شخصیت زن در قرآن و سنت

 

برای بررسی مسائل زنان در آیین اسلام و هر مکتب و آیین دیگری باید بحث را با بررسی شخصیت زن شروع کرد. هر جریان فکری براساس تصویری که از شخصیت زن ارائه می‌کند، می‌تواند در دیگر مسائل زنان اظهارنظر کند.
برای دستیابی به رأی اسلام در زمینه‌ی شخصیت زن می‌توان به آیات و روایاتی استناد کرد که از جمله آنها عبارتند از:

الف - آفرینش برابر زن و مرد

«إِذْ قَالَ رَبُّکَ لِلْمَلاَئِکَةِ إِنِّی خَالِقٌ بَشَراً مِنْ طِینٍ‌ * فَإِذَا سَوَّیْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِینَ‌ ؛ (1) آنگاه که پروردگارت به فرشتگان گفت: من بشری را از گل خواهم آفرید. پس چون او را [کاملاً] درست کردم و از روح خود در آن دمیدم، سجده کنان برای او [به خاک] بیفتید».
«یَا أَیُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّکُمُ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَ خَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَ بَثَّ مِنْهُمَا رِجَالاً کَثِیراً وَ نِسَاءً وَ اتَّقُوا اللَّهَ الَّذِی تَسَاءَلُونَ بِهِ وَ الْأَرْحَامَ إِنَّ اللَّهَ کَانَ عَلَیْکُمْ رَقِیباً؛ (2) ای مردم، از پروردگارتان که شما را از «نفس واحدی» آفرید و جفتش را [نیز] از او آفرید، و از آن دو، مردان و زنان بسیاری پراکنده کرد، پروا دارید و از خدایی که به [نام] او از همدیگر درخواست می‌کنید، پروا نمایید و زنهار از خویشاوندان مبرید که خدا همواره بر شما نگهبان است.»
به طور کلی، قرآن ماء، (3) تراب، (4) طین، (5) طین لازب، (6) صلصال من حمأ مسنون، (7) صلصال کالفخّار، (8) نطفه، (9) نطفه امشاج (10) و علق (11) را مبدأ پیدایش انسان‌ها نام برده، ولی در هیچ یک به فرد یا صنف خاصی اشاره نکرده و از واژه‌های عام «انسان» (12) و «بشر» (13) یا ضمایر جمع استفاده کرده است. بدین سان، می‌توان گفت که از دیدگاه قرآن تفاوتی میان آفرینش زن و مرد نیست.

ب - استعداد و توان‌مندی‌های برابر زن و مرد

«یَا أَیُّهَا الْإِنْسَانُ مَا غَرَّکَ بِرَبِّکَ الْکَرِیمِ‌ * الَّذِی خَلَقَکَ فَسَوَّاکَ فَعَدَلَکَ‌ ؛ (14) ای انسان چه چیز تو را درباره‌ی پروردگار بزرگوارت مغرور ساخته؟ همان کس که تو را آفریده و [اندام] تو را درست کرد، و [آنگاه] تو را سامان بخشید».
«لَقَد خَلَقنَا الإنسانَ فی أحسَنِ تَقوِیم؛ (15) [که] به راستی، انسان را در نیکوترین اعتدال آفریدیم».
«وَ اللَّهُ أَخْرَجَکُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهَاتِکُمْ لاَ تَعْلَمُونَ شَیْئاً وَ جَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصَارَ وَ الْأَفْئِدَةَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ‌؛ (16) و خدا شما را از شکم مادرانتان در حالی که چیزی نمی‌دانستید، بیرون آورد و برای شما گوش و چشمها و دل‌ها قرار داد، باشد که سپاسگزاری کنید.»
در آیات یاد شده، محور انسان است. مانند آیه‌ی اول و دوم، یا خطاب جمع است که به همه انسانها برمی‌گردد، پس تمامی انسان‌ها چه زن و چه مرد، در خلقت، سمع و بصر و افئده تسویه و تعدیل دارند.

