لهی گام بردارد و تا دروازه های عبودیت مطلق پیش رود و مظهر ربوبیت الهی گردد. 
نویسنده در مطلب حاضر بر آن است تا گزارش قرآن و تحلیل آموزه های قرآنی را از این روزها و شب های خاص ارائه دهد. اینک با هم این مطلب را از نظر می گذرانیم. 
● رمضان، فرصت استثنایی «شدن» 
براساس آموزه های وحیانی قرآن، همه زمان ها و مکان ها یکسان نیستند؛ قرآن بر این نکته تأکید می کند که زمان ها و مکانی های خاصی وجود دارند که برای انسان، شرایط استثنایی پدید می آورند. اگر انسان ها این زمان ها و مکان ها را بشناسند و از آن ها به درستی بهره گیرند، می توانند ره صد ساله را یک شبه بپیمایند. 
از نظر فلسفی، زمان به معنای طی مسافت بین قوه و فعل است. ارسطو بر این باور بود که زمان امری است عینی که بستر حوادث عالم طبیعت است و ناشی از گردش دوری افلاک می باشد. البته براساس نظریه مشهور حرکت جوهری ملاصدرای شیرازی، فیلسوف عالی قدر اسلام، حرکت در نهاد و جوهره عالم طبیعت رسوخ داشته و عالم طبع اساساً وجودی سیال است، و زمان نیز مقدار همین سیلان وجودی اشیاء است که بر حسب هر شیء متفاوت است. البته زمانی که در عرف مردم شایع است در واقع زمان حقیقی اشیاء نبوده بلکه مقایسه و سنجش میان اشیاء مختلف زمانی با یکدیگر است. طبق نظر صدرالمتألهین، حرکت و در نتیجه زمان، جزء ماهوی هیچیک از اشیاء به خصوصه نبوده بلکه نحوه وجود همه اشیای عالم طبیعت است. از این رو برای شناخت جوهر جسمانی، تنها بیان سه بعد عمود بر هم یعنی طول و عرض و عمق کافی نبوده بلکه باید به بعد دیگر این جوهر که به نحوه وجود آن مربوط می شود یعنی امتداد زمانی، به عنوان بعد چهارم نظر داشت. 

به هر حال فلاسفه تفاوت معناداری میان لحظات زمان با یک دیگر نمی بینند، هر چند که نسبت به مکان های زمین تفاوت ها برجسته است ولی در زمان به نظر می رسد که هیچ گونه تفاوتی وجود ندارد. اما از نظر قرآنی تفاوت زمان ها از هم بیش از تفاوت مکان ها از هم دیگر است. از این رو در آموزه های قرآنی بر سحرگاهان، بین الطلوعین، روزهای جمعه و ماه رمضان به ویژه شب های قدر تأکید شده است. ماه رمضان که خداوند در آیاتی از جمله آیه ۱۸۵ سوره بقره آن را ماه نزول قرآن دانسته است، یک زمان استثنایی است، چرا که همه روزها و شب های آن شب های خاص است و می بایست پاس داشته شود و در این میان شب قدر که قرآن در آن به طور کامل بر قلب پیامبر(ص) نازل شده در آن قرار دارد. خداوند در آیه ۳ سوره دخان و نیز آیات سوره قدر، شب قدر را شب مبارکی می داند که قرآن در آن به طور کامل و به طور دفعی نازل شده است، چنان که به یک معنا در همان شب قدر است که وجود نوری حضرت پیامبر(ص) نیز بر زمین فرود آمده تا انسان ها را به سوی حق هدایت کرده و فرصت خلافت الهی را به آنان در بهترین وجه عنایت کند. 
در همین شب های قدر ماه رمضان است که فرشتگان و روح اعظم هرساله بر خلیفه کل و حجت کامل الهی در زمین نازل می شوند و مقدرات همه هستی رقم می خورد. 

