 9.
67- ـ ر.ك : مروج الذهب ، ج 2، ص 259؛ الجمل ، ص 130 ـ 138.
68- ـ ر.ك : مـروج الذهـب ، ج 2، ص 359؛ جـمـل ، ص 128ـ130؛ كـامـل ، ج 3، ص 227ـ231. (لازم بـه ذكـر اسـت كـه مدرك اخير، تعداد كوفيانى را كه به امام پيوستند 9000 نفر مى داند.)
69- ـ مروج الذهب ، ج 2، ص 361.
70- ـ مروج الذهب ، ج 2، ص 359ـ361.
71- ـ الجمل ، ص 167.
72- ـ مروج الذهب ، ج 2، ص 361؛ الجمل ، ص 181.
73- ـ همان ، ص 362.
74- ـ تاريخ يعقوبى ، ج 2، ص 182 و شرح ابن ابى الحديد، ج 9، ص 111.
75- ـ شرح ابن ابى الحديد، ج 9، ص 111.
76- ـ مروج الذهب ، ج 2، ص 262؛ الجمل ، ص 182.
77- ـ مروج الذهب ، ج 2، ص 262؛ الجمل ، ص 363.
78- ـ تاريخ طبرى ، ج 4، ص 519؛ شرح ابن ابى الحديد، ج 1، ص 265.
79- ـ اسدالغابه ،ابن ثير،ج 3،ص 308
80- ـ طه (20)، آيه 97؛ ر.ك : شرح ابن ابى الحديد، ج 1، ص 266.
81- ـ ر.ك : كامل ، ج 3، ص 255ـ258؛ تاريخ طبرى ، ج 4، ص 534ـ544.
82- ـ ر.ك : مروج الذهب ، ج 2، ص 372؛ وقعه صفين ، ص 27.
83- ـ وقـعـه صـفـيـن ، ص 29؛ شـرح ابـن ابـى الحـديـد، ج 3، ص 57؛ كامل ، ج 3، ص 276.
84- ـ مروج الذهب ، ج 2، ص 372؛ وقعه صفين ، ص 31ـ34.
85- ـ شرح ابن ابى الحديد، ج 5، ص 129.
86- ـ وقعة صفين ، ص 119ـ120؛ شرح ابن ابى الحديد، ج 3، ص 189.
87- ـ تـاريـخ ابـوالفـداء، ج 1، ص 171؛ كـامل ، ج 2، ص 192 و 277؛ وقعة صفين ، ص 32.
88- ـ ر.ك : شرح ابن ابى الحديد، ج 15، ص 184.
89- ـ وقعة صفين ، ص 64ـ65.
90- ـ وقعة صفين ، ص 93 و 94.
91- ـ وقعه صفين ،ص 115ـ116.
92- ـ وقعة صفين ، ص 117.
93- ـ همان ، ص 121ـ122.
94- ـ وقعة صفين ، ص 127.
95- ـ كامل ، ج 3، ص 282؛ وقعة صفين ، ص 152.
96- ـ كامل ابن اثير، ج 3،ص 282.
97- ـ كـامـل ابـن اثـيـر،ج 3، ص 282ـ285؛ وقعة صفين ، ص 160ـ167؛ مروج الذهب ، ج 2، ص 275.
98- ـ كامل ، ج 3، ص 291ـ293.
99- ـ كامل ،ج 3، ص 290؛ وقعة صفين ، ص 199ـ200.
100- ـ وقعة صفين ، ص 188 ـ 190.
101- ـ همان ، ص 489 ـ 490.
102- ـ وقعة صفين ، ص 190.
103- ـ كامل ، ج 3، ص 293؛ تاريخ طبرى ، ج 5، ص 11.
104- ـ كامل ابن اثير، ج 3، ص 294 ـ 295 .
105- ـ مروج الذهب ، ج 2، ص 379؛ كامل ، ج 3، ص 296؛ وقعة صفين ، 214ـ223.
106- ـ (اِنَّ اللّه يـُحـِبُّ الَّذي نَ يـُق اتِلُونَ فى سَبي لِهِ صَفَّ كَاءَنّهُم بُنْي انٌ مَرْصُوصٌ) (صف (61)، آيه 4).
107- ـ قسمتى از خطبه 124 نهج البلاغه ؛ وقعة صفين ، ص 235.
