«بِسمِ اللّهِ الرَّحمٰنِ الرَّحیمِ»
الحمد لله رب العالمین و صلی الله علی سیدنا محمد و آله الطاهرین
سیما بقیة الله الاعظم روحی له الفداء
الحمد لله رب العالمین و صلی الله علی سیدنا محمد و آله الطاهرین
سیما بقیة الله الاعظم روحی له الفداء
نمای کلی
معیارهای قرآنی برای اعتراضات مردمی (۵): حفظ امید
مؤمنان را مأیوس نکنید
۱- شکست اُحد؛ آغاز نبرد روحیهها
۲- واقعبینی بدون ناامیدی
۳- آیات اُحد؛ روایت قرآن از شکست و امید
۴- حتی پس از شکست، مأیوس نشوید
۵- ناامید کردن مردم از طرح الهی
۲- واقعبینی بدون ناامیدی
۳- آیات اُحد؛ روایت قرآن از شکست و امید
۴- حتی پس از شکست، مأیوس نشوید
۵- ناامید کردن مردم از طرح الهی
نمونه این رفتار در دوره معاصر
نتیجهگیری؛ اعتراضات بدون یأسآفرینی
معیارهای قرآنی برای اعتراضات مردمی (۵): حفظ امید و جلوگیری از یأس مؤمنان
این پنجمین حلقه از مقالات ششگانه درباره «معیارهای قرآنی برای اعتراضات مردمی» است؛ در چهار مقاله گذشته ابتدا از «حق اعتراض» سخن گفتیم، سپس «ولایت الهی»، «عدم تکیه به ظالمان» و «عدم اطاعت از کفار و منافقان» را بهعنوان معیارهای مهم حرکت اجتماعی بررسی کردیم. اکنون به معیار دیگری میرسیم که شاید در نگاه اول کمتر سیاسی به نظر برسد، اما نقش آن در حفظ قدرت و پایداری یک جامعه بسیار جدی است: «حفظ امید و جلوگیری از یأس مؤمنان».این مجموعه در شش مقاله تنظیم شده است:
۱- معیارهای قرآنی برای اعتراضات مردمی (۱): حق اعتراض در قرآن
۲- معیارهای قرآنی برای اعتراضات مردمی (۲): ولایت الهی
۳- معیارهای قرآنی برای اعتراضات مردمی (۳): عدم تکیه به ظالمان
۴- معیارهای قرآنی برای اعتراضات مردمی (۴): عدم اطاعت از کفار و منافقان
۵- معیارهای قرآنی برای اعتراضات مردمی (۵): حفظ امید
۶- معیارهای قرآنی برای اعتراضات مردمی (۶): دل ندادن به هر تحلیلی
۲- معیارهای قرآنی برای اعتراضات مردمی (۲): ولایت الهی
۳- معیارهای قرآنی برای اعتراضات مردمی (۳): عدم تکیه به ظالمان
۴- معیارهای قرآنی برای اعتراضات مردمی (۴): عدم اطاعت از کفار و منافقان
۵- معیارهای قرآنی برای اعتراضات مردمی (۵): حفظ امید
۶- معیارهای قرآنی برای اعتراضات مردمی (۶): دل ندادن به هر تحلیلی
همانگونه که در مقالات پیشین نیز اشاره شد، یادآوری این نکته ضروری است که معیارهای مطرحشده در این سلسله مقالات، معیارهایی بالادستیاند که بر همه شئون زندگی انسان، از جمله عرصه سیاست، حاکم هستند. از آنجا که اعتراضات مردمی تنها یکی از مصادیق متعدد کنشهای سیاسی و اجتماعی به شمار میآیند، این معیارها در ارزیابی و تحلیل آنها نیز کاربرد دارند.
با این حال، برای تبیین دقیقتر این معیارها، ناچاریم ابتدا آنها را در سطحی فراتر از موضوع اعتراضات مردمی توضیح دهیم و سپس جایگاه و کارکردشان را در مسئله اعتراضات مشخص کنیم. این توضیح از آن جهت ضروری است که خواننده محترم در ادامه مباحث، با مسیر استدلال همراه باشد و گمان نکند برخی مطالب مطرحشده ارتباط مستقیمی با موضوع اصلی مقاله ندارند.
