اتل زندانی بود، در مدینه قصاص شد. 
از این عده كه نامشان ذكر شد، چند نفر در ابتدا عنوان جانشینی داشتند، مانند: شبیب بن عامر و عبدالله بن شبیل، اما مورد تأیید حضرت بودند و از این رو بركنار نشدند. البته تمام افراد موثقی كه از طریق كارگزاران حضرت به عنوان جانشین تعیین می‌شدند، حضرت با دید كارگزار آن منطقه، به آنها می‌نگریست و اعمال‌شان را تحت كنترل داشت. 
نام گروهی از اینها تنها به عنوا كارگزاران حضرت، در بعضی از كتب تاریخ آمده است و ما شرح و توضیحی درباره‌ی زندگی آنها نیافتیم و از این رو تنها به ذكر نام آنها اكتفا كردیم، مانند: لام بن زیاد و عون بن جعده. 
شرح حال عدّه‌ی دیگری را كه مورد توجه بیشتر بودند و ولایت آنها بر منطقه‌ای حتمی بود، مفصل‌تر آورده‌ایم؛ گرچه گروهی نیز شرح حال آنها، مجهول و نامعلوم است. والیان بصره و مصر را به جلد مستقلی اختصاص داده و بقیه را ابتدا از منطقه‌ی حجاز و عراق آغاز كرده‌ایم و سپس یمن و مناطقی را كه مربوط به ایران آن زمان بوده، آورده‌ایم و در آخر شرح حال جریر را كه والی عثمان بر همدان بود، ذكر كرده‌ایم و بعد از آن، شرح كوتاهی از زندگی معاویه ارائه داده‌ایم. 
عده‌ی اندكی از این افراد، جزو كارگزاران عثمان بودند كه حضرت امیر المؤمنین ـ علیه السّلام ـ بعد از مدتی آنها را عزل كرد، مانند: ابو موسی، اشعث و جریر بن عبدالله و تنها حبیب بن منتجب و حذیفه را در سِمَت‌هایشان ابقا كرد. 
از میان این كارگزاران، عده‌ای توسط دشمنان حضرت شهید شدند، مانند: مالك اشتر، .محمد بن ابی‌بكر، عبدالله بن خبّاب ارت، محمد بن ابی حذیفه، ابو حسان بن حسان بكری و حلو بن عوف و گروهی نیز در زمان حضرت بر اثر كهولت سن از دنیا رفتند، ماندن: سهل بن حنیف، ابو قتاده و حذیفه بن یمان. عده‌ای تا آخر به آن حضرت وفادار ماندند، مانند: قیس بن سعد، عثمان بن حنیف، قُثَم بن عباس، كمیل، سعد بن مسعود و سلیمان بن صرد و.. از این عده، گروهی نیز در انجام وظیفه كوتاهی كردند: مانند: عبیدالله بن عباس و سعید بن نمران كه مورد ملامت قرار گرفتند و قدامه بن عجلان. عده‌ای را حضرت به خاطر خیانت‌شان، بركنار و عزل نمودند: مانند: عبدالله بن عباس، منذر بن جارود و عقبه بن عمرو. گروهی از افراد مزبور، پا را فراتر گذاشته، علاوه بر خیانت، به معاویه پیوستند، مانند: مصقله، نعمان بن عجلان، قعقاع بن شور و یزید بن حجیه تیمی. عمده‌ترین مسأله كه باعث فرار اینها و گروهی دیگر به جانب معاویه گردید، مسائل مالی بود. 
[1] . نهایه الأرب، ج5، ص112 و كامل ابن اثیر، ج3، ص201 و تاریخ طبری (ده جلدی)، ج4، ص442. 
[2] . انساب الاشراف، ج2، ص161 و تاریخ یعقوبی، ج2، ص202. 
[3] . تاریخ طبری، (هشت جلدی) ج3، ص463. 
[4] . بحارالانوار، ج32، ص357. 
[5] . انساب الاشراف، ج2، ص176 و تنقیح المقال، ج2، ص242. 
[6] . تاریخ یعقوبی، ج2، ص195. 
[7] . تاریخ اعثم كوفی، ص309 و الفتوح، ج2، ص240. 
[8] . انساب الاشراف، ج2، ص273. 
[9] . جلاء العیون، ص497 و ارشاد مفید، ج2، ص138. 
[10] . اسد الغابه، هفت جلدی، ج2، ص519. 
[11] . انساب الاشراف، ج2، ص176. 
[12] . همان منبع. 
[13] . همان منبع و البلدان، ص57 و وقعه صفین، ص12.
علي اكبر ذاكري - سيماي كارگزاران امام علي (ع) ، ص 67فهرست منابع

1. الاخبار الموفّقیات، الزبیر بن بکار، تحقیق سامی مکی عاملی، قم، انتشارات شریف رضی، چاپ اوّل، 1416 ق.

2. الاخبار الطوال، ابو حنیفه احمد بن داوود دینوری، تحقیق عبدالمنعم عامر، قاهره، دار احیاء الکتب العربیه، چاپ اول، 1960 م.

