صمم و متى قلنا بصير نفينا عنه ضد البصر و هو العمى و متى قلنا عزيز نفينا عنه ضد العزة و هو الذلة و متى قلنا حكيم نفينا عنه ضد الحكمة و هو الخطأ و متى قلنا غني نفينا عنه ضد الغنى و هو الفقر و متى قلنا عدل نفينا عنه الجور و الظلم و متى قلنا حليم نفينا عنه العجلة و متى قلنا قادر نفينا عنه العجز و لو لم نفعل ذلك أثبتنا معه أشياء لم تزل معه و متى قلنا لم يزل حيا عليما سميعا بصيرا عزيزا حكيما غنيا ملكا حليما عدلا كريما فلما جعلنا معنى كل صفة من هذه الصفات التي هي صفات ذاته نفي ضدها أثبتا أن الله لم يزل واحدا لا شي‏ء معه و ليست الإرادة و المشية و الرضا و الغضب و ما يشبه ذلك من صفات الأفعال بمثابة صفات الذات لأنه لا يجوز أن يقال لم يزل الله مريدا شائيا كما يجوز أن يقال لم يزل الله قادرا عالما

ترجمه :

19. عمر بن اذينه از امام صادق (عليه السلام) نقل مى‏كند كه آن حضرت فرمودند: خداوند، خودش مشيت و خواست و ارده را آفريد، سپس اشياء را با مشيت (و خواست خود) خلق كرد.

محمد بن على شيخ صدوق (رحمهم الله) نوسينده اين كتاب مى‏گويد: زمانى كه خداوند متعال را با صفات ذاتى كه دارد، وصف كرديم، هر صفتى كه ضد آن است را نفى كرده‏ايم. پس هر وقت مى‏گوييم: خداوند زنده است، ضد زندگى كه مرگ است را از او نفى كرده‏ايم و هر وقت مى‏گوييم: او، داناست، يعنى ضد علم كه همان جهل است، در او راه ندارد و هر وقت بگوييم: او، شنواست، ضد شنوايى كه كرى است، را ندارد، هر زمان بگوييم: او، بيناست، ضد بينايى كه كورى است را از او نفى كرده‏ايم و هر زمان كه بگوييم: او، عزيز و ارجمند است، يعنى ضد عزت كه ذلت و خوارى است در او راه ندارد.

و هر وقت بگوييم: او حكيم است، ضد حكمت كه اشتباه است را از او نفى كرده‏ايم، و هر وقت بگوييم: او بى‏نياز است، يعنى ضد بى‏نيازى را كه فقر است، از او دور كرده‏ايم و هر زمان مى‏گوييم: او، عادل است، از او ستم و ظلم را نفى كرده‏ايم، هر زمان مى‏گوييم: او، بردبار است، عجله را از او نفى كرده‏ايم و هر زمان بگوييم: او تواناست، ناتوانى را از او نفى نموده‏ايم و اگر چنين نكنيم، اشياء را همراه او ثابت كرده‏ايم، كه از اول با او بوده‏اند.

وقتى مى‏گوييم: خداوند هميشه و از ازل زنده، دانا، شنونده، بينا، عزيز، حكيم، بى‏نياز، پادشاه بردبار، عادل و كريم است و هر كدام از اين صفات را جزء ذات خداوند دانستيم، ضد آنها نفى مى‏شوند؛ و ثابت مى‏كنيم كه تنها خداست كه ازلى بوده و چيزى همراه او نبوده است و اراده، خواست، خشنودى و خشم و هر صفتى از صفات افعال نيز مانند صفات ذات است. زيرا صحيح نيست كه گفته شود: خداوند، هميشه و از ازل، اراده كننده و خواستار بوده است، و اين در حالى صحيح است كه گفته شود: خداوند، هميشه و از ازل توانا و دانا بوده است

12. باب تفسير قول الله عزوجل: كل شى‏ء هالك الا وجهه‏
12. درباره تفسير سخن خداوند كه مى‏فرمايد: (هر چيزى، به جزء ذات خداوند، نابود مى‏شود.)

