ا خالص انجام داده است.(63)
6 - نداشتن تعصّب گروهى‌
انسان با اخلاص در انحصار باند و تشكيلات خاصّ نيست و تعصّب گروهى نمى‌ورزد و اگر گروهى را باطل تشخيص داد از آنان كناره مى‌گيرد. البته اگر حزب يا گروه و تشكيلاتى حق بود بايد از آن حمايت كرد. يعنى نبايد باطل خود را حق ديد و حق ديگران را باطل پنداشت.
61) انسان آيه 9.
62) محجةالبيضاء ج 6 ص 144.
63) نهج البلاغه نامه 26.تكبيرة الاحرام‌
امام صادق عليه السلام مى‌فرمايد: هنگام تكبيرة الاحرام بايد تمام هستى نزد تو كوچك باشد جز «او». مگر نه اينكه هواپيما هر چه بيشتر اوج بگيرد و بالا رود ساختمان‌ها كوچكتر به نظر مى‌آيد؟ آنكه خدا در نظرش عظيم باشد جز خداوند در نظرش بى مقدار جلوه مى‌كند.
سوره حمد
سوره حمد مشتمل بر حمد خداوند بيان اوصاف الهى حاكميّت او در روز قيامت هدايت‌طلبى از او براى گام نهادن در «راه راست» و دورى از راه غضب شدگان و گمراهان مى‌باشد.
اين سوره با نام خدا آغاز مى‌شود و نام خدا در اوّل هر كار رمز عشق به خدا و توكّل بر او و استمداد از اوست. در حديث است كه هر كارى حتى نوشتن يك بيت شعر را با بسم اللّه آغاز كنيد و هر كارى با ياد خدا نباشد به فرجام نيكو نمى‌رسد.(64)
جمله «الحمدللّه ربّ العالمين» غفلت‌ها را از بين مى‌برد نعمت‌ها را به ياد مى‌آورد و ما را متوجّه ربوبيّت الهى بر تمام هستى مى‌كند.
او كه هم مى‌آفريند هم اداره و تربيت مى‌كند. سايه رحمت عام او بر سر همه گسترده است ورحمتش بيش و پيش از غضب اوست.
جمله «مالك يوم الدين» ما را به ياد حسابرسى قيامت مى‌اندازد تا به حساب ما نرسيده‌اند خود به حساب خود برسيم.
نمازگزار حتّى اگر تنها باشد جمله «إِيّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ»را به صورت جمع مى‌گويد تا خود را در ميان عبادت كنندگان قرار دهد. شايد عبادت ناقص او ميان عبادت خالصان وآبرومندان به‌حساب آيد و قبول شود. تعبير جمعى اين درس را مى‌دهد كه بايد «من»ها «ما»شود اساس عبادات بخصوص نماز بر پايه جماعت است و تك روى و انزوا و فرديّت بى ارزش است.
اولين درخواست ماپس از حمد و ثناى او و اظهار بندگى و استمداد هدايت به راه راست است. «اِهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُستَقِيمَ»
راه مستقيم راه خدا(65) راه انبيا(66) و راه رهبران معصوم است. امام صادق عليه السلام فرمودند: «واللّه نحنُ الصّراطُ المُستَقيم»(67)
البته راه مستقيم در شرايط مختلف متفاوت مى‌شود. گاهى سكوت و گاهى فرياد. گاهى بذل مال و گاهى نثارجان براى كسى تحصيل و براى ديگرى كار و... لذا تشخيص راه مستقيم دشوار است و حركت در آن همچون عبور از راهى باريك‌تر از مو و برّنده‌تر از شمشير است.
انسان در عاليترين درجه تكامل (حتى عصمت هم) بايد از خداوند راه مستقيم را بطلبد زيرا اين راه داراى درجاتى است و مثل نور قابل تكامل و افزايش است.(68)
براى شناخت مغضوبان بايد تاريخ و سرگذشت افراد و امّت‌هايى را مطالعه كرد كه به قهر الهى دچار شدند و هلاك گرديدند. نمازگزار ضمن بيزارى از چنين گروه‌هايى از خدا مى‌خواهد كه رهرو راه آنان نباشد و راه گمراهان را نپويد.
سوره توحيد
گرچه در نماز پس از سوره حمد هر سوره‌اى مى‌توان خواند امّا سوره توحيد فضيلت بيشترى دارد.
اين سوره در معرّفى خداى بى‌همتاست. خداوندى كه يكتاست در همه چيز: در آفرينش (69) در پرورش(70) در مالكيّت(71) در حاكميّت(72) و در فريادرسى.(73) او در همه اوصاف و ويژگى‌ها بى‌نظير است.
