مْ وَنَعزّي فيها أَرْواحكُم عَلي هـَذِهِ الْمَصـَائِبِ الْعَظيمَة» ( 12 )

«پدر و مادرم به فداي شما اي خاندان مصطفي! ما جز طواف پيرامون مشاهد شما و تعزيه و تسليت ارواح شما بر اين مصائب با عظمت در اين مشاهد، مالک چيزي نيستيم.»

امير مؤمنان (عليه السلام) در مسير حرکتشان به سوي حائر مقدّس حسيني (عليه السلام) ، بر گرد حائر، طواف فرمودند، در «کامل الزيارات» و «التهذيب» به اسناد از امام صادق (عليه السلام) نقل شده است که فرمود:

«امير مؤمنان (عليه السلام) با مردمان حرکت مي‌کردند تا اين که يک ميل يا دو ميل مانده به کربلا، بر آنها پيشي گرفتند تا اين که به کشته گاه شهيدان رسيدند، پس آنگاه فرمود: در اين جا دويست پيامبر و دويست وصيّ پيامبر و دويست سبط پيامبر (نوه)، قبض روح شدند که همگي آنها به دست پيروانشان شهيد شدند، پس حضرت سوار بر استر خود، در حالي که پاي خود را از رکاب بيرون آورده بودند بر آن مکان طواف کردند و شروع کردند به خواندن اين گفتار:

«مُنَاخُ رِكَابٍ وَمَصَارِعُ الشُهَدَاءَ لَا يَسْبِقُهُمْ مَنْ كَانَ قَبْلَهُمْ وَلَا يَلْحَقُهُمْ مَنْ كَانَ بَعْدَهُمْ» ( 13 )

محلّ پياده شدن سواران و بر زمين افتادن شهيداني است که از گذشتگان کسي از آنها پيشي نگرفته و از آيندگان کسي به آنها نمي‌پيوندد.

و خداوند سبحان، فرشتگان را به طواف بر قبر امام حسين (عليه السلام) ـ سبط پيامبر (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) ـ متعبّد ساخته است؛ از هر آسمان، صد هزار فرشته، و امين وحي، جبرئيل، پيامبر اعظم (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) را از اين مطلب آگاه کرد که در حديثي طولاني که ابن قولويه در «کامل الزّيارات» آن را روايت کرده است منقول است، جبرئيل گفت: «... و فرشتگان در آن سرزمين هموار، اثري براي قبر سيّدالشهدا (عليه السلام) بپا مي‌دارند تا براي اهل حقيقت، نشاني باشد و سبب رستگاري مؤمنان شود و در هر شب و روزي، صد هزار فرشته از هر آسماني به گرداگرد آن جمع مي‌شوند و بر او صلوات مي‌فرستند و نزد او خداوند را تسبيح مي‌گويند و براي هر که او را زيارت کند استغفار مي‌کنند و نام‌هاي زائران امّت تو را که براي تقرّب به خداوند و به تو، او را زيارت مي‌کنند و نام پدران و قوم و قبيله و شهر آنها را مي‌نويسند و در چهره‌هايشان با علامتي از نور عرش خداوند نشانگذاري مي‌کنند که: اين زائر قبر بهترين شهيدان و فرزند بهترين انبياست. پس زماني که روز قيامت فرا رسد از اثر آن نشانه، نوري ساطع مي‌شود که چشم‌ها پوشيده مي‌شود و اين نور بر آنها دلالت کند و آنها به اين نور شناخته شوند و گويا من تو را مي‌بينم اي محمّد! که بين من و بين ميکائيل مي‌باشي در حالي که علي، در مقابل ماست و از فرشتگان خدايي، تعداد بيشماري همراه ما هستند و ما از بين خلايق از آن نشانه‌اي که در چهرة آنهاست، آنها را مي‌يابيم تا اين که خداوند آنها را از هول و ترس و شدايد آن روز آنها را نجات مي‌دهد.» ( 14 )

و به طواف فرشتگان در زيارتي که سيّد در «مصباح الزّائر» و غير آن وارد کرده است اشاره شده است بدين گفتار که:

«السَّلامُ عَلَيكَ وَعَلي مَلائِكَةِ الله الْمُرَفْرَفينَ حَولَ قُبـّتِكَ الْحـَافّينَ بِتـُرْبـَتِكَ الطّائِفينَ بِعَرْصَتِك» ( 15 )

سلام بر تو و بر فرشتگان خدايي که بر گرد قبّة تو پرواز مي‌کنند و بر تربت تو گرد هم مي‌آيند و به عرصة [بارگاه] تو طواف مي‌کنند.