مؤمنان را مأیوس نکنید
توکل به خدا و زنده نگه داشتن امید در دل مردم، از مهمترین معیارهای حرکت سیاسی و اجتماعی در یک جامعه مؤمن است. جامعهای که امید خود را از دست بدهد، پیش از آنکه در میدان عمل شکست بخورد، در درون خود شکست خورده است. برای همین، قرآن کریم تنها به پیروزیها و راههای موفقیت نمیپردازد؛ بلکه به ما میآموزد در لحظه شکست، فشار و بحران نیز چگونه فکر کنیم و چگونه با جامعه سخن بگوییم.۱- شکست اُحد؛ آغاز نبرد روحیهها
یکی از روشنترین نمونههای این مسئله، حوادث پس از جنگ اُحد است. مسلمانان در این نبرد شکست سختی خوردند. جمعی از بهترین و شجاعترین یاران پیامبر(ص)، از جمله حمزه سیدالشهدا، به شهادت رسیدند، بسیاری مجروح شدند و حتی جان رسول خدا(ص) نیز در معرض خطر قرار گرفت. جامعه اسلامی که با امید پیروزی وارد میدان شده بود، ناگهان خود را در برابر یک شکست تلخ و پرهزینه دید.اما درست پس از همین حادثه بود که میدان دیگری آغاز شد؛ میدانی که شاید از خود جنگ نیز حساستر بود: میدان تحلیل شکست.
در چنین فضایی، برخی زبان به سخنان یأسآفرین گشودند. عدهای آینده را تیره و تار نشان میدادند، نسبت به وعدههای الهی دچار بدگمانی میشدند و چنان سخن میگفتند که گویی مسیر پیامبر(ص) از ابتدا اشتباه بوده است. بخشی از این فضا نیز از سوی منافقان هدایت میشد و حتی برخی مؤمنان، آگاهانه یا ناآگاهانه، همان سخنان را تکرار میکردند.
اینجا یک نکته بسیار مهم وجود دارد: شکست فقط زمانی خطرناک نیست که بخشی از توان مادی جامعه را از بین ببرد؛ خطر بزرگتر زمانی آغاز میشود که شکست، اعتماد، امید و اراده ادامه مسیر را از مردم بگیرد. اگر جامعه به این نتیجه برسد که «دیگر نمیشود»، «دیگر نمیتوانیم» و «راهی باقی نمانده است»، در واقع نیروی حرکت آینده خود را از دست داده است.

۲- واقعبینی بدون ناامیدی
قرآن کریم در برابر این فضا، مؤمنان را رها نمیکند. بخش مهمی از آیات سوره آلعمران به همین حادثه و اتفاقات پس از آن اختصاص یافته است. این آیات، هم علتهای شکست را با صراحت بیان میکنند، هم خطاهای مسلمانان را پنهان نمیسازند و هم اجازه نمیدهند این خطاها به بهانهای برای ناامیدی، بدبینی و فروپاشی روحیه جامعه تبدیل شود.در واقع، قرآن در اُحد به ما میآموزد که واقعبینی با ناامیدی تفاوت دارد. میتوان اشتباهات را دید، از آنها سخن گفت و حتی خود را مقصر دانست، اما در همان حال، امید به خدا، اعتماد به آینده و اراده برای ادامه مسیر را حفظ کرد.

