ت رهنمون مى گردم . اگر چه اين تلاش داراى مشقت سخت و طعم تلخى است .
همواره در مسير ملّت 
فَاِنَّ حَقّاً عَلَى الْوالِى اءَنْ لا يُغَيِّرَهُ عَلى رَعِيَّتِهِ فَضْلٌ نالَهُ وَ لا طَوْلٌ خُصَّ بِهِ.(433)
بر والى و رهبر است كه اگر به زيادتى ـ از مال ـ رسيد، يا نعمتى مخصوص او گرديد، موجب دگرگونى او به زيان ملّت نشود.
آداب رياست 
وَ اِيـّاكَ وَالْمـَنَّ عـَلى رَعـَيَّتِكَ بِإِحْسانِكَ، اءَوْ التَّزَيُّدَ في ما كانَ مِنْ فِعْلِكَ... فَاِنَّ الْمَنَّ يُبْطِلُ الاِْحْسانَ.(434)
بـپـرهـيـز كـه بـا نـيـكـى خـود بـر رعيّت منّت گذارى يا آنچه را كرده اى بزرگ شمارى . به راستى كه منّت نهادن ارج نيكى را باطل سازد.
وظايف رهبرى 
اِنَّهُ لَيـْسَ عـَلَى الاِْمـامِ اِلاّ مـا حـُمِّلَ مـِنْ اَمـْرِ رَبِّهِ: الاِْبـْلاغُ فـِى الْمـَوْعـِظَهِ وَالاِْجْتِهادُ فِى النَّصيحَةِ وَالاِْحْياُ لِلسُّنَّةِ وَ اِقامَةُ الْحُدُودِ عَلى مُسْتَحِقّيها وَ اِصْدارُ السُّهْمانِ عَلى اَهْلِها.(435)
هـمـانـا بـر امـام نـيـسـت جز آنچه از امر پروردگار به عهده او واگذار شده : كوتاهى نكردن در مـوعظت ، و كوشيدن در نصيحت ، و زنده كردن سنّت و جارى ساختن حدود بر مستحقان ، و رساندن سهم هاى بيت المال به در خور آن .
بى سياستى مسؤ ولان 
فـَلا تـُطَوِّلَنَّ احْتِجابَكَ عَنْ رَعِيَّتِكَ، فَإِنَّ احْتِجابَ الْوُلاةِ عَنِ الرَّعِيَّةِ شُعْبَةٌ مِنَ الضِّيقِ وَ قِلَّةُ عِلْمٍ بالاُْمُورِ.(436)
خـود را زيـاد از مـردم پـنـهـان نكن كه پنهان شدن واليان از رعيت شاخه و نمونه اى است از تنگ نظرى و كم اطلاعى در كارها.
واگذارى و مسئوليّت خواهى 
اِجْعَلْ لِكُلِّ اِنْسانٍ مِنْ خَدَمِكَ عَمَلاً تَاءْخُذُهُ بِهِ.(437)
به هر خدمتكارى كارى ده و از كارش بپرس .
فلسفه حكومت 
وَاللّهِ لَهِىَ اَحَبُّ اِلَىَّ مِنْ اِمْرَتِكُمْ اِلاّ اَنْ اُقيمَ حَقّاً.(438)
سوگند به خدا كه اين كفش بى ارزش پيش من از حكومت بر شما، دوست داشتنى تر است مگر كه حقّى را بپا دارم .
پايدارى دولت ها 
ثَباتُ الدُّوَلِ بِإِقامَةِ سُنَنِ الْعَدْلِ.(439)
پايدارى دولتها، به برپا داشتن راه و رسم دادگرى است .
عوامل سقوط دولت ها 
يُسْتَدَلُّ عَلى إِدبارِ الدُّوَل بِاءرْبَعٍ: تَضْييعِ الاُْصُولِ، وَالَّتمَسُّكِ بِالْغُرُورِ، وَ تَقْديمِ الاَْراذِلِ وَ تَاءْخيرِ الاَفاضِلِ.(440)
عـوامـل سـقـوط دولت هـا چـهـار چـيـز اسـت . ضـايـع كـردن اصل ها و دست زدن به غرور. روى كار آوردن افراد پست و فرومايه و كنار گذاشتن افراد آگاه و دانشمند.
اطاعت از چه كسى ؟ 
عَلَيْكُمْ بِطاعَةِ مَنْ لا تُعْذَرُونَ بِجَهالَتِهِ.(441)
از كـسـى اطـاعـت كـنـيد كه در نشناختنش معذور نيستيد [و نمى توانيد بهانه اى بياوريد كه او را نمى شناختيم .]
حركت مكتبى 
لا يَزِيْدُنى كَثْرَةُ النّاسِ حَوْلى عِزَّةً، وَ لا تَفَرُّقُهُمْ عَنّى وَحْشَةً.(442)
نـه زيـاد بـودن مـردم در پيرامون من ، بر عزّتم مى افزايد و نه پراكندگى آنان از اطرافم ، وحشتم را افزون مى سازد.
ضرورت استقرار عدل 
اِنَّ اَفْضَلَ قُرَّةِ عَيْنِ الْوُلاةِ اسْتِقامَةُ الْعَدْلِ فِى الْبِلادِ.(443)
برترين چشم روشنى زمامداران پابرجايى دادگرى در شهرها است .
اخلاق حاكم 
اءَحِبَّ لِعامَّةِ رَعيَّتِكَ ما تُحِبُّ لِنَفْسِكَ وَ اَهْلِ بَيْتِكَ.(444)
آنچه براى خود و خانواده ات مى پسندى براى عموم مردم نيز بپسند.
