] و مؤلف كتاب «شفاء الغرام» نيز همين قول را انتخاب كرده است. [ شفاء الغرام: ج 2، ص 360. ]

4- بخارى در صحيح خود [ صحيح بخارى: ج 3، ص 29. ] مالك در موطّأ [ الموطّأ: ج 1، ص 197. ] ابونعيم اصفهانى در حلية الأولياء [ ابونعيم، حلية الأولياء: ج 6، ص 347. ] ترمذى در سنن [ سنن ترمذى: ج 5، ص 718. ] و احمد بن حنبل در مسند [ مسند احمد بن حنبل: ج 2، ص 401. ] محل دفن حضرت زهرا عليهاالسلام را به استناد روايت پيامبر اكرم صلى اللَّه عليه و آله كه فرمود: «ما بين بيتى و منبرى روضة من رياض الجنّة» ما بين خانه ى پيامبر و منبر او سراغ داده اند.

5- ابن سعد در طبقات به سند خود از محمد بن عمر نقل كرده كه گفت: از عبدالرحمن بن الموالى از قبر زهرا پرسيدم، گفت: مردم مى گويند: قبر فاطمه عليهاالسلام در كنار مسجدى است در بقيع كه در آن بر جنازه هاى مردم نماز مى خوانند. سپس گفت: به خدا آن نيست مگر مسجد رقيّه، ولى فاطمه دفن نشده مگر در گوشه ى خانه ى عقيل. و فاصله ى قبر از راه هفت زراع است و عبدالله بن جعفر گفته است كسى در اينباره شكى ندارد. [ ابن سعد، الطبقات الكبرى: ج 8، ص 30. ]

6- مسعودى آنجا كه از محل دفن امام صادق عليه السلام سخن به ميان آورده، گفته است كه: آن حضرت در جوار قبر پدرش و جدش در بقيع دفن شده روى قبر آنها سنگ مرمرى است كه در آن نوشته شده است كه:

«بسم اللَّهِ الرَّحمنِ الرَّحِيمَ. الحمدُ للَّهِ مُبيد الأُمم و مُحيى الرّمم هذا قبر فاطمة بنت رسول الله صلى اللَّه عليه و آله سيدة نساء العالمين و قبر الحسن بن على بن ابى طالب و على بن الحسين بن على بن ابيطالب و محمد بن على و جعفر بن محمد رَضى اللَّهُ عَنه. [ مروج الذهب: ج 3، ص 297 و وفاء الوفاء: ج 3، ص 905. ] بدين ترتيب مسعودى محل دفن فاطمه ى زهرا عليهاالسلام دختر رسول خدا صلى اللَّه عليه و آله را در بقيع مى داند.

7- سمهودى مى گويد: اين جماعة در محل دفن فاطمه دو قول ديگر نقل كرده است:

1- در صندوقى است كه جلو مصلّاى امام در روضه ى شريفه نصب شده است.

2- در آن مسجد كه در بقيع به آن حضرت منسوب است، مدفون گرديده است. بدين جهت غزالى درباره ى كيفيت زيارت بقيع گفته است: مستحب است هر روز بعد از زيارت رسول خدا صلى اللَّه عليه و آله به قبرستان بقيع رفت و سپس از قبورى كه در آنجا بايد زيارت شود نام برده و بعد از ذكر قبر امام حسن گفته است بعد از زيارت، در مسجد فاطمه در بقيع نماز گزارده مى شود. [ وفاء الوفاء: ج 3، ص 907. ] 8- ابن عبدالبرّ بعد از ذكر وفات امام حسن مجتبى عليه السلام گفته است آن حضرت در قبرستان بقيع در كنار قبر مادرش زهرا دفن شده است و قبر مادرش جنب قبر عباس در بقيع بود. و ابوالعباس هر وقت كنار قبر پدرش براى زيارت مى رفت، اول به فاطمه عليهاالسلام سلام مى كرد بعد پدرش را زيارت مى نمود. [ الاستيعاب: ج 1، ص 377 و ذخائر العُقبى: ص 54 و وسيلة المال فى عدّ مناقب الآل: ص 93. ]

9- صاحب عمدة الأخبار گفته است: قبر فاطمه دختر رسول خدا صلى اللَّه عليه و آله در داخل مقبره ى عباس- عموى پيغمبر- و در كنار قبر او و قبر پسرش امام حسن مجتبى عليه السلام است امام حسن عليه السلام هنگامى كه نزديكى رحلت خود را احساس كرد، فرمود: اگر از دفن جنازه ى من در روضه ى پيامبر مانع شدند، در كنار قبر مادرم فاطمه دفن كنيد [ عمدة الأخبار: ص 129 و احقاق الحق: ج 1، ص 476. ] «ادفنونى جنبَ اُمّى فاطمة و ذلك بعد أن منع مِن عند جدّه صلى اللَّه عليه و آله» و بعد از نقل ديگر كه گفته شده قبر فاطمه در اتاق خويش است و قول او را ترجيح داده است.

