میزان دینی بودن شهرستانهای ایران
در جدول زیر، کلیهی شهرستانهای کشور در مقطع مورد مطالعه (1358-1384) برحسب میزان دینی بودنشان، مرتب شدهاند. ما این سازه را با توجه به کلان بودن سطح تحلیل و عطف به دو بعد اصلی ادیان، یعنی بُعد معرفتی/ اعتقادی و بعد عملی/ رفتاری همهی ادیان و از جمله اسلام؛ برحسب دو بُعد «اعلام دین» (با شاخصههای نسبت طلّاب علوم دینی و نسبت روحانیون در جمعیت) و بُعد «اعمال دینی» (با شاخصههای میزان اوقاف سالیانه و هزینهکرد مذهبی به عنوان نمایندههای مؤلفهی مشارکت دینی؛ و شاخصههای نسبت اماکن زیارتی، مناسبتی و عبادتی در جمعیت، به عنوان نمایندههای مؤلفهی شعائر دینی) سنجیدیم.
بر این اساس، یافتههای مربوط به میزان دینی بودن شهرستانها نشان میدهندکه شهرستانهای تفت، قم، نائین، مهریز، نطنز، رفسنجان، دامغان، خوانسار، بیرجند و گناباد، به ترتیب دارای بیشترین میزان از دینداری در مقطع مورد مطالعه بودهاند. در مقابل، شهرستانهای اهواز، تهران خرمآباد، اسلامآباد غرب، کرمانشاه، بندر انزلی، ایذه، اندیمشک، بندر ماهشهر و گیلان غرب، در انتهای طیف دینی بودن قرار گرفتهاند. در یک نگاه کلیتر، جدول فوق نشان میدهد که در چارک اول مقیاس دینی بودن، یک سوم (ده مورد) از مراکز استانها (شامل شهرستانهای ارومیه، تبریز، ایلام، همدان، شهرکرد، رشت، اهواز، تهران، خرمآباد و کرمانشاه) قرار گرفتهاند؛ در حالی که در چارک چهارم این مقیاس، تنها شش مرکز استان (شامل شهرستانهای قم، بیرجند، زاهدان، سمنان، ساری و بندرعباس) واقع شدهاند. در یک تقسیمبندی دیگر، مشاهده میکنیم که 12 مرکز استان در نیمهی دوم (شامل چارکهای سوم و چهارم)، و 18 مرکز استان در نیمهی اول (شامل چارکهای اول و دوم) مقیاس دینی بودن، قرار گرفتهاند. بنابراین، میتوان گفت که میزان حضور مراکز استانها در جمع شهرستانهای دارای دینداری بالا، حضور نسبتاً کمرنگی است.
جدول 1: رتبهبندی شهرستانهای کشور بر اساس متوسط میزان دینی بودن در مقطع 1384-1368 [میانگین =62/24]
رتبه |
شهرستان |
دینی بودن |
رتبه |
شهرستان |
دینی بودن |
رتبه |
شهرستان |
دینی بودن |
1 |
تفت |
100,00 |
64 |
سراوان |
29,81 |
127 |
صومعهسرا |
13,49 |
2 |
قم |
97,64 |
65 |
نیشابور |
29,29 |
128 |
گناوه |
13,42 |
3 |
نائین |
83,47 |
66 |
سبزوار |
28,66 |
129 |
بم |
13,37 |
4 |
مهریز |
78,12 |
67 |
دهلران |
28,63 |
130 |
فومن |
13,36 |
5 |
نطنز |
75,72 |
68 |
کاشان |
28,57 |
131 |
مشکینشهر |
13,30 |
6 |
رفسنجان |
68,37 |
69 |
رودسر |
28,23 |
132 |
نقده |
13,16 |
7 |
دامغان |
65,91 |
70 |
