يعه ، ج 1، ص 336 گفته است : از روايت استفاده مى شود كه بساط مهمانى در خانه ابوطالب بوده است و بدون شك على اين كار را با اجازه و رضايت پدر انجام داده است .
4- تاريخ طبرى ، ج 2، ص 62 و 63؛ شرح نهج البلاغه ، ج 13، ص 210؛ اعيان الشيعه ، ج 1، ص ‍ 361؛ بحار، ج 18، ص 191؛ الغدير، ج 2، ص 324.
5- اشاره به كسانى است كه در جنگ بدر شركت كردند و بر روى پيامبر خدا(ص ) شمشير كشيدند و سپس به دستور حضرت اجساد آنان در چاههاى بدر افكنده شد.
6- نهج البلاغه ، بخشى از خطبه قاصعه ؛ اعلام الورى ، ص 22، بحار، ج 14، ص 467 و ج 17، ص 389.
7- مركز اجتماع سران قريش در دوره جاهليت .
8- در مصادر اين گونه نقل شده ، اما ظاهرا صحيح آن تجيل است .
9- اختصاص ، ص 165؛ خصال ، ص 415؛ بحار، ج 19، ص 46.
10- از پيش و پس ، (راه خدا را) بر آنها بستيم و بر چشمشان هم پرنده افكنديم كه هيچ (راه حق را) نبينند. سوره يس (36): 9.
11- موضوع جاى پاى آن حضرت ، گذشته از اينكه بسيار مستبعد مى نمايد، در روايات ديگر و منابع اوليه تاريخى نيامده است .
12- بحار، ج 19، ص 74.
13- جريان شعب ابوطالب يك حركت ايذايى و تحريمى از ناحيه قريش و همپيمانان ايشان عليه بنى هاشم بود. بايد توجه داشت كه محصوران در شعب الزاما گرويدگان پيامبر نبودند بلكه عموم قبيله بنى هاشم چه آنها كه ايمان آورده بودند و چه كسانى كه هنوز كافر بودند مشمول اين تحريم مى شدند. بنابراين ، فرمايش حضرت كه مى فرمايد: كافران نيز از او حمايت مى نمود معناى صحيحى پيدا مى كند.
14- بحار، ج 33، ص 11، بخشى از نامه حضرت به معاويه ؛ پيكار صفين ، ص 128 با تغيير و تصرف در ترجمه .
15- رخداد مهم و جالب در اين واقعه ، كه منابع شيعه و سنى بر آن اتفاق دارند، مضمون اين جمله است كه رسول خدا فرمود: اين سوره (برائت ) را بايد من و يا مردى كه از من اس بر مردم بخواند.
حال تلاش برخى نويسندگان كه كوشيده اند وظيفه اصلى ابوبكر را در اين سفر عنوان امير الحاجى قلمداد كنند، بى حاصل است ؛ چرا كه پيام اصلى حديث و افتخار ماندگار آن در اتحاد و يگانگى ميان رسول و ماءمور ابلاغ است ، افتخارى كه نصيب على شد.
16- خصال ، ص 419، اختصاص ، ص 168، بحار، ج 35، ص 286 و ج 38، ص 171.
17- بحار، ج 39، ص 186.
18- محمد بن حرب والى مدينه از شجعت و توانايى على آگاه بود. او شنيده بو كه على در جنگ خيبر يك تنه در قلعه اى را كه چهل تن قادر به جابجايى آن نبودند از جا كنده و به كنارى انداخته است . اما اكنون مى شنود كه اين قهرمان بزرگ از تحمل سنگينى رسول خدا(ص ) بر دوش ‍ خود عاجز است و پيامبر مى نشيند و على بالا مى رود!
براى دريافت پاسخ شبهه اى كه در ذهن خلجان كرد، به خدمت امام صادق شرفياب شد اما پاره اى از اسرار و رموز آن را بيان كرد تا آنجا كه فرمود: اگر قضيه به عكس مى شد و به فرض على طاقت مى آورد و سنگينى پيامبر را بر دوش خود تحمل مى كرد، اين جهت افتخارى براى على محسوب نمى شد، چرا كه پيامبر بر پشت اسب و شتر هم سوار شده بود.... (غايه المرام ، ج 1، ص 26).
19- كشف الغمه ، ج 1، ص 79؛ بحار، ج 38، ص 84؛ مناقب ابن شهر آشوب ، ج 2، ص 155.
علامه مجلسى ره نظير همين روايت را در بحار، (ج 56، ص 138) آورده و در پايان آن افزده است : اين شكستن بتها به وسيله اميرالمومنان قبل از هجرت (و فتح مكه ) بوده است . و گرنه كسر الاصنام كه در روز فتح مكه از آن حضرت به وقوع پيوست ، روز قوت و شوكنت اسلام و روز خوارى و شكست مشركان بوده است . بنابر اين ، ترس و نگرانى در بين نبوده تا اقدامى مخفيانه و حركتى شبانه را طلب كند.
20- احتجاج ، ص 211؛ بحار، ج 17، ص 286.
21- شرح نهج البلاغه ، ج 13، ص 209؛ بحار، ج 18، ص 223.
22- بحار، ج 10، ص 30؛ احتجاج ، ص 212.