البته در اينجا معلوم نيست منظورش فاطمه دختر رسول خدا و يا فاطمه بنت اسد مادر امير مؤمنان است زيرا هر دو مادر او بودند و در روايتى نقل شده است كه: «دُفنت عند فاطمة بنت اسد أمّ أميرالمؤمنين عليه السلام».

10- محبّ الدين طبرى از يك برادر دينى خبر داده است كه ابوالعباس موسى هر موقع مى خواست بقيع را زيارت كند، در مقابل مرقد عباس مى ايستاد و به فاطمه ى زهرا عليهاالسلام سلام مى داد. [ ذخائر العُقبى: ص 54، وفاء الوفاء: ج 3، ص 907، عمدة الأخبار: ص 129. ]

11- علامه ى شيخ سراج الدين مؤلف «تاريخ الإسلام والرجال» مى گويد: گفته شده قبر فاطمه دختر پيامبر در بقيع در آن مسجدى است كه به خود او منسوب است و آن به «بيت الأحزان» معروف است باز گفته شده قبر آن بانو در اتاق خود مى باشد. [ تاريخ الإسلام: ص 229 احقاق الحق: ج 10، ص 476. ]

12- شيخ كلينى از احمد بن محمد بن ابى بصير روايت كرده از حضرت رضا راجع به قبر فاطمه ى زهرا عليهاالسلام پرسيدم فرمود: «دُفنت فى بيتها فلمّا زادت بنواميّة فى المسجد صارت فى المسجد». [ اصول كافى: ج 1، ص 461. ] در خانه ى خود به خاك سپرده شد، سپس چون بنى اميه مسجد را توسعه دادند، جزء مسجد شد.

13- شيخ صدوق مى گويد: روايات در محل قبر فاطمه مختلف است. برخى روايت كرده اند آن حضرت در بقيع دفن شده و برخى روايت كرده اند بين قبر رسول خدا و منبر او دفن شده و اين كه پيامبر صلى اللَّه عليه و آله فرموده:

«بين قبر من و منبر من باغى از باغهاى بهشت است».

بر اين اساس كه قبر فاطمه عليهاالسلام بين قبر رسول خدا و منبر او است.

برخى ديگر روايت كرده اند آن حضرت در اتاق خود دفن شده است و زمانى كه بنى اميه مسجد را توسعه دادند، قبر آن حضرت در مسجد واقع شد و اين قول نزد من صحيح است. [ الفقيه: ج 2، ص 572. ] و نظير اين كلام از شيخ مفيد و شيخ طوسى نيز نقل شده است. [ وسائل الشيعة: ج 10، ص 288. ] 14- علامه مجلسى درباره ى محل دفن حضرت زهرا عليهاالسلام چندين قول ذكر كرده است: يكجا از محمد بن همام نقل كرده كه گفت: على عليه السلام فاطمه را در روضه ى پيامبر مدفون ساخت ولى آثار آن را به كلى از بين برد.

از فضّه كنيز حضرت زهرا روايت كرده كه در روضه ى رسول خدا صلى اللَّه عليه و آله بر جنازه ى فاطمه عليهاالسلام نماز خواندند و همانجا به خاك سپرده شد. از ابن بابويه نقل كرده كه فرمود: نزد من به صحت رسيده كه فاطمه را در خانه اش دفن كردند بعد از آن كه بنى اميه مسجد را توسعه دادند قبر فاطمه در مسجد واقع شد.

باز هم از محمد بن ابى نصر نقل كرده كه گفت: از حضرت امام رضا عليه السلام پرسيدم قبر فاطمه كجاست؟ فرمود: در خانه ى خودش مدفون شده ولى بعداً كه مسجد توسعه يافت، جزء مسجد شد.

سپس مرحوم مجلسى مى گويد: از آنچه مورخان و ارباب سِيرَ نقل كرده اند، ظاهر و مشهور اين است كه فاطمه ى زهرا عليهاالسلام دختر رسول خدا صلى اللَّه عليه و آله در قبرستان بقيع دفن شده است. [ بحار الأنوار: ج 43، ص 186 و ج 100، ص 193. ] و لى در كجاى بقيع دفن شده معلوم نيست. وليكن خود مجلسى اصحّ اقوال را روايت محل قبر در مسجد پيامبر مى داند و اين منافات ندارد با اين كه على عليه السلام صورت قبور هفتگانه يا چهل گانه در بقيع ترتيب داده تا اغيار ندانند فاطمه كجا مدفون است. [ بحار الأنوار: ج 43، ص 183. ] مجلسى از بعضى كتب مناقب قديمه راجع به دفن زهرا در قبرستان بقيع مطلبى نقل كرده كه بعضيها پنداشته اند همان نظر علامه درباره ى محل دفن حضرت زهراست. و آن چنين است:

«فل