تربتجام |
27,87 |
133 |
اصفهان |
12,97 |
8 |
خوانسار |
65,56 |
71 |
دیر |
27,65 |
134 |
دشتستان |
12,48 |
9 |
بیرجند |
61,79 |
72 |
داراب |
27,57 |
135 |
شیراز |
12,46 |
10 |
گناباد |
61,24 |
73 |
فیروزآباد |
27,16 |
136 |
مراغه |
12,24 |
11 |
خاش |
55,60 |
74 |
شهربابک |
26,20 |
137 |
قزوین |
12,01 |
12 |
فردوس |
53,96 |
75 |
چاهبهار |
25,91 |
138 |
شوشتر |
11,96 |
13 |
مهران |
53,65 |
76 |
نیریز |
25,64 |
139 |
خوی |
11,86 |
14 |
نور |
51,07 |
77 |
اسفراین |
25,24 |
140 |
قروه |
11,32 |
15 |
اردکان |
50,64 |
78 |
شیروان |
25,03 |
141 |
بوشهر |
11,30 |
16 |
دماوند |
48,67 |
79 |
بجنورد |
24,72 |
142 |
رودبار |
11,22 |
17 |
بندرلنگه |
48,12 |
80 |
بافت |
24,50 |
143 |
تاکستان |
11,08 |
18 |
میناب |
47,74 |
81 |
اقلید |
24,05 |
144 |
تویسرکان |
11,07 |
19 |
آمل |
47,45 |
82 |
سوادکوه |
23,81 |
145 |
لردگان |
10,87 |
20 |
بافق |
46,94 |
83 |
سقز |
23,67 |
146 |
ارومیه |
10,38 |
21 |
کاشمر |
45,51 |
84 |
نوشهر |
23,64 |
147 |
تبریز |
10,31 |
22 |
تایباد |
44,94 |
85 |
کنگان |
23,12 |
148 |
درهشهر |
10,26 |
23 |
فسا |
44,67 |
86 |
یزد |
23,03 |
149 |
خمینیشهر |
10,11 |
24 |
آشتیان |
43,94 |
87 |
مشهد |
23,00 |
150 |
لنگرود |
10,03 |
25 |
تفرش |
43,83 |
88 |
زابل |
22,82 |
151 |
سنقر کلیایی |
9,89 |
26 |
بردسیر/مشیز |
43,64 |
89 |
ابهر |
22,60 |
152 |
الیگودرز |
9,96 |
27 |
اردستان |
42,98 |
90 |
دلیجان |
22,33 |
153 |
ملایر |
9,23 |
28 |
بندرترکمن |
42,45 |
91 |
قوچان |
22,18 |
154 |
رامهرمز |
9,11 |
29 |
زاهدان |
42,41 |
92 |
رامسر |
21,22 |
155 |
ایلام |
8,51 |
31 |
گلپایگان |
40,84 |
94 |
سیرجان |
19,30 |
157 |
ماکو |
8,17 |
32 |
بابل |
40,28 |
95 |
سمیرم |
19,01 |
158 |
دزفول |
8,16 |
33 |
قائنات |
40,01 |
96 |
کهگیلویه |
18,93 |
159 |
بروجرد |
8,16 |
34 |
طبس |
39,91 |
97 |
علیآباد |
18,82 |
160 |
کردکوی |
7,86 |
35 |
استهبان |
39,67 |
98 |
مرند |
18,62 |
161 |
فلاورجان |
7,69 |
36 |
شاهرود |
39,04 |
99 |
دره گز |
18,37 |
162 |
همدان |
7,51 |
37 |
سمنان |
38,84 |
100 |
ری |
18,16 |
163 |
نجفآباد |
7,44 |
38 |
زرند |
38,39 |
101 |
ساوه |
17,54 |
164 |
نهاوند |
7,18 |
39 |
بهشهر |
38,37 |
102 |
جهرم |
17,46 |
165 |
دشت آزادگان |
7,02 |
40 |
محلات |
38,06 |
103 |
زنجان |
17,35 |
166 |
بروجن |
7,01 |
41 |
فریدون شهر |
37,83 |
104 |
خمین |
17,16 |
167 |
لنجان |
6,95 |