و اين ادب (طواف) در همة مشاهد مقدّسه رعايت مي‌شود و حضرت صدّيقة کبري، فاطمة زهرا (عليها السلام) بر گرد قبر پدر بزرگوارش در حالي که گريه مي‌فرمود، طواف مي‌کرد و مي‌فرمود:

«انّا فَقَدْنـَاکَ فَقْدَ الاَرْض وَابِلَها» ( 16 ) ؛ و امام محمد بن علي الجواد7 بر گرد قبر رسول الله (صلّي الله عليه وآله وسلّم ) طواف مي‌فرمود. ( 17 )

ي: سَعي

66 ـ و بر تو باد به «سعي» ( 18 ) در حرم شريف، پس در حديث «جابر جعفي» از امام صادق (عليه السلام) منقول است: «پس آنگاه (سعي) مي‌کني، پس به هر قدمي که برمي‌داري و بر زمين مي‌نهي، براي تو بسان ثواب کسي است که در راه خداوند در خون خود آغشته شده است.»( 19 ). و امر به (برداشتن گام‌هاي کوتاه در سعي ) ( 20 ) وارد شده است و در زيارت عاشورا از راه دور، تصريح به سعي شده است که در حديثي از امام صادق (عليه السلام) ، که شيخ طوسي در «مصباح المتهجّد» آن را روايت کرده است منقول است که فرمود: «پس آنگاه از جايگاهي که تو در آن هستي اگر صحراست يا سرزميني وسيع يا هر جاي ديگري، با گام‌هايي، (سعي) مي‌کني و در آن حال مي‌گويي:

«إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ رضاً بـِقَضـَاءِ اللهِ وَتَسْليماً لأَمْرِه»

و در آن حال بايد با دلي شکسته و اندوهبار باشي و بسيار ذکر خداوند سبحان و استرجاع «انّا للّه و انّا إليه راجعون» بخوان، پس هنگامي که از سعي خود و کار خود فراغت يافتي، پس در جايگاهي که در آن نماز گزاردي بايست». ( 21 ) و سيّد در «مصباح الزّائر»( 22 ) آن را به لفظ مذکور روايت کرده است و در «الاقبال» آمده است:

«پس آنگاه از جايگاهي که نماز گزاردي به قدر سي ذراع، سعي مي‌کني، پس اگر نتوانستي، هفت بار، به مقدار چهارده ذراع مي‌روي يا مي‌آيي به جايگاهي که در آنجا نماز گزاردي، در حالي که در هر بار از سعي خود، هفت بار مي‌گويي:

«اِنّا للهِ وَانّا اِليه راجعون، رضاً بقضاء الله وَتسليماً لاَمْره»

و تو در اين حال بايد دل شکسته و اندوهناک و عزادار و غمزده و متأسّف باشي. ( 23 )

67 ـ بر تو باد به اتمام نماز نزد امام حسين (عليه السلام) ، در حديث است که فرمود: «طيّب (پاکيزه) را زيارت کن و نزد او نماز را تمام بگزار. گفت: آيا نماز را نزد او تمام بخوانم؟ فرمود: تمام بخوان. گفتم: برخي از اصحاب ما تقصير (شکسته خواندن نماز) را روايت مي‌کنند فرمود: اين کار را تنها براي ضعيفان انجام مي دهند.»( 24 ) ( 25 )

68 ـ هر اندازه دوست داري در حائر حسيني، نزد آن حضرت، اقامت کن امّا آنجا را خوابگاه خود قرار مده ( 26 )، و شيخ شهيد ما از جملة آداب زيارت، (تعجيل خروج هنگام تمام شدن زيارت براي بزرگداشت حرمت حرم و زياد شدن شوق) ( 27 ) را برشمرده است.

69 ـ و بر تو باد به تلاوت مقداري از قرآن کريم و اهداي ثواب آن به صاحب مشهد، چنان که شهيد اوّل در کتاب «الدّروس» و کفعمي در «المصباح» و غير اين دو بزرگوار، بدان تصريح کرده‌اند. ( 28 )

ک: وداع پس از زيارت

70 ـ هر زمان که امام حسين (عليه السلام) را زيارت کردي و خواستي از محضر آن حضرت خارج شوي، پس خود را بروي قبر بيفکن (29 ) (يا خود را به قبر بچسبان) و بر آن بوسه بزن و بگو:

«السَّلامُ عَلَيْكَ يَا مَوْلايَ ، السَّلامُ عَلَيْكَ يَا حُجَّةَ اللّهِ ، السَّلامُ عَلَيْكَ يَا صَِفْوَةَ اللّهِ ، السَّلامُ عَلَيْكَ يَا خَالِصَةَ اللّهِ ، السَّلامُ عَلَيْكَ يَا قَتِيلَ الظَّماءِ ، السَّلامُ عَلَيْكَ يَا غَرِيبَ الْغُرَباءِ ، السَّلامُ عَلَيْكَ سَلامَ مُوَدِّع لاَ سَئِم وَلاَ قَال ، فَإِنْ أَمْضِ ف