نابايسته هاى حاكم اسلامى 
لا يـَنـْبـَغـى اءَنْ يـَكـُونَ الْوالِىَ عـَلَى الْفـُرُوجِ وَالدِّمـاءِ وَالْمـَغـانـِمِ وَالاَْحـْكـامِ وَ إِمـامَةِ الْمُسْلِميِنَ الْبَخِيلُ(445)
سـزاوار نـيـسـت بـخـيل بر ناموس و جان ، و غنيمت ها، و احكام مسلمانان ، ولايت يابد و امامت آنان را عهده دار شود.
الگوى مصرف 
اِنَّ اللّهَ تَعَالى فَرَضَ عَلَى اءئَِّمَّةِ الْعَدْلِ اَنْ يُقَدِّرُوا اءَنْفُسَهُمْ بِضَعَفَةِ النَّاسِ كَيْلاَ يَتَبَيِّغَ بِالْفَقِيرِ فَقْرُهُ!(446)
خـداونـد بـر پـيـشـوايـان دادگر واجب فرموده خود را با مردمِ ناتوان برابر نهند تا مستمندى ، تنگدست را به هيجان نيارد و به طغيان واندارد.
سياست خدايى و شيطانى 
وَاللّهِ مـا مـُعـاوِيـَةُ بِاءَدْهى مِنّى ، وَ لكِنَّهُ يَغْدِرُ وَ يَفْجُرُ، وَ لَوْ لا كَراهِيَةُ الْغَدْرِ لَكُنْتُ مِنْ اءَدْهَى النّاسِ، وَ لكِنْ كُلُّ غَدْرَةٍ فَجْرَةٌ وَ كُلُّ فَجْرَةٍ كَفْرَةٌ.(447)
به خدا سوگند، معاويه سياستمدارتر از من نيست ، ليكن شيوه او، پيمان شكنى و گنهكارى است . اگـر پـيمان شكنى ناخوشايند نمى بود، سياستمدارتر از من ، كس نبود؛ امّا هر نيرنگى گناه است و هر گناهى يك نوع كفر.
فلسفه پذيرش حكومت 
اءَما وَالَّذى فَلَقَ الْحَبَّةَ وَ بَرَاءَ النَّسَمَةَ لَوْ لا حُضُورُ الْحاضِرِ وَ قِيامُ الْحُجَّةِ بِوُجُودِ النّاصِرِ وَ ما اءَخَذَ اللّهُ عَلَى الْعُلَماءِ اءَنْ لا يُقارُّوا عَلى كِظَّةِ ظالِمٍ وَ لا سَغَبِ مَظْلُومٍ لاََلْقَيْتُ حَبْلَها عَلى غارِبِها وَ لَسَقَيْتُ آخِرَها بِكَاءْسِ اءَوَّلِها.(448)
سـوگـنـد بـه خـداوندى كه دانه را شكافت و جان را آفريد، اگر آن جمعيت انبوه ، براى بيعت ، حـاضـر نـمـى شـدنـد، و نـبـود پيمانى كه خداوند بر دانشمندان آگاه گرفته كه شكمبارگى ستمگر و گرسنگى ستمديده را نپسندند، مهار شتر خلافت را بر كوهان آن مى افكندم و پايانش را چون آغازش مى انگاشتم و چون گذشته خود را به كنارى مى داشتم .
هدف حاكم اسلامى 
فَلا يَكُنْ حَظُّكَ فى وِلايَتِكَ اِلاّ إ ماتَةَ باطِلٍ و إ حْياءَ حَقٍّ.(449)
بهره تو از زمامدارى نبايد جز از ميان بردن باطل و زنده داشتن حق باشد.
حق رهبر بر مردم 
وَ اَمـّا حـَقـّى عـَلَيْكُمْ فَالْوَفاءُ بِالْبَيْعَةِ، وَالنَّصيحَةُ فِى الْمَشْهَدِ وَالْمَغيبِ، وَالاِْجابَةُ حينَ اَدْعُوكُمْ وَالطّاعَةُ حينَ امُرُكُمْ.(450)
و امـا حـق مـن بر شما وفادار بودن به بيعت ، و اخلاص و دوستى در آشكار و نهان و اجابت هنگام دعوت و اطاعت هنگام فرمان است .اسناد نهج البلاغه از ديدگاه ذهبى  
چنانكه گفتيم بذر تشكيكى را كه ابن خلكان افشاند پس از سالها ثمره اش ‍ نمايان گشت و برخى از دانشمندان متعصب از اهل سنت تحقيق نكرده همان اشتباه را مرتكب شدند. از آن جمله ذهبى در ميزان الاعتدال (جلد 1، ص 101 - 102) در شرح حال سيد مرتضى مى گويد : على بن الحسين موسوى (الشريف المرتضى المعتزلى ) صاحب تصانيف بسيار در سال (430 ه ) در سن 80 سالگى فوت كرد و او متهم است كه كتاب نهج البلاغه را وضع كرده ، و در بسيارى از علوم به طور جدى شركت داشته ، و كسى كه كتاب او نهج البلاغه را مطالعه كند يقين پيدا خواهد كرد كه آن به دروغ به امير المومنين عليه السلام نسبت داده شده است .
پاسخ
تمام اشكالهايى را كه در پاسخ به ابن خلكان گفتيم ، بر ذهبى نيز وارد است و از گفته او نيز معلوم مى شود كه كت