1 أَبِي رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ حَدَّثَنَا سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ بْنِ بَزِيعٍ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ يُونُسَ عَنْ جَلِيسٍ لِأَبِي حَمْزَةَ عَنْ أَبِي حَمْزَةَ قَالَ قُلْتُ لِأَبِي جَعْفَرٍ ع قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ- كُلُّ شَيْ‏ءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ قَالَ فَيَهْلِكُ كُلُّ شَيْ‏ءٍ وَ يَبْقَى الْوَجْهُ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَعْظَمُ مِنْ أَنْ يُوصَفَ بِالْوَجْهِ وَ لَكِنْ مَعْنَاهُ كُلُّ شَيْ‏ءٍ هَالِكٌ إِلَّا دِينَهُ وَ الْوَجْهُ الَّذِي يُؤْتَى مِنْهُ

ترجمه :

1. ابو حمزه مى‏گويد: از امام باقر (عليه السلام) درباره سخن خداوند پرسيدم كه مى‏فرمايد: هر چيزى، غير از ذات خداوند، نابود مى‏شود. حضرت فرمودند: هر چيزى، نابود مى‏شود و (فقط) ذات (پروردگار) باقى مى‏ماند. زيرا خداوند بزرگ‏تر از آن است كه به وجه (صورت) وصف شود. اما معناى (آيه) اين است كه هر چيزى، به جز دين او و صورتى كه به سوى خداوند مى‏آيد، نابود مى‏شود.

2 حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ الْوَلِيدِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ الصَّفَّارُ عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ يَزِيدَ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَحْيَى عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْمُكَارِي عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنِ الْحَارِثِ بْنِ الْمُغِيرَةِ النَّصْرِيِّ قَالَ سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ- كُلُّ شَيْ‏ءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ قَالَ كُلُّ شَيْ‏ءٍ هَالِكٌ إِلَّا مَنْ أَخَذَ طَرِيقَ الْحَقِّ

ترجمه :

2. حارث بن مغيره نصرى مى‏گويد: از امام صادق (عليه السلام)، درباره فرموده خداوند پرسيدم كه مى‏فرمايد: تمام چيزها، به جز ذات پروردگار، نابود مى‏شوند. آن حضرت فرمودند: هر چيزى به جز آن چه در راه حق گرفته شده است، نابود مى‏شود.

3 حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ مَاجِيلَوَيْهِ رَحِمَهُ اللَّهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى الْعَطَّارِ عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي نَصْرٍ عَنْ صَفْوَانَ الْجَمَّالِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع فِي قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ كُلُّ شَيْ‏ءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ قَالَ مَنْ أَتَى اللَّهَ بِمَا أَمَرَ بِهِ مِنْ طَاعَةِ مُحَمَّدٍ وَ الْأَئِمَّةِ مِنْ بَعْدِهِ ص فَهُوَ الْوَجْهُ الَّذِي لَا يَهْلِكُ ثُمَّ قَرَأَ مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ

ترجمه :

3. صفوان جمال مى‏گويد: از امام صادق (عليه السلام) درباره فرموده‏ى خداوند پرسيدم كه مى‏فرمايد: هر چيزى به جز ذات پروردگار، نابود مى‏شود. آن حضرت فرمودند: كسى كه در راه خداوند، آن چه كه مأمور به انجام دادنش است يعنى پيروى از حضرت محمد (صلى الله عليه و آله و سلم) و جانشينان و امامان بعد از ايشان، آن همان صورتى است كه هرگز نابود نمى‏شود و سپس اين آيه را تلاوت فرمودند: كسى كه از رسول و فرستاده اطاعت كند، حقيقتا از خداوند پيروى كرده است.

4 وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع نَحْنُ وَجْهُ اللَّهِ الَّذِي لَا يَهْلِكُ

ترجمه :

4. طبق همان سند روايت قبلى، صفوان جمال از امام صادق (عليه السلام) روايت كرده است كه آن حضرت فرمودند: ما (اهل بيت) صورت (نماى) پروردگارى هستيم كه نابود نمى‏شود.

5 حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَى بْنِ الْمُتَوَكِّلِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ السَّعْدَآبَادِيُّ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ رَبِيعٍ الْوَرَّاقِ عَنْ صَالِحِ بْنِ سَهْلٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع فِي قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ كُلُّ شَيْ‏ءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ قَا