ج - برخورداری برابر زن و مرد از ارزش‌ها

«مَنْ عَمِلَ سَیِّئَةً فَلاَ یُجْزَى إِلاَّ مِثْلَهَا وَ مَنْ عَمِلَ صَالِحاً مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثَى وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولئِکَ یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ یُرْزَقُونَ فِیهَا بِغَیْرِ حِسَابٍ‌ ؛ (17) هر کس کار بدی بکند، جز همانند عملش کیفر نیابد و هر کس از مرد و زن که مؤمن باشد و عمل صالحی به جای آرد، به بهشت داخل شود و بی حساب روزی اش دهند.»
«یَا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَ أُنْثَى وَ جَعَلْنَاکُمْ شُعُوباً وَ قَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاکُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِیمٌ خَبِیرٌ ؛ (18) ای مردم، ما شما را از نر و ماده‌ای بیافریدیم و شما را جماعت‌ها و قبیله‌ها کردیم تا یکدیگر را بشناسید. هر آینه، گرامی‌ترین شما نزد خدا پرهیزگارترین شماست. خدا دانا و کاردان است.»
«الَّذِینَ یَذْکُرُونَ اللَّهَ قِیَاماً وَ قُعُوداً وَ عَلَى جُنُوبِهِمْ وَ یَتَفَکَّرُونَ فِی خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هذَا بَاطِلاً سُبْحَانَکَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ ... فَاسْتَجَابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّی لاَ أُضِیعُ عَمَلَ عَامِلٍ مِنْکُمْ مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثَى بَعْضُکُمْ مِنْ بَعْضٍ ؛ (19) آنان که خدا را ایستاده و نشسته و به پهلو خفته یاد کنند و در آفرینش آسمان‌ها و زمین اندیشند؛ ای پروردگار ما، این جهان را بیهوده نیافریده‌ای. تو منزهی؛ ما را از عذاب آتش بازدار... پروردگارشان دعایشان را اجابت فرمود که: من کار هیچ کارگزاری را از شما، چه زن و مرد - همه از یکدیگرند - ناچیز نمی‌سازم.»
«وَ مَا کَانَ لِمُؤْمِنٍ وَ لاَ مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَ رَسُولُهُ أَمْراً أَنْ یَکُونَ لَهُمُ الْخِیَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ وَ مَنْ یَعْصِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلاَلاً مُبِیناً ؛ (20) هیچ مرد و زن مؤمنی را نرسد که خدا و پیامبرش در کاری حکمی کردند، آنها را در آن کار اختیاری باشد. هر که از خدا و پیامبرش نافرمانی کند، سخت در گمراهی افتاده است.»
در قرآن کریم ایمان و عمل صالح، تقوا، یاد و ذکر خدا، اطاعت از خدا و رسول از جمله ارزش‌هایی است که سنجش معنوی انسان‌ها را رقم می‌زند. در تمامی این معیارها و ارزش‌ها، زن و مرد یکسان هستند و از نگاه قرآن در این امور تفاوتی بین زن و مرد نیست. البته این‌ها نمونه‌ای از ارزش‌هایی است که در آیات و روایات بدان اشاره شده است. در ارزش‌های دیگری همچون بیعت، (21) هجرت، (22)، جهاد، (23) انفاق، (24) امر به معروف و نهی از منکر، (25) استقامت در راه عقیده، (26) دانش اندوزی، (27) حیا و عفت (28) و غیره نیز به زن و مرد یکسان نگریسته شده است.

د - زنان همتای مردان

پیشوایان دینی نیز جوهره‌ی زن و مرد را بر پایه‌ی کتاب الهی واحد می‌بینند. دو دسته از سخنان این بزرگواران مستند این اصل قرار می‌گیرد.
از رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) روایت شده که فرمود: «انّما النساء الشقائق الرّجال: (29) زنان همتای مردانند». ابن منظور و زبیدی شقائق را به معنای خلق و خوی و سرشت دانسته اند. (30)

پی‌نوشت‌ها:

1. ص، آیه‌ی 71 و 72.
2. نساء، آیه‌ی 1.
3. به معنای آب؛ سجده، آیه‌ی 8؛ مرسلات، آیه‌ی 20؛ انبیاء آیه‌ی 30.
4. به معنای خاک، حج، آیه‌ی 5، کهف، آیه‌ی 37؛ روم، آیه‌ی 20.
5. به معنای گل؛ ص، آیه‌ی 72.
6. به معنای گل چسبنده؛ صافات، آیه‌ی 11.
7. به معنای گل خشک شده از لایه‌ای متغیر و بدبو؛ حجر، آیه‌ی 26.
8. به معنای گل خشک شده مانند گل سفال؛ رحمن، آیه‌ی 14.
9. غافر، آیه‌ی 67؛ مؤمنون، آیه‌ی 13؛ حج، آیه‌ی 5.
10. به معنای نطفه‌ی آمیخته؛ انسان، آیه‌ی 2.
11. به معنای خون بسته؛ علق، آیه‌ی 2.
12. سجده، آیه‌ی 7؛ مؤمنون، آیه‌ی 12.
13. ص،آیه‌ی 71.
14. انفطار، آیه 6 و 7.
15. تین، آیه‌ی 4.
16. نحل، آیه‌ی 78.
17. غافر، آیه‌ی 40.
18. حجرات، آیه‌ی 13.
19. آل عمران، آیه‌ی 191 و 195.
20. احزاب، آیه‌ی 36.
21. ممتحنه، آیه‌ی 12؛ فتح، آیه‌ی 10.
22. نساء، آیه‌ی 97-100.
23. عنکبوت، آیه‌ی 6؛ نساء، آیه‌ی 95و 96.
24. رعد، آیه‌ی 22؛ بقره، 262 و 272؛ فاطر، آیه‌ی 29؛ حدید، آیه‌ی 7 و 10؛ آل عمران، آیه‌ی 92 و...
25. توبه، آیه‌ی 71.
26. رعد، آیه‌ی 22؛ مؤمنون، آیه‌ی 96؛ فرقان، آیه‌ی 63؛ فصلت، آیه‌ی 34 و...
27. مجادله، آیه‌ی 11؛ زمر، آیه‌ی 9؛ بقره، آیه‌ی 151.
28. نور، آیه‌ی 30 و 31.
29. هندی، علاءالدین، کنزالعمال، ج16، ص 482؛ ش 45559.
30. ابن منظور، لسان العرب، ج3، ص 458؛ زبیدی، محمدمرتضی، تاج العروس، ج25، ص 517.

منبع مقاله :
مشهدی علی پور، مریم؛ (1390)، مطالعه‌ی تطبیقی جایگاه زن در جاهلیّت، تهران: مؤسسه‌ی انتشارات امیرکبیر، چاپ اول