108- ـ وقعة صفين ، ص 230؛ شرح ابن ابى الحديد، ج 5 ، ص 176.
109- ـ همان ، ص 229؛ كامل ، ج 3، ص 298.
110- ـ وقعة صفين ، ص 332.
111- ـ همان ، ص 249 ـ 250 ؛ شرح ابن ابى الحديد، ج 5، ص 198.
112- ـ وقعة صفين ، ص 250؛ ص 199؛ شرح ابن ابى الحديد، ج 5، ص 199.
113- ـ وقعة صفين ، ص 245ـ248؛ ص 196.
114- ـ وقعة صفين ، ص 423 ـ 424.
115- ـ همان ، ص 475ـ478.
116- ـ بـراى آشنايى با اقدام هاى معاويه در اين زمينه ر.ك : انساب الاشراف ، بلاذرى ، ج 2، ص 307.
117- ـ وقـعـة صـفـيـن ، ص 408ـ409 بـراى آگـاهـى بـيـش تـر درباره اشعث بن قيس ر.ك : الاصابه فى تمييز الصحابه ، ابن حجر عسقلانى ، ص 51، دار صادر بيروت .
118- ـ وقعة صفين ، ص 409ـ413؛ انساب الاشراف ، ج 2، ص 307ـ308.
119- ـ وقعة صفين ، ص 476ـ481.
120- ـ وقعة صفين ، ص 475ـ479؛ كامل ، ج 3، ص 315ـ316.
121- ـ تاريخ طبرى ، ج 5، ص 48؛ كامل ، ج 3، ص 316.
122- ـ وقعة صفين ، ص 476ـ477.
123- ـ وقعة صفين ، ص 491.
124- ـ (م ا هـى اِلاّ الْكـُوفـَةُ اَقـْبـِضـُه ا وَاَبـْسُطُه ا اِنْ لَمْ تَكُونى اِلاّ اَنْتِ تَهُبُّ اَع اصي رُكِ فَقَبَّحَكِ اللّهُ (وَتَمَثَّلَ بِقَوْلِ الشّ اعِرِ):
لَعَمْرُ اَبي كَ الْخَيْرِ ي ا عَمْرُ واِنَّنى عَل ى وَضَرٍ مِنْ ذَاالاِن اَّءِ قَلي لٍ
(ثُمَّ ق الَ عَلَيْهِ السَّلا مُ): اُنْبئتُ بُسرا قَد اطَّلَعَ الْيَمَنَ وَاِنّى وَاللّهِ لاَ ظُنُّ اَنَّ ه ؤُلا ءِ الْقَوْمَ سَيُد الُوْنَ مـِنـْكـُمْ بِاجْتِم اعِهِمْ عَل ى ب اطِلِهِمْ وَتَفَرُّقِكُمْ عَنْ حَقِّكُمْ وَبَمَعْصِيَتِكُمْ اِم امَكُمْ فِى الْحَقِّ وَط اعـَتـِهـِمْ اِم امـَهـُمْ فـِى الْب اطـِلِ وَبـِاَد ائِهـِمُ الاْ م انـَةَ اِل ى ص احـِبـِهـِمْ وَخـِي انـَتـِكـُمْ وَبـِصـَلا حـِهـِمْ فـى بـِلا دِهـِمْ وَفـَس ادِكـُمْ فـَلَوِآئتـَمَنْتُ اَحَدَكُمْ عَل ى قَعْبٍ لَخَشي تُ اَنْ يَذْهَبَ بِعَلا قَتِهِ... اَم ا وَاللّهِ لَوَدِدْتُ اَنَّ لى بِكُمْ اَلْفَ ف ارِسٍ مِنْ بَنى فِراسِ بْنِ غَنَمٍ) (نهج البلاغه ، صبحى صالح ، خطبه 25، ص 66.)
125- ـ ر.ك : الاعلام ، زركلى ، ج 8، ص 172ـ173.