۳- آیات اُحد؛ روایت قرآن از شکست و امید
برای فهم بهتر این منطق قرآنی، مناسب است بخشهایی از ترجمه آیات مربوط به حادثه اُحد را یکبار پیوسته بخوانیم و ببینیم خداوند چگونه در دل یک شکست سنگین، جامعه مؤمنان را دوباره برای حرکت آماده میکند. در ادامه ترجمه آیات ۱۵۲ تا ۱۵۷ سوره آلعمران تقدیم میشود:و خداوند به وعده خود [مبنی بر شکست مشرکان در جنگ اُحد] وفا کرد، در آن هنگام که دشمن را با خواست او از میان برمیداشتید، تا آن که سست شدید و در کار [جنگ و تقسیم غنائم] به نزاع پرداختید و پس از آن که آنچه را [از غنائم] دوست داشتید، به شما نشان داد [از دستور پیامبر] نافرمانی کردید. برخی از شما خواهان دنیایند و برخی خواهان آخرت؛
آنگاه خداوند شما را از [تعقیب] آنها منصرف ساخت [و پیروزی شما به شکست انجامید،] تا شما را بیازماید، ولی از [خطای] شما درگذشت. و خداوند نسبت به مؤمنان، دارای فضل و بخشش است. (۱۵۲)
[به خاطر بیاورید] هنگامی که [در جنگ احد به هنگام فرار، از کوه] بالا میرفتید و به هیچ کس توجّه نمیکردید، [در حالی که] پیامبر، شما را از پشت سر فرامیخواند. پس به سزای آن، خداوند غمی [بزرگتر، که همان شکست از دشمن بود،] بر غمهایتان افزود تا دیگر بر آنچه [از غنائم، که] از کفتان رفته، یا [از آسیب و زخم،] که بر شما وارد آمده، اندوه نخورید و [بدانید که] خداوند از آنچه انجام میدهید، آگاه است. (۱۵۳)
آنگاه [خداوند] پس از اندوه شکست، با خوابی سبک [در شب بعد از حادثه اُحُد،] آرامشی بر شما فروفرستاد که گروهی از شما را [که از فرار خود پشیمان بودند] فراگرفت؛ ولی گروه دیگر که در اندیشه جان خویش بودند، و به [وعدههای] خدا همچون دوران جاهلیت گمان ناروا داشتند، میگفتند: «آیا چیزى از این کار [پیروزى در جنگ] از آن ما هست؟» بگو: «سررشته همه کارها [چه پیروزی و چه شکست] به دست خداست.» آنها در دلهای خود چیزی را پنهان میدارند که برای تو آشکار نمیسازند، میگویند: «اگر اختیار جنگ به دست ما بود، [و از شهر خارج نمیشدیم،] در این جا کشته نمیشدیم.» [به آنان] بگو: «اگر در خانههایتان نیز بودید، آنهایی که کشتهشدن بر آنها مقرّر شده بود، به سوی قتلگاه خود روانه میشدند.
و [حادثهی اُحد] برای آن بود که خدا آنچه را در سینههای شما است، بیازماید و آنچه را در دل دارید، پاک و خالص گرداند. و خداوند به آنچه در سینهها است دانا است.» (۱۵۴) کسانی از شما که روز برخورد دو سپاه روی برگرداندند [و فرار کردند،] جز این نبود که شیطان به خاطر بعضی از کردار [ناپسند]شان آنها را لغزانید و البتّه خداوند از آنها گذشت. به راستی که خداوند آمرزنده بردبار است. (۱۵۵)
ای کسانی که ایمان آوردید! مانند کسانی [از منافقان] نباشید که به [وعدههای الهی و قضا و قدر او] کفر ورزیدند که چون برادرانشان به مسافرت میروند [و بازنمیگردند] یا در جنگ شرکت میکنند [و کشته میشوند]، میگویند: «اگر نزد ما بودند، نمیمردند و کشته نمیشدند.» [شما از اینگونه سخنان نگویید] تا خدا، [شنیدن چنین سخنانی از شما را] حسرتی در دلهایشان قرار دهد. و خداوند [است که] زنده میکند و میمیراند. و خداوند به آنچه انجام میدهید، بیناست. (۱۵۶) و اگر در راه خدا کشته شوید یا بمیرید، آمرزش و رحمت خداوند از آنچه [آنان در طول عمر خود،] جمع میکنند، بهتر است. (۱۵۷)
آنگاه خداوند شما را از [تعقیب] آنها منصرف ساخت [و پیروزی شما به شکست انجامید،] تا شما را بیازماید، ولی از [خطای] شما درگذشت. و خداوند نسبت به مؤمنان، دارای فضل و بخشش است. (۱۵۲)
[به خاطر بیاورید] هنگامی که [در جنگ احد به هنگام فرار، از کوه] بالا میرفتید و به هیچ کس توجّه نمیکردید، [در حالی که] پیامبر، شما را از پشت سر فرامیخواند. پس به سزای آن، خداوند غمی [بزرگتر، که همان شکست از دشمن بود،] بر غمهایتان افزود تا دیگر بر آنچه [از غنائم، که] از کفتان رفته، یا [از آسیب و زخم،] که بر شما وارد آمده، اندوه نخورید و [بدانید که] خداوند از آنچه انجام میدهید، آگاه است. (۱۵۳)
آنگاه [خداوند] پس از اندوه شکست، با خوابی سبک [در شب بعد از حادثه اُحُد،] آرامشی بر شما فروفرستاد که گروهی از شما را [که از فرار خود پشیمان بودند] فراگرفت؛ ولی گروه دیگر که در اندیشه جان خویش بودند، و به [وعدههای] خدا همچون دوران جاهلیت گمان ناروا داشتند، میگفتند: «آیا چیزى از این کار [پیروزى در جنگ] از آن ما هست؟» بگو: «سررشته همه کارها [چه پیروزی و چه شکست] به دست خداست.» آنها در دلهای خود چیزی را پنهان میدارند که برای تو آشکار نمیسازند، میگویند: «اگر اختیار جنگ به دست ما بود، [و از شهر خارج نمیشدیم،] در این جا کشته نمیشدیم.» [به آنان] بگو: «اگر در خانههایتان نیز بودید، آنهایی که کشتهشدن بر آنها مقرّر شده بود، به سوی قتلگاه خود روانه میشدند.
