‌ چه‌ چيز براي‌ ايشان‌ حلال‌ شده‌ است‌؟ بگو پاكي‌ها و صيدي‌ كه‌ به‌ سگان‌ شكاري‌ آموخته‌ايد، از آنچه‌ كه‌ خدا به‌ شما آموخته‌ است‌. پس‌ از صيدي‌ كه‌ آن‌ سگان‌ براي‌ شما نگاه‌ داشته‌اند، بخوريد.

چنين‌ آمده‌ است‌:

«عبارت «تعلّموهن‌ مما علّمكم‌ اللّه‌» اشاره‌ به‌ چند مطلب‌ مي‌كند: ... 2- بايد تعليم‌ و تربيت‌ سگ‌ مطابق‌ با اصول‌ صحيحي‌ باشد كه‌ با مفهوم‌ ممّا علّمكم‌ اللّه‌ سازگار باشد. 3ـ سرچشمه‌ همه‌ علوم‌، هرچند ساده‌ و كوچك‌ باشد، از ناحيه‌ خداست‌ و ما بدون‌ تعليم‌ او علمي‌ نداريم‌.».[108]

جمع بندی و چکیده بحث

نظریه سیر تدریجی پیشرفت انسان و تاریخ بر اساس تجربه و تفکر شخصی بشر که بر اذهان همگان سیطره یافته است، نظریه ای ساختگی و فاقد کمترین دلیل و استناد است. این نظریه و بسط آن محصول سیطره مدرنیته غربی است که به دنبال انکار و حذف خداوند و وحی و انبیاء از ذهنیت و حافظه بشری است تا حقانیت مرام الحادی خود را القاء نماید. بر اساس ادله قرانی و روایی، انبیاء الهی معماران تمدن بشری قبل از دوران رنسانس بوده و انسانها نیز تا پیش از این دوران کمتر در صدد تغییر در مسیر تمدن انبیایی بر آمدند اما با ظهور رنسانس بشر غربی خود سرانه با دستمایه قرار دادن همان علوم انبیایی به تغییر در مسیر و شاکله تمدن انبیایی پرداخت و به تاسیس تمدن مدرن کنونی دست زد که البته در مقالی دیگر باید به ضررهای و آفتها و بحرانهای حاصل از این تغییر مسیر برای بشریت پرداخت.[109]

والسلام

 

پانوشتها:

1. از جمله مرحوم یدالله سحابی در کتاب «خلقت انسان» و مرحوم آیت الله علی مشکینی در کتاب «تکامل در قران»

[2]. ویل دورانت، تاریخ تمدن ج1 ص 1

[3]- تاريخ‌ تمدن‌، ج‌ 1، ص‌ 92

[4]- همان‌، ص‌ 114-113

[5]- همان‌، ص‌ 118

[6]- تاريخ‌ تمدن‌، ج‌ 1، ص‌ 12

[7]- همان‌، ص‌ 17

[8]- همان‌، ص‌ 12

[9]- همان‌، ص‌ 125

[10]- همان‌، ص‌ 131

[11]- تاريخ‌ تمدن‌، ج‌ 1، ص‌ 8

[12]- سير تمدن‌، ص‌ 10

[13]- تاريخ‌ لاروس‌، كتاب‌ يكم‌، ص‌ 13-12

[14]- همان‌، ص‌ 21

[15]- تاريخ‌ صنعت‌ و اختراع‌، ص‌ 9

[16]- تاريخ‌ علم‌، ج‌ 1، ص‌ 18

[17]- جهان‌ امروز و فردا در تنگناي‌ تمدن‌ صنعتي‌، ص‌ 247

[18]- همان

[19]- انديشه‌ ترقي‌ تاريخ‌ و جامعه‌، ص‌ 9

[20]- قرآن‌كريم‌وروايات‌تصريح‌مي‌كنندكه‌هيچ‌قوم‌وامت‌وجماعتي‌بدون‌پيامبرورسول‌نبوده‌اند:

ولَقَدْبَعَثْنافي‌كُل‌َّاُمِّةٍرَسُولاً (نحل/36): ودرهرمردمي‌،فرستاده‌اي‌رابرانگيختيم‌.