از آن جایی که در این ماه، شیاطین به بند کشیده می شوند و اجازه ندارند تا چون ماه های دیگر انسان ها را وسوسه نمایند، فرصت استثنایی برای خودسازی و قرارگرفتن در مسیر شدن های کمالی برای انسان فراهم می شود. پیامبر اکرم(ص) درباره دربند شدن شیاطین در این ماه فرموده است: «با داخل شدن ماه رمضان دروازه های بهشت باز و دروازه های جهنم بسته و مرده شیاطین به زنجیر کشیده می شوند» مرده به معنای عنادکنندگان، سرکشان و حمله کنندگان است؛ و مقصود ازآن، همان سرکش ترین و مهارگسیخته ترین شیاطین می باشد. 
● ماه تربیت نفس انسانی 
البته از آن جایی که شیاطین یکی از اسباب تحقق علت تام گمراهی بشر هستند نه تمام علت آن، باید به این نکته توجه داشت که انسان از وسوسه های بیرونی از سوی شیاطین سرکش و گستاخ رهایی می یابد ولی از هواهای نفسانی خود رهایی ندارد، به ویژه آن که در طول سال، خواسته های نفسانی در جهت نادرست تربیت شده و با وسوسه های شیطانی در مسیر گمراهی قرار گرفته است، بنابراین، در بند شدن شیاطین فرصتی استثنایی است تا نفس را در مسیر درست، تربیت کرده و خودسازی را بی هیچ مزاحمت بیرونی ادامه دهیم. 
همچنین باید دانست که هواهای نفسانی را باید با رفتاری برخلاف خواسته های آن تربیت کرد. این جاست که نقش روزه به معنای خودداری و امساک از خوردن و آشامیدن و دیگر کارهای حرام، در خودسازی خود را نشان می دهد. اگر انسان در این دوره سی روزه کوتاه مدت، خود را به درستی تربیت کند و خودسازی نماید، در مسیر تقوای الهی گام برداشته است و شرایط برای آینده او بهتر می شود یعنی زمانی که شیاطین آزاد می شوند و ماه رمضان به پایان می رسد؛ چراکه در این دوره سی روزه، خودسازی موجب می شود تا به تعبیر قرآن در مسیر تقوای الهی گام بردارد و امید دست یابی به تقوای اسمی فراهم آید. 
به این معنا که انسان در این دوره می کوشد تا متقی شود نه آن که متقی می شود؛ ازاین رو خداوند تعبیر به «لعلکم تتقون» می کند (بقره، آیه ۱۸۳) ولی پس از آن می تواند با همین روند به تقوای اسمی یعنی مقام متقی دست یابد. 
بنابراین، انسان می بایست توجه داشته باشد که اگر شیاطین در بند می شوند ولی نفس درون چون تربیت نشده و از مقام نفس اماره (امرکننده به بدی ها) به نفس لوامه (سرزنش کننده) و وجدان بیدار نرسیده است می تواند آدمی را در همان ماه رمضان فریب دهد و به گناه و غفلت از خدا بکشاند. بنابراین انسان باید با بهره گیری از شرایط روزه رمضانی، خود را بسازد و اجازه ندهد تا این شیطان درونی یعنی هواهای نفسانی وی را فریب دهد. 
وقتی انسان در ماه رمضان گام هایی در مسیر تقوای الهی برداشت و نفس را تا اندازه ای تربیت و رام کرد و او را به منزل نفس لوامه و سرزنش گر رساند، آن گاه پس از ماه رمضان می تواند همین مسیر را ادامه دهد و با آن که شیاطین آزاد شده اند خود را با روزه های مستحب و ذکر دایمی، از وسوسه های شیطانی حفظ کند. از این رو پیامبر(ص) بر مواظبت بر روزه در ماه های دیگر تأکید می کند، چراکه شیطان در درون آدمی می خزد و نفس سرکش را دوباره بیدار می کند: ان الشیطان لیجری من ابن آدم مجری الدم فضیقوا مجاریه بالجوع؛ شیطان در انسان جاری می شود، همچون جریان خون. پس با گرسنگی، مجاری او را تنگ کنید. (احیاء علوم الدین، ۱/۳۴۷؛ المحجه البیضاء، ۵/۱۴۸، عوالی اللئالی، 
۱/۲۷۳/۹۷ و ص ۳۲۵/۶۶) آن حضرت (ص) همچنین فرموده است: احیوا قلوبکم بقله الضحک و قله الشبع، و طهروها بالجوع تصفو (تصف) و ترق؛ دل های خود را با کم خندیدن و کم خوردن، زنده کنید و آن را با گرسنگی، پاک سازید تا صاف و رقیق شود. (احیاء علوم الدین، ۳/۱۲۹؛ المحجه البیضاء، ۵/۴۵۱) 

● ویژگی های روزه رمضان 

روزه از احکام اختصاصی شریعت اسلام نیست، بلکه همه شرایع آسمانی دارای احکامی چون نماز و روزه و انفاق به دیگران بودند. از این رو خداوند بیان می کند که روزه چنان که بر گذشتگان فرض و واجب بود، برشما نیز واجب شد 