و [حادثهی اُحد] برای آن بود که خدا آنچه را در سینههای شما است، بیازماید و آنچه را در دل دارید، پاک و خالص گرداند. و خداوند به آنچه در سینهها است دانا است.» (۱۵۴) کسانی از شما که روز برخورد دو سپاه روی برگرداندند [و فرار کردند،] جز این نبود که شیطان به خاطر بعضی از کردار [ناپسند]شان آنها را لغزانید و البتّه خداوند از آنها گذشت. به راستی که خداوند آمرزنده بردبار است. (۱۵۵)
ای کسانی که ایمان آوردید! مانند کسانی [از منافقان] نباشید که به [وعدههای الهی و قضا و قدر او] کفر ورزیدند که چون برادرانشان به مسافرت میروند [و بازنمیگردند] یا در جنگ شرکت میکنند [و کشته میشوند]، میگویند: «اگر نزد ما بودند، نمیمردند و کشته نمیشدند.» [شما از اینگونه سخنان نگویید] تا خدا، [شنیدن چنین سخنانی از شما را] حسرتی در دلهایشان قرار دهد. و خداوند [است که] زنده میکند و میمیراند. و خداوند به آنچه انجام میدهید، بیناست. (۱۵۶) و اگر در راه خدا کشته شوید یا بمیرید، آمرزش و رحمت خداوند از آنچه [آنان در طول عمر خود،] جمع میکنند، بهتر است. (۱۵۷)
۴- حتی پس از شکست، مأیوس نشوید
اگر در این آیات کمی تأمل کنیم، میبینیم که قرآن تنها در حال گزارش یک واقعه تاریخی نیست؛ بلکه نوع مواجهه یک جامعه مؤمن با شکست را به ما میآموزد. شکست اُحد واقعی بود، خسارتها سنگین بود و از همه مهمتر، بخشی از این شکست نیز نتیجه خطا و کوتاهی خود مسلمانان بود. قرآن این واقعیت را پنهان نمیکند؛ از سستی، اختلاف و نافرمانی آنها سخن میگوید و مسئولیتشان را یادآور میشود. اما درست در همین شرایط، اجازه نمیدهد «نقد خطا» به «تخریب روحیه» تبدیل شود.پس از اُحد، برخی بهجای آنکه خطا را بشناسند، از آن درس بگیرند و خود را برای ادامه راه آماده کنند، زبان به سخنانی گشودند که بوی یأس و بدبینی میداد. قرآن نمونههایی از این فضای فکری را برای ما نقل میکند. عدهای نسبت به وعدههای الهی دچار سوءظن شدند و با نگاه جاهلی میگفتند:
«وَطائِفَةٌ قَد أَهَمَّتهُم أَنفُسُهُم یَظُنّونَ بِاللَّهِ غَیرَ الحَقِّ ظَنَّ الجاهِلِیَّةِ یَقولونَ هَل لَنا مِنَ الأَمرِ مِن شَیءٍ»
گروه دیگر که در اندیشه جان خویش بودند، و به [وعدههای] خدا همچون دوران جاهلیت گمان ناروا داشتند، میگفتند: «آیا چیزى از این کار [پیروزى در جنگ] از آن ما هست؟» (سوره آلعمران؛ آیه ۱۵۴)
گروه دیگر که در اندیشه جان خویش بودند، و به [وعدههای] خدا همچون دوران جاهلیت گمان ناروا داشتند، میگفتند: «آیا چیزى از این کار [پیروزى در جنگ] از آن ما هست؟» (سوره آلعمران؛ آیه ۱۵۴)
گروهی دیگر اصل تصمیم و تدبیر پیامبر(ص) را زیر سؤال بردند و گفتند:
«یَقولونَ لَو کانَ لَنا مِنَ الأَمرِ شَیءٌ ما قُتِلنا هاهُنا»
میگویند: «اگر اختیار جنگ به دست ما بود، [و از شهر خارج نمیشدیم،] در این جا کشته نمیشدیم.» (سوره آلعمران؛ آیه ۱۵۴)