3. الارشاد فی معرفة حُجَج اللّه علی العباد، محمّدبن نعمان عکبری بغدادی (شیخ مفید) تحقیق موسسة آل البیت، قم، چاپ دوم، 1416 ق.

4. الامالی للشیخ الصدوق، ابو جعفر محمّد بن علی بن بابویه قمی (شیخ صدوق) تحقیق قسم الدراسات الاسلامیة - مؤسسة البعثة، قم، چاپ اول، 1417 ق.

5. الامالی لشیخ الطائفة ابی جعفر محمّد بن الحسن الطوسی، (شیخ طوسی) تحقیق قسم الدراسات الاسلامیة - مؤسسة البعثة، قم، چاپ اول، 1414 ق.

6.اعلام نصر مبین در داوری میان اهل صفین ابوالخطاب عمربن الحسن بن دحیة الکلبی ترجمه محمد باغستانی کوزه گر ، تهران انتشارات حکمت چاپ اول 1378ش.

7- حمله سرایی و حمله خوانی سید علی کاشفی خوانساری تهران نشر حوا چاپ اول 1385ش.

8- امام علی علیه السلام در شعر فارسی، محمّد صحّتی سردرودی، انتشارات پرتو خورشید، قم، چاپ اول، بهار 1387 ش.

9. بحارالانوار، علاّمه محمّدباقر مجلسی، تحقیق محمّدباقر بهبودی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، بی تا.

10. تاریخ اسلام (عصر بعثت)، عبدالمجید معادیخواه، تهران، نشر ذرّه، چاپ دوّم، 1385 ش.

11. تاریخ اسلام (عصر علوی)، عبدالمجید معادیخواه، تهران، نشر ذرّه، چاپ اوّل، 1384 ش.

12. تاریخ امام امیرالمؤمنین علیه السلام ، آیة اللّه شیخ عبّاس صفایی حائری، قم، انتشارات مسجد جمکران، چاپ دوم، 1379 ش.

13. تاریخ پیامبر اسلام، محمّدابراهیم آیتی، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، چاپ چهارم، 1366 ش.

14. تاریخ الطبری، ابوجعفر محمّدبن جریر طبری، تحقیق محمّد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث، بی تا.

15. تاریخ یعقوبی، احمد بن ابی یعقوب (ابن واضح یعقوبی)، ترجمه محمّد ابراهیم آیتی، تهران، مرکز انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ سوّم، 1362 ش.

16. جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید، ترجمه و تحشیه محمود مهدوی دامغانی، تهران، نشر نی، چاپ چهارم، 1385 ش.

17. جهاد در اسلام، نعمت اللّه صالحی نجف آبادی، تهران، نشر نی، چاپ اوّل، 1382 ش.

18. حیدرنامه (گزیده حماسه های علوی از عهد صفویه تا عصر حاضر)، سیدعلی کاشفی خوانساری، تهران، انتشارات موعود، چاپ اوّل، 1381 ش.

19. راه علی علیه السلام ، آیة اللّه سیدرضا صدر، قم، بوستان کتاب، چاپ چهارم، 1381 ش.

20. زندگانی حضرت علی علیه السلام امیرالمؤمنین، محمّدعلی خلیلی، تهران، انتشارات اقبال، چاپ سوّم، 1348 ش.

21. زنده میری (مجموعه شعر) بهاءالدین خرّمشاهی، تهران، نشر قطره، چاپ اوّل، 1386 ش.

22. زین الفتی فی شرح سورة هل اتی، احمدبن محمّد عاصمی، تحقیق و تهذیب: محمّدباقر محمودی، قم، مجمع احیاء الثقافة الاسلامیة، چاپ اوّل، 1418 ق.

23. سوگنامه چهارده معصوم علیهم السلام ، محمّد صحّتی سردرودی، قم، انتشارات پرتو خورشید، چاپ اوّل، 1387 ش.

24. سیرت جاودانه، ترجمه و تلخیص کتاب الصحیح من سیرة النبی الاعظم صلی الله علیه و آله ، سیدجعفر مرتضی عاملی، ترجمه محمّد سپهری، تهران، انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه، چاپ چهارم، 1386 ش.

25. شرح نهج البلاغه، ابن ابی الحدید، تحقیق محمّد ابوالفضل ابراهیم، قم، منشورات کتابخانه آیة اللّه مرعشی نجفی، چاپ سوم، 1404 ق.

26. عاشورا پژوهی با رویکردی به تحریف شناسی تاریخ امام حسین علیه السلام ، محمّد صحّتی سردرودی، قم، انتشارات خادم الرضا، چاپ دوم، 1385 ش.

27. غدیریه های فارسی، محمّد صحّتی سردرودی، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد، چاپ اوّل، 1379 ش.

28. الفتوح، ابن اعثم کوفی، ترجمه مستوفی هروی، تصحیح غلامرضا 