خواندن حمد و سوره بايد با قرائت صحيح انجام گيرد و به زبان عربى باشد. عربى زبان قرآن است. همچنان كه هر خلبانى در هر جاى دنيا هنگام تماس با برج فرودگاه به انگليسى صحبت مى‌كند نماز كه يك‌پرواز روحى ومعراج معنوى براى مؤمنان است و بايد به عربى صحيح ادا شود.
ركوع و سجود
ركوع ادب است و سجود قُرب و كسانى به خدا نزديك مى‌شوند كه در اظهار ادب كوتاهى نكرده باشند. در روايات نمونه‌هايى از ركوع و سجود پيشوايان نقل شده كه انسان از نماز خود شرمنده مى‌شود.
سجده نشان خاكسارى در برابر خدا وعالى‌ترين درجه عبوديّت است.
سجده رمز دوران‌هاى چهارگانه زندگى انسان است على عليه السلام مى‌فرمايد: سجده اول يعنى اينكه از خاك و سر برداشتن رمز زندگى دنيايى است. سجده دوم رمز مردن و به خاك خفتن است و سر برداشتن رمز محشور شدن است.(74)
سجود و تسبيح نمازگزار هم‌آوايى با اجزاى عالم وجود است كه همه در برابر فرمان وعظمت خدا خاضع وساجدند.
سجده انسان را به خدا نزديك مى‌كند گناهان را مى‌ريزد كمر شيطان را مى‌شكند و انسان را بهشتى مى‌سازد.
مستحبّ است انسان بر خاك قبر سيدالشهداء سجده كند. چرا كه سجده بر تربت پاك حسين عليه السلام يادآور حماسه‌ها و معنويّت‌هاى كربلاست و انسان را با فرهنگ جهاد و شهادت آشنا و مأنوس مى‌كند. امام صادق‌عليه السلام جز بر تربت امام حسين عليه السلام سجده نمى‌كرد(75) و فرمود: سجده بر خاك حسين عليه السلام نورانيّتى دارد كه حجاب‌ها را پاره مى‌كند.(76)
قنوت‌
معناى «قنوت» اطاعت دعا توجّه به خدا و خشوع در نماز است. در نماز مستحبّ است كه دست را تا مقابل صورت بالا آورده و دعا كنند. البته در قنوت دعاى خاصّى لازم نيست و به فرموده امام صادق‌عليه السلام هر دعايى كه بر زبان جارى شد خوب است ولى برخى دعاها سفارش بيشتر شده است.
تشهّد
تشّهد بازگو كردن همان شهادت و شعارى است كه در آغاز نماز در اذان و اقامه گفته شد و اين براى يادآورى خط پاكان و صالحان است.
مقدّم بودن (عَبْدُهُ) بر (رسُولُه) در تشهد مى‌رساند كه رمز رسالت پيامبر عبوديّت اوست و چون «بنده»خدا بوده به مقام پيامبرى برگزيده شده است.
فراز ديگر تشّهد «صلوات»است. ياد «آل پيامبر»در صلوات نشان قدرشناسى از دودمان پيامبر وعمل به توصيه آن حضرت است.(77)
سلام‌
پايان نماز با سه سلام است: سلام به رسول خدا سلام به خودمان و بندگان شايسته خدا و سلام بر همه فرشتگان و مؤمنان.
سلام يكى از نام‌هاى پروردگار است(78) به اين معنى كه آنچه از خداوند دريافت مى‌كنيم خير و لطف و بركت است.(79)
نمازگزار وقتى در نماز به همه مؤمنان و بندگان صالح سلام مى‌دهد احساس مى‌كند كه تنها نيست و يكى از آحاد امّت اسلام است و با مردان خدا در هر جاى زمين احساس همبستگى مى‌كند.
64) تفسير صافى ج 1 ص 52.
65) هود آيه 56.
66) زخرف آيه 43.
67) نورالثقلين ج 1 ص 17.
68) مريم آيه 76.
69) رعد آيه 16.
70) انعام آيه 164.
71) آل‌عمران آيه 189.
72) انعام آيه 57.
73) نمل آيه 62.
74) بحارالانوار ج 82 ص 139.
75) وسائل‌الشيعه ج‌3 ص 608.
76) بحارالانوار ج‌103 ص 135.
77) كنزالعمال ج‌1 ص 488
78) حشر آيه 23
79) الميزان ج 19 ص 256.تعقيب نماز
امام صادق عليه السلام مى‌فرمايد: همين كه از نماز واجب فارغ شدى به دعا و تعقيب نماز مشغول باش.(80) و تسبيحات حضرت زهرا عليها السلام از هزار ركعت نماز مستحب نزد خداوند بهتر است.(81)
نماز جماعت‌
از رسول خدا صلى الله عليه وآله نقل شده كه: نماز كسى كه صداى اذان را بشنود و بى دليل در نماز جماعت مسلمانان شركت نكند 