رت نویسنده را تأویل بریم.

در هر صورت با نگاهی به مقاله، وجوه مورد توجّه این ناقد را مطرح می کنیم و کوتاه به ردّ آن می پردازیم و از بخش پایانی دعای عرفه دفاع می نماییم؛ و بر این باوریم که نباید بر روایات و ادعیه و آثار به جا مانده از امامان معصوم علیهم السلام به راحتی مهر جعل و طرح و ردّ، زده شود و خودمان را از این میراث ارزشمند محروم سازیم.

شیوه مورد دفاع ما چه در پذیرش و چه در ردّ و طرد مورد قبول اکثریّت قریب به اتفاق عالمان شیعه است و باید گفت که ردّ محتوایی روایات و دعاها، نیازمند تحقیق و بررسی کارشناسانه و همه جانبه است و ذوقی و سلیقگی و فردی نیست. کارشناس موفّق با رعایت همه جوانب و با الهام گیری کامل از فرهنگ اهل بیت علیهم السلام می تواند پس از غور و بررسی و دقّت و فحص و مشورت و نظرخواهی از کارشناسان، روایت و یا دعایی را مجعول اعلام کند که این کار سنگین، به راحتی و از هر کس پذیرفته نیست.

در هرحال به وجوه آمده در این مقاله می پردازیم تا ببینیم برای طرد و ردّ این بخش پایانی از دعای عرفه چگونه استدلال شده است.

وجوه و شبهات ناقد در نفی بخش پایانی دعای عرفه

1. عدم حضور بخش پایانی دعای عرفه در کتاب های دیگر دعا به جز إقبال سید بن طاوس.

2. عدم حضور این بخش پایانی دعای عرفه در برخی از نسخه های قدیمی کتاب إقبال.

3. حضور این بخش پایانی از دعای عرفه در کتاب یک عارف.

4. عدم سازگاری لسان این دعا با ادعیه صادره از معصومان علیهم السلام.

5. در این تتمّه و ذیل دعا حتی یک بار هم ذکر صلوات بر محمد و آل محمد نیامده است.

6. در هیچ جای دعا از موقف حج و عرفه یاد نشده در حالی که در دعای امام حسین علیه السلام چندین بار به مناسبت از آنها نام برده شده است.

پاسخ و دفاع ما

در پاسخ به این شبهات باید گفت که تنها وجه چهارم کمی قابل توجه است و نیاز به پاسخ دارد وگرنه وجوه دیگر اصلاً کارساز نیست. چراکه در جواب می گوییم:

1. عدم حضور بخش پایانی دعای عرفه در کتابهای دیگر دعا جز إقبال مشکل آفرین نیست و این جای حرف ندارد.

2. عدم حضور بخش پایانی دعای عرفه در برخی از نسخه های قدیمی کتاب إقبال، ضرر و آسیب جدّی به اعتبار این بخش نمی زند. دقّت کنید، آنچه در کلام علامه مجلسی در این ارتباط آمده این است:

«و كذا لم يوجد هذه الورقة في بعض النسخ العتيقة من الإقبال أيضاًً».[5]

و همچنین این برگه (بخش پایانی دعای عرفه) در بعضی از نسخه های قدیمی کتاب إقبال یافت نشده است.

اگر در نسخه قدیمی اقبال نبود مشکل ساز بود ولی اینکه در برخی از نسخه های قدیمی نباشد و در برخی دیگر از نسخه های قدیمی باشد این آسیبی به صحّت و درستی این بخش از دعا نمی زند. دراینجا باید بررسی کرد اگر آن نسخه بر دیگر نسخه های قدیمی کتاب إقبال ترجیح داشته باشد سخن ناقد درست است، ولی صرف اینکه در یک نسخه قدیمی از کتاب إقبال این بخش پایانی نیامده باشد این هیچ مشکل ساز نیست. این در حالی است که نسخه های قدیم و جدید کتاب إقبال این بخش از دعا را دارد و در برخی از نسخه های قدیمی این بخش دیده نشده است که این مسأله اعتبار دعا را به هم نمی زند چراکه شاید آن نسخه مشکلی داشته باشد.