قال‌علي‌عليهالسلام: لَم‌ْيُخْل‌اللهُسُبْحانَه‌ُعبادَه‌ُمن‌ْنبٍّي‌مُرْسَل‌ٍاَوْكتاب‌ٍمُنْزَل‌ (عيون‌الحكم‌والمواعظ‌،ص‌ 414)

[21]- روايات‌ بيانگر اين‌ نكته‌ هستند كه‌ آموزگار امور شرّ به‌ انسان‌ها مثل‌ آدم‌كشي‌، بت‌پرستي‌ و ... شيطان‌ بوده‌ است‌ و آنها بدون‌ تعليم‌ شيطان‌، خود قادر به‌ ابداع‌ و انجام‌ اين‌ امور نبوده‌اند.[21](ر.ك‌ به‌: علل‌الشرايع‌، ص‌ 13/ قصص‌‌الانبياي‌ جويري‌، ص‌ 36-35/ مروج‌الذهب‌، ص‌26)

[22]- ر.ك‌ به‌: همين‌ كتاب‌، پيوست‌ ـ 2: «بحران‌ تجدّد»

[23]- علق‌ / 5

[24]- انسان‌ها به‌ طور فطري‌، واجد معلوماتي‌ هستند كه‌ از آنها با عنوان‌ بديهيات‌ عقلي‌ و فطري‌ ياد مي‌شود. قضايايي‌ چون‌: «اجتماع‌ و ارتفاع‌ نقيضين‌ محال‌ است‌»، «عدل‌ نيكوست‌ و ظلم‌ زشت‌»، «عدد چهار، زوج‌ است‌»، «كل‌ بزرگتر از جزء است‌»، «هر آفريده‌اي‌ آفريدگار دارد»، «ردپا بر رونده‌ دلالت‌ مي‌كند» و ... جزء اين‌ دسته‌ از معلومات‌ هستند. اين‌ معلومات‌ روشن‌ فطري‌ و عقلي‌، سنگ‌ بناي‌ مهمي‌ براي‌ هدايتهاي‌ بعدي‌ انسان‌ها هستند و انبيا با اتكاي‌ به‌ همين‌ معلومات‌ بديهي‌ عقلي‌ و فطري‌، رسالت‌ خود را آغاز مي‌كنند. براساس‌ همين‌ معلومات‌، ابتدا بر وجود خداوند و آنگاه‌ بر ضرورت‌ نبوت‌ استدلال‌ مي‌شود و از آن‌ پس‌ است‌ كه‌ انسان‌ها دست‌ در دست‌ انبيا مي‌گذارند و همراه‌ با آنها و در ذيل‌ هدايتهاي‌ لحظه‌ به‌ لحظه‌ و گام‌ به‌ گام‌ آنان‌، عقل‌ خود را تعالي‌ مي‌بخشند و طي‌ مسير مي‌نمايند، اما بايد دانست‌ كه‌ اين‌ معلومات‌، بدون‌ انضمام‌ و هدايت‌ وحي‌ و انبيا، هرگز نمي‌تواند انسان‌ را در عرصه‌ معاش‌ و معاد به‌ منزل‌ توفيق‌ و رستگاري‌ رهنمون‌ سازد.

[25]- التّبيان‌، ج‌ 10، ص‌ 380

[26]- بقره‌ / 31

[27]- الميزان‌، ج‌ 1، ص‌ 120

[28]- مجمع‌البيان‌، ج‌ 1، ص‌ 109، همچنين‌ ر.ك‌ به‌: الجامع‌ لاحكام‌ القرآن‌، ج‌ 1، ص‌ 284-282 و ج‌20 ص‌ 122 / الدرالمنثور، ج‌ 1، ص‌ 49.