میگویند: «اگر اختیار جنگ به دست ما بود، [و از شهر خارج نمیشدیم،] در این جا کشته نمیشدیم.» (سوره آلعمران؛ آیه ۱۵۴)
و در ادامه، قرآن مؤمنان را از تکرار سخن کسانی بازمیدارد که پس از هر حادثه تلخ تحلیلهای غلط خود را به جامعه تحمیل میکردند:
«یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنوا لا تَکونوا کَالَّذینَ کَفَروا وَقالوا لِإِخوانِهِم إِذا ضَرَبوا فِی الأَرضِ أَو کانوا غُزًّى لَو کانوا عِندَنا ما ماتوا وَما قُتِلوا»
ای کسانی که ایمان آوردید! مانند کسانی [از منافقان] نباشید که به [وعدههای الهی و قضا و قدر او] کفر ورزیدند که چون برادرانشان به مسافرت میروند [و بازنمیگردند] یا در جنگ شرکت میکنند [و کشته میشوند]، میگویند: «اگر نزد ما بودند، نمیمردند و کشته نمیشدند.» (سوره آلعمران؛ آیه ۱۵۶)
ای کسانی که ایمان آوردید! مانند کسانی [از منافقان] نباشید که به [وعدههای الهی و قضا و قدر او] کفر ورزیدند که چون برادرانشان به مسافرت میروند [و بازنمیگردند] یا در جنگ شرکت میکنند [و کشته میشوند]، میگویند: «اگر نزد ما بودند، نمیمردند و کشته نمیشدند.» (سوره آلعمران؛ آیه ۱۵۶)
ظاهر این سخنان ممکن است تحلیل یک حادثه به نظر برسد، اما قرآن نشان میدهد که هر تحلیلی بیاثر نیست. بعضی سخنان، بهجای آنکه انسان را برای جبران خطا آماده کنند، اعتماد او را از بین میبرند، ارادهاش را ضعیف میکنند و راه آینده را در نظرش میبندند.

۵- ناامید کردن مردم از طرح الهی
نکته مهم اُحد این بود که مسلمانان واقعاً اشتباه کرده بودند، بخشی از آنها فرمان پیامبر(ص) را نادیده گرفته بودند و همین خطا زمینه شکست را فراهم کرده بود. بنابراین قرآن نمیخواهد واقعیت شکست را بزک کند یا مسئولیت خطاکاران را نادیده بگیرد. اما در همان حال، نمیگذارد جامعه پس از اعتراف به خطا، در آن فروبماند.این تفاوت بسیار مهم است. یک چیز است که بگوییم: «اشتباه کردیم؛ علت شکست را بشناسیم، خود را اصلاح کنیم و دوباره برخیزیم» و چیز دیگری است که بگوییم: «این کار اساسا از ابتدا اشتباه بود» و در واقع خطای خود را پای خدای متعال و طرح او بنویسیم!
این بدترین نوع یأسآفرینی است که در ماجرای اُحد، جبهه نفاق به آن اقدام کرد. به جای آن که خطای خود را ببیند و اصلاح کنند، اصل طرح رسول الله (ص) را زیر سوال میبرند و مردم را از رهبر جامعه مأیوس و ناامید میکردند.
آنها میگفتند: «اگر اختیار کار به دست ما بود، در اینجا کشته نمیشدیم.» این سخن فقط افسوس بر یک حادثه نیست؛ در درون خود این پیام را حمل میکند که اگر تصمیم دیگری گرفته میشد، این خسارت رخ نمیداد. به این ترتیب، شکست ناشی از سستی و نافرمانی بخشی از مسلمانان، آرامآرام به ابزاری برای ایجاد تردید نسبت به تدبیر رسول خدا(ص) تبدیل میشود.