هم اکنون با این دقّت ببینید چگونه به اشتباه در یک مقاله پژوهشی درباره ذیل دعای عرفه، هنگام نتیجه گیری آمده است:

«... و یافت نشدن این بخش در نسخ قدیمی اقبال به شهادت علامه مجلسی جای شک و شبهه نمی ماند که این ذیل از حضرت اباعبدالله علیه السلام نیست و ...».[6]

و هم چنین آمده:

«شاهد بر این ... عدم ذکر آن در نسخه های عتیقه از اقبال است».[7]

کجا مرحوم مجلسی فرموده که این بخش پایانی در نسخ قدیمی اقبال یافت نشده است ایشان فرمودند: در بعضی از نسخ قدیمی و بین این دو تعبیر فاصله بسیار است.

باز بنگرید در همین مقاله آمده:

و اما اشتباه مرحوم محدّث قمی آن است که پس از آن که ایشان که خبره فن و تألیف و بحث و فحص هستند کلام علامه مجلسی را در بحارالانوار دیده اند که فرموده است: «این فقرات از دعا در نسخ عتیقه کتاب اقبال یافت نشده است» چرا در مفاتیح الجنان فرموده اند: «و لیکن سیّد بن طاوس در اقبال بعد از یاربّ یاربّ یاربّ این زیادتی را ذکر فرموده است» زیرا که این عبارت اسناد دعا را به سیّد بن طاوس می رساند و ایشان باید فرموده باشند «در بعضی از نسخ کتاب اقبال که عتیقه نیستند این زیادتی دیده شده است».[8]

گفتنی است این جملات در این مقاله آمده و حتماً مورد پذیرش حجةالاسلام حسین ترابی صاحب مقاله است، گرچه از دیگران نقل کنند و در هر صورت ما به گوینده این کلمات اشکال می کنیم.

مرحوم کفعمی هم پس از مرحوم سید بن طاوس است و ما نمی دانیم از کجا این دعا را در البلدالامین آورده است. شاید وی از إقبال گرفته است ولی از آن نسخه ای که این بخش پایانی در آن نیامده است و یا از کتاب دعایی که این بخش پایانی در آن نیست.

و اما در مصباح الزائر کتاب خود مرحوم سید بن طاوس دعای عرفه آمده و فقط این ذیل نیامده است. باز این دلیل می شود که در مصباح الزائر از نسخه ای که بدون ذیل بوده نقل کرده اند و این آسیب به نسخه مذیّل نمی زند؛ کوتاه سخن اینکه:

این دعا دو نسخه داشته یکی با ذیل و دیگری بی ذیل و در چنین مواردی اصل بر «عدم زیاده» است یعنی: «نمی توان ثابت نمود که بخش پایانی از امام صادر نشده و بعداً به دعا اضافه گردیده است»، چنان که دو نفر یک سخنرانی را نقل می کنند یکی کامل و دیگری مختصرتر، و این کاملاً متداول است، همانگونه که در بخش های دیگر این دعا هم گویا کم و زیاد و اختلافی وجود دارد.

3. حضور بخش پایانی دعای عرفه در کتاب یک عارف چگونه دلیل می شود که این دعا در اصل از آن عارف است و از دعای عرفه نیست، چراکه:

اولاً: آن عارف پس از سید بن طاوس است او از قرن هفتم است و سید بن طاوس از قرن ششم می باشد.

ثانیاً: اگر آن عارف مقدم بر سید بن طاوس بود باز احتمال آن می رفت که این دعا به کتاب او بعداً افزوده شده است. چگونه است که این الحاق برای شما پذیرفتنی نیست ولی الحاق به کتاب إقبال سید بن طاوس پذیرفتنی است. یک بام و دو هوا جز این است.

در جای دیگر مقاله آمده است:

«در اینجا به طور حتم باید گفت: الحاق این فقرات به دعای امام در روز عرفه در کتاب اقبال پس از ارتحال سیّد تحقق یافته است»[9].

ما احتمال می دهیم آن عارف این بخش از دعا را پسندیده از امام گرفته و در کتابش آورده است و اسناد به امام نداده است. این چه اشکالی دارد؟ چه تفاوتی بین إقبال و کتاب آن عارف می رود که حتماً به إقبال افزوده شده آن هم در سالهای پس از تالیف ولی کتاب آن عارف قابل الحاق نیست و حتی امکان اینکه آن عارف از امام گرفته باشد نمی رود؟

بنگرید در همین مقاله آمده است:

«خلاصه مطلب این که در انتساب این کتاب به ابن عطاءالله اسکندرانی جای گمان و شک نیست همان گونه که کسی در انتساب کتاب کافی به کلینی و تهذیب به شیخ طوسی تردیدی به خود راه نمی دهد. آن هم کتابی که از زمان خود مؤلف مورد عنایت و توجه بوده و ت