 لَا يَكُونَ لَنَا حُجَّةٌ بَعْدَ الْإِنْذَارِ فَازْهَدُوا فِيمَا يَفْنَى وَ ارْغَبُوا فِيمَا يَبْقَى وَ خَافُوا اللَّهَ فِي السِّرِّ وَ الْعَلَانِيَةِ إِنَّ عَلِيّاً ع فِي الْمَحْيَا وَ الْمَمَاتِ وَ الْمَبْعَثِ عَاشَ بِقَدَرٍ وَ مَاتَ بِأَجَلٍ وَ إِنِّي أُبَايِعُكُمْ عَلَى أَنْ تُسَالِمُوا مَنْ سَالَمْتُ وَ تُحَارِبُوا مَنْ حَارَبْتُ فَبَايَعُوهُ عَلَى ذَلِكَ‏

قال محمد بن علي بن الحسين مصنف هذا الكتاب أجل موت الإنسان هو وقت موته و أجل حياته هو وقت حياته و ذلك معنى قول الله عز و جل- فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَ لا يَسْتَقْدِمُونَ و إن مات الإنسان حتف أنفه على فراشه أو قتل فإن أجل موته هو وقت موته و قد يجوز أن يكون المقتول لو لم يقتل لمات من ساعته و قد يجوز أن يكون لو لم يقتل لبقي و علم ذلك مغيب عنا-

و قد قال الله عز و جل- قُلْ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ لَبَرَزَ الَّذِينَ كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ إِلى‏ مَضاجِعِهِمْ و قال عز و جل قُلْ لَنْ يَنْفَعَكُمُ الْفِرارُ إِنْ فَرَرْتُمْ مِنَ الْمَوْتِ أَوِ الْقَتْلِ و لو قتل جماعة في وقت لجاز أن يقال إن جميعهم ماتوا ب‏آجالهم و إنهم لو لم يقتلوا لماتوا من ساعتهم كما كان يجوز أن يقع الوباء في جميعهم فيميتهم في ساعة واحدة و كان لا يجوز أن يقال إنهم ماتوا بغير آجالهم و في الجملة إن أجل الإنسان هو الوقت الذي علم الله عز و جل أنه يموت فيه أو يقتل و قول الحسن ع في أبيه ع إنه عاش بقدر و مات بأجل تصديق لما قلناه في هذا الباب و الله الموفق للصواب بمنه


ترجمه :

24. عبد الرحمن بن جندب از پدرش و غير آن نقل مى‏كند كه مردم بعد از شهادت حضرت على (عليه السلام) به نزد امام حسن (عليه السلام) آمدند تا بيعت كنند. امام فرمودند: ستايش مخصوص خداوندى است كه بر كارى كه حكم كرده و بر فضيلتى كه اختصاص داده و به كارى كه براى عموم در نظر گرفته و به سلامتى‏اى كه بزرگ دانسته است، سپاس مى‏گويم كه بر ما با آن سپاس، نعمت الهى تمام گردد و باعث خشنودى او شود. حقيقتا دنيا، خانه امتحان و آشوب است و هر چه در آن است نابود مى‏شود و خداوند براى اين كه عبرت بگيريم، از آن به ما خبر داده و در ابتداء هشدار داده است، تا بعد از ترساندن حجت بر ما تمام گردد. پس به دنياى كه زودگذر است، بى‏اعتنا باش و به دنيايى كه پايدار است رو بياوريد و در پنهان و آشكار از خداوند بترسيد. حقيقتا على (عليه السلام) در زنده بودن و مردن و برانگيختن به قَدَر (الهى) زندگى كرد و زمانى كه خداوند براى ايشان در نظر گرفته بود، از دنيا رفت و من با شما بيعت مى‏كنم بر اين اساس كه با هر كس صلح كردم، صلح كنيد و با هر كسى جنگيدم، بجنگيد. و مردم نيز طبق آن با امام حسن (عليه السلام) بيعت كردند.