126- ـ براى نمونه به مورد زير توجه كنيد:
يـكـى از شـاعـران شامى شعرى سرود، به اين مضمون : اى سران سپاه عراق پيشنهاد حكميّت را بـپـذيـريـد، كـه در پـذيـرش آن بـقـا و زنـدگـانـى و امنيت سرزمين است و اگر آن را نپذيريد، حـاصـلش نـابـودى و بـدبـخـتـى اسـت . (وقـعـة صـفـيـن ، ص 483). حـال بـبـيـنـيم تلقى عراقى ها نسبت به پايان جنگ چه اندازه با تقاضاى شاميان همسويى دارد. يكى از سپاهيان اميرمؤ منان (ع ) شعرى سروده است كه معناى دو بيت آخرش چنين است :
از بـامدادان در صفين گرد از آوردگاه برآورديم و آتش جنگ را بى امان دميديم اگر دو داور به حق داورى كنند، متضمن سلامت است و راءى آنان ما را از گزند شوم انتقامجويان مصون خواهد داشت . (پيكار صفين ، ترجمه پرويز اتابكى ، ص 673؛ وقعة صفين ، ص 489.).
127- ـ شذرات الذهب فى اخبار من ذهب ، ابن عماد حنبلى ، ج 1، ص 45.
128- ـ معجم مقاييس اللغة ، احمد ابن فارس ، ج 2، ص 175.
129- ـ ملل ونحل ، محمد بن عبدالكريم شهرستانى ، ج 1، ص 115.
130- ـ عمرو بن عاص با شناختى كه از بافت سپاه عراق داشت ، اين حيله را پيشنهاد كرد.
131- ـ مروج الذهب ، ج 2، ص 390.
132- ـ وقعه صفين ، ص 484؛ مروج الذهب ، ج 2، ص 390.
133- ـ وقعة صفين ، ص 489.
134- ـ عـده زيـادى از اينها بعد از جنگ ، عليه على (ع ) شورش كردند و حزب (خوارج ) را تشكيل دادند.
135- ـ وقعة صفين ، ص 489ـ490؛ و كامل ، ج 3، ص 316.
136- ـ همان ، ص 150.
137- ـ دربـاره شـخـصـيـت ابـومـوسـى و بـرخـورد وى بـا حـضـرت على (ع ) در درس پنجم مطالبى ذكر شد. (مروج الذهب ، ج 2، ص 391.)
138- ـ از طـايـفـه عـنـزه چهار هزار نفر در سپاه على (ع ) با معاويه پيكار مى كردند. (وقعه صفين ، ص 512.)
139- ـ مراد از (حكم ) در اين آيه كه قسمتى از آيه 57 سوره انعام است ، قوانين مربوط به نـظام زندگانى بشر است و اين آيه حق قانونگذارى را از غير خدا سلب كرده و آن را از شؤ ون ذات حـق (يـا كـسـى كه خداوند به او اختيار داده ) مى داند، ولى خوارج حكم را به معنى حكومت كه شـامـل حـكـمـيـت نـيـز مـى شـد، گـرفـتـند و مرادشان اين بود كه رهبرى و حكميت (داورى )، همچون قانونگذارى ، حق اختصاصى خداست . (جاذبه و دافعه على (ع )، ص 162ـ163.)
140- ـ مائده (5)، آيه 1.
141- ـ وقعه صفين ، ص 514ـ518؛ تاريخ طبرى ، ج 5، ص 57.
142- ـ تاريخ طبرى ، ج 5، ص 55؛ مروج الذهب ، ج 2، ص 395.
143- ـ تاريخ طبرى ، ج 5، ص 66؛ كامل ، ج 3، ص 328.
144- ـ الامامة والسياسة ، ج 1، ص 127.
145- ـ الامـامـة والسـيـاسـة ، ج 1، ص 127؛ نـهـج البـلاغه ، فيض الاسلام ، خطبه 57، ص 146.
146- ـ تاريخ طبرى ، ج 5، ص 74.
147- ـ وقعه صفين ، ص 512ـ513.
148- ـ يعنى حكومت و بيعت مخصوص خداست .
149- ـ انعام (6)، آيه 57.
150- ـ نساء (4)، آيه 35.
151- ـ نـيـّت و گـفـتـن لبـيـك و پـوشـيـدن لبـاس مـخـصـوص هـنـگـام بـه جـا آوردن عمل حج .
152- ـ مائده (5) آيه 94.
153- ـ نهج البلاغه ، خطبه 40، ص 125.
154- ـ ملل و نحل ، شهرستا