چنین تحلیلی راه اصلاح را میبندد؛ زیرا تا زمانی که انسان اشتباه خود را نبیند، انگیزهای برای تغییر خود پیدا نمیکند. اما اگر بپذیرد که مسیر درست بوده و این ما بودهایم که در اجرای آن کوتاهی کردهایم، شکست میتواند به نقطه آغاز یک بازسازی بزرگ تبدیل شود.
از این رو قرآن با این تحلیل غلط مقابله میکند. خطای مسلمانان را میگوید، ضعفهای آنها را آشکار میکند و از سستی و نافرمانیشان پرده برمیدارد؛ اما اجازه نمیدهد نتیجه این نقد آن باشد که جامعه نسبت به خدا، وعدههای او و مسیر رسولش بدبین شود. خطا باید به اصلاح رفتار بینجامد، نه به بیاعتمادی نسبت به راه حق.

نمونه این رفتار در دوره معاصر
اگر دقت کنیم، نمونهای از این رفتار را میتوان در عملکرد برخی جریانهای سیاسی داخل کشور مشاهده کرد. این جریانها، برخلاف طرح و مسیری که ولیّ فقیه جامعه بر اساس مبانی و راهبردهای اسلامی ترسیم میکند، بر طرح و راهکارهای خود اصرار میکنند. آنها با فضاسازی گسترده رسانهای و اعمال قدرت در مراکز تصمیمگیری، دیدگاه خود را پیگیری میکنند. در نهایت نیز تمام اختیارات و فرصتهای لازم را به دست میآورند و هر کاری که برای تحقق اهدافشان لازم باشد، انجام میدهند؛ اما به طور معمول به آنچه وعده میدهند موفق نمیشوند و در برخی موارد با شکست کامل مواجه میشون که ماجرای برجام یک نمونه آن است؛ برجامی که حداقل یک دهه کشور معطل آن شد و سرمایههای مادی و معنوی یک ملت ۸۵ ملیون نفره در آن هزینه شد و هیچ دستاوردی از آن حاصل نشد.حال اگر همین جریان، به جای پذیرفتن خطای خود و اشتباه بودن مسیر خودشان، زبان به گلایه بگشاید و اشکال را متوجه انقلاب و مبانی آن کنند، جامعه مؤمنان باید نسبت به چنین تحلیلی هوشیار باشد. این همان الگوی رفتاری است که قرآن در ماجرای جنگ اُحد و در سوره آلعمران نسبت به آن هشدار میدهد: انسان به جای آنکه خطای خود و علت شکست را ببیند و در پی اصلاح آن باشد، اصل مسیر الهی و تصمیم رهبر جامعه را مورد تردید قرار دهد.
این شیوه، همان رفتاری است که قرآن از اهل نفاق گزارش میکند؛ از این رو باید با دقت مراقب بود که جامعه گرفتار چنین تحلیلی نشود. شکست یک تصمیم یا راهکار پیشنهادی نباید به ابزاری برای زیر سؤال بردن طرح و برنامه ولی الهی و ناامید کردن مردم از آن تبدیل شود؛ بلکه نخست باید روشن شود چه کسی چه راهی را پیشنهاد کرده، چه اختیاراتی برای اجرای آن داشته و نتیجه عملی آن چه بوده است.

نتیجهگیری؛ اعتراضات بدون یأسآفرینی
آنچه از آیات مربوط به جنگ اُحد به دست میآید، تنها یک توصیه اخلاقی برای حفظ روحیه فردی نیست؛ بلکه با یک معیار مهم در رفتار سیاسی و اجتماعی روبهرو هستیم. جامعه مؤمن ممکن است با شکست، فشار، کمبود، خطا و حتی نتایج تلخ تصمیمهای خود مواجه شود، اما هیچ یک از اینها مجوزی برای گسترش یأس، تحقیر توان جامعه و ناامید کردن مردم از آینده و مسیر الهی نیست.
۱- مسئولان حق ندارند جامعه را مأیوس کنند
مخاطب این معیار، هم عموم مردمند و هم کسانی که مسئولیت اداره جامعه را بر عهده دارند؛ اما مسئولیت مدیران و مسئولان سیاسی در این زمینه سنگینتر است.مسئولان جامعه اسلامی باید مسیر اصلی حرکت جامعه را بهدرستی بشناسند و به آن وفادار بمانند؛ مسیری که در انقلاب اسلامی تبلور یافته و بر مجموعهای از آرمانها و ارزشهای دینی استوار است. آنها وظیفه دارند برای حل مشکلات مردم در همین مسیر تلاش کنند و اگر در انجام مسئولیت خود دچار ضعف یا ناکارآمدی شدند، نباید کاستیهای خود را به پای اصل انقلاب و آرمانهای آن بنویسند. یک مسئول حق ندارد، چه صریح و چه در لفافه و با استفاده از شیوههای مختلف رسانهای، این تصور را در جامعه ایجاد کند که مشکل از اصل انقلاب، آرمانهای آن یا مسیری است که جامعه برگزیده است.
