‏خورند جز اين نيست كه در شكم خويش آتش فرو مى‏برند و بزودى در آتشى افروخته مى‏افتند». 

يعنى مال يتيم خوردن عينا آتش خوردن است اما چون در اين دنيا هستند نمى‏فهمند به محض اينكه حجاب بدن كنار رفت و از اين جهان بيرون شدند آتش مى‏گيرند و مى‏سوزند. 

قرآن كريم باورداران را چنين اندرز مى‏دهد: 

يا ايها الذين امنوا اتقو الله و لتنظر نفس ما قدمت لغدا و اتقوا الله.... (8) 

«اى ايمان داران پرواى خدا را داشته باشيد و هر كسى بايد بنگرد كه چه چيزى براى فرداى خود پيش فرستاده است و از خدا پروا كنيد....» 

لحن قاطع و صريح عجيبى است‏به صورت امر مى‏فرمايد: هر كس بايد بنگرد كه براى فرداى خود چه پيش است‏سخن از پيش فرستادن است‏يعنى شما عينا همان چيزهايى را كه اكنون مى‏فرستيد خواهد داشت لذا درست‏بنگريد كه چه مى‏فرستيد. 

همچون كسى كه وقتى در سفر است اشيائى را خريدارى كرده و پيش از خود به وطن خود مى‏فرستد او بايد دقت كند زيرا وقتى از سفر برگشت و به وطن خويش رسيد در بسته بندى‏هاى پستى‏اى كه فرستاده است همان چيزهايى است كه خودش تهيه كرده است ممكن نيست كه نوعى كالا پيش فرستد و هنگام بازگشت‏به وطن به نوعى ديگر دست‏يابد. 

در اين آيه كريمه دوبار كلمه «اتقوا الله‏» آمده است و بين آنها فقط يك جمله كوتاه وجود دارد «ولتنظر نفس ما قدمت لغد» شايد در قرآن كريم مشابهى نداشته باشد كه يا اين فلسفه كوتاه دوبار امر به تقوا شده باشد. 

باز هم قرآن كريم مى‏فرمايد: 

اذا الشمس كورت و اذا النجوم انكدرت، و اذاالجبال سيرت، و اذا العشار عطلت، و اذاالوحوش حشرت، واذا البحار سجرت، و اذا النفوس زوجت، واذا الموؤدة سئلت، باى ذنب قتلت، و اذا الصحف نشرت، و اذا السماء كشطت،و اذا الجحيم سعرت، واذا الجنة ازلفت،علمت نفس ما احضرت. (9) 

«يعنى آن زمان كه خورشيد از درخشش بيفتند ستارگان بيفروغ شوند; كوهها سير داده شوند; شتران آبستن به حال خود رها گردند; حيوانات وحشى جمع شوند; درياها مشتعل شوند; جانها جفت گردند; درباره دخترانى كه زنده به گور شده‏اند پرسش شودكه به موجب چه گناهى كشته شدند؟ نامه‏ها گشوده شود; آسمان بركنده شود; دوزخ افروخته گردد و بهشت نزديك آورده شود هر كس خواهد دانست چه آماده و حاضر كرده است‏». 

يعنى آنچه به آدمى در آن جهان مى‏رسد اعم از نعيم بهشتى و عذاب دوزخى همه، چيزهايى است كه آدمى خودش آماده و حاضر ساخته است نه اينكه در اين دنيا آنان را نمى‏شناسد و در آخرت آنها را خواهد شناخت; و اين مضمون آيات بسيارى از قرآن كريم است كه مى‏فرمايد روز قيامت‏خدا به شما خبر مى‏دهد كه شما چه مى‏كرديد; يعنى شما اكنون خبر نداريد كه چه كار مى‏كنيد، روز رستاخيز از كار خويش با خبر مى‏شويد و كردار خود را خواهيد شناخت. 

قل ان الموت الذى تفرون منه فانه ملاقيكم ثم تردون الى عالم الغيب و الشهادة فينبئكم بما كنتم تعملون (10) 

«بگو مرگى كه آن مى‏گريزيد بزودى با شما ملاقات خواهد داشت; آنگاه به سوى داناى پنهان و آشكار برگردانيده مى‏شويد پس شما را به كردارهايتان آگاه مى‏سازد.» 

مجازات آخرت تجسم يافتن عمل است نعيم و عذاب آنجا همين اعمال نيك و بد است كه وقتى پرده كنار رو دتجسم و تمثل پيدا مى‏كند تلاوت قرآن صورتى زيبا مى‏شود و در كناز انسان قرار مى‏گيرد غيبت و رنجانيدن مردم به صورت خورش سگان جهنم درمى‏آيد. 

به عبارت ديگر اعمال ما صورتى ملكى دارد كه فانى و موقت است و آن همان است كه در اين جهان به صورت سخن يا عملى ديگر ظاهر مى‏شود; و صورتى و وجهه‏اى ملكوتى دارد كه پس از صدور از ما هرگز فانى نمى‏شود و از توابع و لوزام فرزندان جدا ناشدنى ماست اعمال ما از وجهه ملكوتى و چهره غيبى باقى است و روزى ما به آن اعمال خواهيم رسيد و آنها را با همان وجهه و چهره مشاهده خواهيم كرد اگر زيبا و لذتبخش است نعيم ما خواهد بود واگر زشت و كريه است آتش و جحيم ما خواهد بود. 

در حديث است كه زنى براى مساله‏اى به حضور رسول اكرم صلى الله عليه و آله مشرف شد وى كوتاه قد بود پس از رفتنش عايشه كوتاه قدى وى را با دست‏خويش تقليد كرد رسول اكرم صلى الله عليه و آله به وى فرمود: خلال كن عايشه گفت: مگر چيزى خوردم يا رسول الله ؟! حضرت فرمود خلال كن. عايشه خلال كرد و پاره گوشتى از دهانش افتاد. (11) 

در حقيقت‏حضرت با تصرف ملكوتى واقعيت ملكوتى و اخروى غيبت را در هيمن جهان به عايشه ارائه دادند. 

قرآن كريم درباره غيبت مى‏فرمايد: 

و لا يغتب بعضكم بعضا ايحب احدكم ان ياكل لحم اخيه ميتا فكرهتموه. (12) 

«مسلمانان از يكديگر غيبت نكنند آيا كسى دوست مى‏دارد كه گوشت‏برادر خويش را در وقتى كه مرده است‏بخورد؟ نه از اين كار تنفر داريد»قيس بن عاصم كه از اصحاب رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم است نقل كرده كه روزى باگروهى از «بنى تميم‏» خدمت پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله شرفياب شدم گفتم يا رسول الله ما در صحرا زندگى مى‏كنيم و از حضور شما كمتر بهرهمند مى‏گرديم ما را موعظه فرماييد. 

رسول اكرم نصايح سودمندى فرمود و آن جمله 