23- سوره مائده (5): 55: ولى امر و ياور شما، تنها خدا و رسول و آن مومنانى هستند كه نماز به پا مى دارند و به فقيران در حال ركوع زكات مى دهند.
24- بحار، ج 39، ص 113. در اين روايت دو مطلب بر خلاف مشهور به چشم مى خورد. اول آنكه شماره آيات ، 124 آيه دانسته شده است در حالى كه عدد آيات ، بر حست شماره گذارى قرآنهاى موجود از 120 آيه تجاوز نمى كند. ديگر آنكه آيه ولايت كه آيه 55 مائده است ، به عنوان آيه 60 ياد شده است .
علامه مجلس (ره ) در پايان اين حديث شريف ، به منظور رفع اين توهم فرموده اند: اين تفاوتها كه ناشى از شماره گذارى و ترتيب آيات شريفه است ، از آنجا كه بر اصل آيات و تجفظ آنها اتفاق نظر هست ، جاى هيچ گونه خدشه و تاءملى نيست .
25- شرح نهج البلاغه ، ج 2، ص 316؛ جنه الماوى ، ص 299.
26- به روايت بحار (ج 39، ص 112)، كه از تفسير فرات نقل شده ، شمار اين فرشتگان ، 360 تن بوده است .
27- خصال ، ص 662؛ بحار، ج 35، ص 317.
28- بحار، ج 10، ص 40.
29- بحار، ج 28، ص 80 به نقل از امالى شيخ طوسى و ج 44، ص 234 به نقل از كامل الزيارت و نيز ج 100، ص 118؛ وسائل الشيعه ، ج 14، ص 331.
30- اثبات الهداه ، ج 1، ص 309؛ اعلام الورى ، ص 26 (به اختصار) ؛ بحار، ج 17، ص 398 و ج 64، ص 26.
31- مجموعه ورام ، ص 78؛ مستدرك الوسائل ، ج 3، ص 244.
32- كتاب من لايحضره الفقيه ، ج 3، ص 561.
33- پروردگارا! ما را از نعمتهاى دنيا و آخرت ، بهره مند گردان و از شكنجه دوزخ نگاهدار. (سوره بقره (2): 201).
34- احتجاج ، ص 223؛ بحار، ج 17، ص 293.
35- بحار، ج 62، ص 104.
36- بحار، ج 22، ص 434.
37- سوره ص (38): 80.
38- بحار، ج 27، ص 148.
39- سوره توبه (9): 114.
40- بحار، ج 75، ص 90. مقصود از آب در آيه شريفه ، آزر عموى ابراهيم است نه پدر او ؛ چه اينكه در جاى خود ثابت است كه پدران و اجداد ائمه طاهرين و پيامبران همواره موحد بوده اند و دامان پاك آنها هرگز به قذارت شرك آلوده نگشته است .
علامه طباطبايى در جلد هفتم الميزان ، آنجا كه به بحث از تفسير آيه شريفه پرداخته ، فرموده است : كلمه اب همانطور كه بر پدر صلبى اطلاق مى شود و در مورد عمو و سرپرست هم به كار مى رود. سپس شواهدى از قرآن كريم در اثبات سخن خود مى آورد و آنگاه مى نويسد:
ابراهيم پس از تعمير خانه كعبه دعا مى كند و مطالبى را از خداى بزرگ درخواست مى نمايد تا آنكه مى گويد: (ربنا اغفرلى و لوالدى و للمومنين يوم الحساب ) (آيات 31 41 سوره ابراهيم ) كه در اينجا مى بينيم بعد از آن بيزارى جستن و تبرى از پدرش ، باز هم براى پدر و مادر خود طلب مغفرت كرده ، اما اين بار از آن دو با جمله والدى ياد كرده است .
از جمع بندى بين آيات معلوم مى شود كه والد در اين آيه با قرائنى كه در كار است پدر صلبى و واقعى ابراهيم بوده و اين شخص غير از آزر است . لطف مطلب در تعبير به والد است كه معمولاً بر پدر صلبى اطلاق مى شود، برخلاف اب كه همانگونه كه گفته شد؛ گذشته از پدر بر عمو و سرپرست و پدر مادر و شوهر مادر هم اطلاق مى شود.
41- بحار، ج 40، ص 86.
42- كشف الغمه 7 ج 1، ص 96 به نقل از مناقب خورزمى ؛ فضائل الخمسه ، ج 3 به نقل از تاريخ بغداد و كمز العمال (به اختصار) ؛ بحار، ج 28، ص 54؛ كتاب سليم بن قيس ، ص 65.
43- كامل ابن اثير، ج 1، ص 303.
44- خصال ، ص 671؛ بحار، ج 21، ص 141.
45- احقاق الحق ، ج 5، ص 91؛ بحار، ج 18، ص 345 و ج 26، ص 335 و ج 60، ص 303.
46- بحار، ج 27، ص 230 و ج 38، ص 329؛ مستدرك الوسائل ، ج 8، ص 375.
47- فضائل الخمسه من الصحاح السته ، ج 2، ص 40؛ كشف الغمه 7 ج 1، ص 294؛ مناقب ابن شهر آشوب ، ج 2، ص 270؛ بحار، ج 22، 