شيخ صدوق، نوسينده اين كتاب مى‏گويد: أجل مرگ انسان همان زمان مرگ او است و أجل زندگى او همان زمان زندگى او (در دنيا) است و اين تفسير سخن خداوند است كه مى‏فرمايد: زمانى كه أجل انسان رسيد حتى يك ساعت مقدم و مؤخر نمى‏شود.(218) و اگر انسان در بستر خود به مرگ طبيعى بميرد، يا كشته شود، أجل مرگش همان زمان مرگ او مى‏باشد و اگر كشته نشود، در همان ساعت مرگش مى‏ميرد اگر چه ممكن است كشته شود (ولى كشته شدن او به مرگ طبيعى تبديل شود) و گاهى نيز ممكن است كشته نشده و باقى بماند و علم آن از ما پوشيده شده است و خداوند فرمود: اى پيامبر! بگو: اگر در خانه‏هاى خود بوديد، كسانى كه كشته شدن بر آنها نوشته شده است، به سوى قتل گاه خود مى‏رفتند.(219) و نيز خداوند مى‏فرمايد: اى پيامبر! بگو اگر از مرگ يا كشته شدن فرار كنيد، چنين فرارى هيچ سودى به شما ندارد.(220) و اگر گروهى در وقتى كشته شوند، جايز است كه گفته شود: حقيقتا تمام مردم در زمان (و أجل) مرگشان مى‏ميرند و اگر كشته نشوند، در وقت خود به مرگ طبيعى مى‏ميرند، همان طورى كه امكان داشت در ميان آنها بيمارى (وبا) بيايد و در يك ساعت همگى بميرد و جايز نيست كه گفته شود: آنها در غير زمان مرگشان، مى‏ميرند و بايد گفت: أجل انسان همان وقتى است كه گفته شود: آنها در غير زمان مرگشان، مى‏ميرند و بايد گفت: أجل انسان همان وقتى است كه خداوند مى‏داند كه انسان در آن وقت مى‏ميرد يا كشته مى‏شود و سخن امام حسن (عليه السلام) در مورد پدر بزرگوارش امام على (عليه السلام) كه فرمود: آن حضرت به قَدَر الهى زندگى كرد و با أجل خود به شهادت رسيد آن چه را در اين باب گفتيم، تصديق مى‏كند و خداوند با منت خود به حقيقت موفق بدارد.

25 حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْوَهَّابِ السِّجْزِيُّ بِنَيْسَابُورَ قَالَ أَخْبَرَنَا أَبُو نَصْرٍ مَنْصُورُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ الْأَصْبَهَانِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ أَحْمَدَ الْحَرَّانِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الضَّحَّاكِ عَنِ الْأَوْزَاعِيِّ عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ قَالَ قِيلَ لِأَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ ع أَ لَا نَحْرُسُكَ قَالَ حَرَسُ كُلِّ امْرِئٍ أَجَلُهُ

ترجمه :

25. يحيى بن ابى كثير مى‏گويد: به امير مؤمنان على (عليه السلام) گفته شد: آيا از شما پاسدارى نكنم؟ آن حضرت فرمودند: نگهبانى هر شخصى، أجل او است. (يعنى تا زمان مرگ او نرسد، هيچ خطرى تهديدشان نمى‏كند.)

26 حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْوَهَّابِ قَالَ حَدَّثَنَا مَنْصُورُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ قَالَ حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ قَالَ حَدَّثَنَا شَرِيكٌ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ وَهْبٍ قَالَ كُنَّا مَعَ سَعِيدِ بْنِ قَيْسٍ بِصِفِّينَ لَيْلًا وَ الصَّفَّانُ يَنْظُرُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا إِلَى صَاحِبِهِ حَتَّى جَاءَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ ع فَنَزَلْنَا عَلَى فِنَائِهِ فَقَالَ لَهُ سَعِيدُ بْنُ قَيْسٍ أَ فِي هَذِهِ السَّاعَةِ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ أَ مَا خِفْتَ شَيْئاً قَالَ وَ أَيَّ شَيْ‏ءٍ أَخَافُ إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا وَ مَعَهُ مَلَكَانِ مُوَكَّلَانِ بِهِ أَنْ يَقَعَ فِي بِئْرٍ أَوْ تَضُرَّ بِهِ دَابَّةٌ أَوْ يَتَرَدَّى مِنْ جَبَلٍ حَتَّى يَأْتِيَهُ الْقَدَرُ فَإِذَا أَتَى الْقَدَرُ خَلَّوْا بَيْنَهُ وَ بَيْنَه

ترجمه :

26. سعيد بن وهب مى‏گويد: شبى در جنگ صفين با سعد بن قيس بوديم و هر كدام از دو گروه به سپاه مقابل خود نگاه مى‏كردند، تا اين كه امير مؤمنان (عليه السلام) آمدند و ما در اطراف ايشان جمع شديم. سعيد بن قيس به آن حضرت عرض كرد: اى امير مؤمنان! آيا در اين ساعت (وسط جنگ و ميان دشمن) آمده‏ايد؟ آيا از چيزى نترسيديد؟ آن حضرت فرمودند: از چه چيزى بت