اگر مسئولی در جایی خطا کرد، راهی را پیشنهاد داد و پس از اجرای آن شکست خورد، وظیفه دارد صادقانه خطای خود را بپذیرد و به مردم نیز اعلام کند؛ نه این که ناکارآمدی یک تصمیم یا طرح را به اصل انقلاب نسبت دهد. این مسئولیت زمانی سنگینتر میشود که راه انتخابشده از ابتدا با برخی معیارها و جهتگیریهای اسلامی نیز سازگار نبوده باشد.
منطق آیات مربوط به جنگ اُحد همین درس را به ما میآموزد: خطا باید شناخته، پذیرفته و جبران شود؛ نه اینکه انسان از خطای خود وسیلهای برای مأیوس کردن مردم از اصل مسیر بسازد.
۲- مردم در برابر ادبیات یأس حساس باشند
این مسئولیت تنها متوجه صاحبان قدرت نیست. مردم نیز نسبت به گسترش ادبیات یأس در فضای سیاسی نباید بیتفاوت باشند. اگر مسئولی دائماً از ناتوانی سخن میگوید، مشکلات را حلنشدنی معرفی میکند و به جای ارائه راهحل، جامعه را به پذیرش ضعف و عقبنشینی از مبانی انقلاب و آرمانهای مردم فرا میخواند، باید مورد نقد عموم مردم قرار گیرد.مردم حق دارند از مسئولان بپرسند: اگر مسئولیتی را پذیرفتهاید، برنامه شما برای عبور از مشکلات چیست؟ اگر معتقدید انجام این مسئولیت از توان شما خارج است، چرا همچنان آن را در اختیار دارید؟ شما حق ندارید ناکارآمدی خود را پای اصل انقلاب بنویسید.
۳- اعتراض نباید به تولید یأس منجر شود
همین معیار باید در خود اعتراضات مردمی نیز رعایت شود. اعتراض معمولاً از دل یک مشکل، نارضایتی یا مطالبه اصلاحی شکل میگیرد. طبیعی است که در چنین فضایی از کاستیها و خطاها سخن گفته شود؛ اساساً اگر مشکلی دیده نشده بود، اعتراضی نیز شکل نمیگرفت. اما بیان مشکل با ساختن تصویری سراسر تاریک از جامعه یکسان نیست.اعتراضی که با هدف اصلاح شکل گرفته، نباید به فضایی تبدیل شود که در آن دائماً این احساس بازتولید شود که هیچ چیز اصلاحشدنی نیست، هیچ راهی وجود ندارد و تمام آینده بسته است. چنین فضایی میتواند بهتدریج اصل انگیزه اصلاح را نیز از میان ببرد.
ازاینرو، برگزارکنندگان تجمعات و کسانی که درباره شیوههای اعتراض اجتماعی میاندیشند، باید برای حفظ این تعادل نیز راهکار داشته باشند: اعتراض باید بتواند مشکل را با صراحت بیان کند، اما امید به اصلاح را از بین نبرد.

در نهایت، معیار قرآنی روشن است: شکست را ببینید، خطا را بپذیرید، مشکل را نقد کنید؛ اما جامعه را از توان برخاستن دوباره محروم نکنید. جامعه مؤمن حتی پس از سختترین ناکامیها باید بتواند خطاهای خود را اصلاح کند، نیروهایش را بازیابد و با امید و ارادهای بیشتر، گام بعدی را بردارد.
در ششمین و آخرین مقاله این مجموعه، به یکی دیگر از معیارهای مهم قرآنی خواهیم پرداخت: «مراقبت از تحلیلها و جریانهای انحرافی»؛ اینکه هر تحلیلی را نباید پذیرفت و جامعه مؤمن چگونه باید در میان روایتها و تحلیلهای گوناگون، مسیر صحیح را تشخیص دهد.