[29]- علق‌ / 4

[30]- البرهان‌، ج‌ 8، ص‌ 324، همچنين‌ ر.ك‌ به‌: التبيان‌، ج‌ 10، ص‌ 380/ مجمع‌البيان‌، ج‌ 10، ص‌ 399/ زادالمسير، ج‌ 8، ص‌ 278/ تفسير القرطبي‌، ج‌ 20، ص‌ 120/ تفسير ابن‌ كثير، ج‌ 4، ص‌ 428

[31]- الاتقان‌، ج‌ 2، ص‌ 527 / الفهرست‌، ص‌ 7

[32]- مقدمه ابن‌ خلدون‌، ص‌ 329

[33]- البرهان‌، ج‌ 1، ص‌ 377 / همچنين‌ ر.ك‌ به‌: الاحكام‌ (آمُدي‌)، ج‌ 1، ص‌ 77

[34]- الرحمن‌ / 4

[35]- مجمع‌البيان‌، ج‌ 9، ص‌ 253 / درباره تعليمي‌ بودن‌ زبان‌ها و وضع‌ لغات‌ و الفاظ‌ از سوي‌ خداوند، ر.ك‌ به‌: الاحكام‌ في‌اصول‌ الاحكام‌، ج‌ 1، ص‌ 28 / فوائدالاصول‌، ج‌ 1، ص‌ 30

[36]- جورج سارتن، تاريخ علم، ص 4

[37]- مائده‌ / 110

[38]- يوسف‌ / 101

[39]- نساء / 113

[40]- يوسف‌ / 68

[41]- انبياء / 80

[42]- نمل‌ / 16

[43]- حديد / 25

[44]- التّبيان‌، ج‌ 9، ص‌ 534 / همچنين‌ ر.ك‌ به‌: مجمع‌البيان‌، ج‌ 9، ص‌ 401 / بحارالانوار، ج‌ 77، ص‌ 114 / زادالمسير، ج‌ 7، ص‌ 310 / تفسير القرطبي‌، ج‌ 17، ص‌ 261 / جامع‌ البيان‌، ج‌ 27، ص‌ 308 / تاج‌ العروس‌، ج‌ 6، ص‌ 418 / الدرالمنثور، ج‌ 1، ص‌ 56 / تاريخ‌ طبري‌، ج‌ 1، ص‌ 87 / غريب‌ الحديث‌، ج‌ 2، ص‌ 303 / النهاية في‌ غريب‌ الحديث‌، ج‌ 3، ص‌ 295

[45]- يس‌ / 74-72

[46]- زخرف‌ / 13

[47]- درباره «تسخير طبيعت‌ و مظاهر آن‌ از سوي‌ خداوند براي‌ انسان‌» مراجعه‌ كنيد به‌ همين‌ كتاب‌، ص‌ 129، عموم‌ آياتي‌ كه‌ در اين‌ بخش‌ از كتاب‌، درباره «تسخير طبيعت‌» ذكر شده‌ است‌، نظريه‌ «سيرخطي‌ پيشرفت‌» را رد مي‌كند.

[48]- رالف لینتون، سیر تمدن، ص 87

[49]- اعراف‌ / 26

[50]- ابراهيم‌ / 34-32

[51]- مكارم‌الاخلاق‌، ص‌ 170/ بحارالانوار، ج‌ 63، ص‌ 120 / مستدرك‌ الوسايل‌، ج‌ 16، ص‌ 462

[52]- خصال‌، ص‌ 601 / بحارالانوار، ج‌ 11، ص‌ 204 / مستدرك‌ الوسايل‌، ج‌ 16، ص‌ 462

[53]- بحارالانوار، ج‌ 55، ص‌ 275

[54]- كنزالعّمال‌، ج‌ 10، ص‌ 206 / لواقح‌ الانوار، ص‌ 289 / الدُّر المنثور، ج‌ 1، ص‌ 49 / فتح‌ القدير، ج‌ 1، ص‌ 65 / تاريخ‌ مدينة دمشق‌، ج‌ 57، ص‌ 5

[55]- قصص‌الانبياء (راوندي‌)، ص‌ 60-59، همچنين‌ ر.ك‌ به‌: بحارالانوار، ج‌ 11، ص‌ 228

[56]- بحارالانوار، ج‌ 3 ص‌ 82

[57]- كافي‌، ج‌ 6، ص‌ 293 / بحارالانوار، ج‌ 11، ص‌ 215 / وسايل‌ الشيعه‌، ج‌ 25، ص‌ 283 / مستدرك‌ الوسايل‌، ج‌ 13، ص‌ 462 / الحدائق‌ الناضرة، ج‌ 5، 116 