42 |
ساری |
37,20 |
105 |
پاوه اورامانات |
17,15 |
168 |
تالش |
6,61 |
43 |
بندرعباس |
36,91 |
106 |
سنندج |
16,74 |
169 |
کنگاور |
6,37 |
44 |
مریوان |
35,50 |
107 |
گرمسار |
16,72 |
170 |
شهرکرد |
6,34 |
45 |
خدابنده |
35,07 |
108 |
میانه |
16,29 |
171 |
ورامین |
6,26 |
46 |
سپیدان |
34,93 |
109 |
فریدن |
16,23 |
172 |
سلماس |
6,03 |
47 |
گنبدکاووس |
34,31 |
110 |
سراب |
16,18 |
173 |
رشت |
5,70 |
48 |
قائمشهر |
34,04 |
111 |
تنکابن |
15,83 |
174 |
شادگان |
5,28 |
49 |
بانه |
39,96 |
112 |
شیروان چرداول |
15,79 |
175 |
آستارا |
5,03 |
50 |
تربت حیدریه |
33,84 |
113 |
مهاباد |
15,64 |
176 |
سرپل ذهاب |
4,24 |
51 |
کرمان |
33,32 |
114 |
جیرفت |
15,50 |
177 |
کرج |
4,19 |
52 |
اهر |
33,15 |
115 |
آباده |
15,50 |
178 |
فارسان |
4,02 |
53 |
پیرانشهر |
32,98 |
116 |
شازند اسربند |
15,46 |
179 |
مسجدسلیمان |
3,69 |
54 |
تنگستان |
32,89 |
117 |
لاهیجان |
14,93 |
180 |
اهواز |
3,08 |
55 |
گرگان |
32,83 |
118 |
بویراحمد |
14,56 |
181 |
تهران |
2,91 |
56 |
دشتی |
32,45 |
119 |
آستانه اشرفیه |
14,29 |
182 |
خرمآباد |
2,76 |
57 |
کازرون |
32,34 |
120 |
گچساران |
14,22 |
183 |
اسلام آباد غرب |
2,73 |
58 |
اراک |
31,03 |
121 |
بهبهان |
14,00 |
184 |
کرمانشاه |
2,68 |
59 |
ایرانشهر |
30,81 |
122 |
بیجار |
13,96 |
185 |
بندرانزلی |
2,25 |
60 |
هشترود |
30,76 |
123 |
مرودشت |
13,93 |
186 |
ایذه |
2,15 |
61 |
قشم |
30,18 |
124 |
شهرضا/ قمشه |
13,88 |
187 |
اندیمشک |
1,28 |
62 |
خلخال |
30,05 |
125 |
میاندوآب |
13,62 |
188 |
بندر ماهشهر |
0,29 |
63 |
لارستان |
29,85 |
126 |
اردبیل |
13,55 |
189 |
گیلان غرب |
0,00- |
در این میان، واقع شدن شهرستانهای یزد و مشهد در چارک سوم (رتبههای 86 و 87) مقیاس دینی بودن، کمی غیرمترقبه به نظر میرسد. به هر حال، سازهی دینی بودن در تحقیق حاضر، سازهای چند بُعدی و مرکب از هفت شاخصه است و لذا شهرستانهایی که در برخی جنبههای دینی، برجستهتر و شناختهشدهتر میباشند؛ ممکن است در زمینههای دیگر، از سایرین ضعیفتر باشند. جهت آزمون این مدعا و به عنوان نمونه، رتبهی شهرستانهای یزد و مشهد را در هفت شاخصهی دینی بودن، در جدول زیر، ترسیم کردهایم:
جدول 2 : رتبهی شهرستانهای یزد و مشهد در شاخصههای هفتگانهی دینی بودن |
||||||||
شاخصههای دینی بودن |
طلاب دینی |
نسبت روحانیون |
میزان وقف |
هزینهکرد دینی |
اماکن مناسبتی |
اماکن زیارتی |
اماکن عبادتی |
|
رتبه در |
یزد |
37 |
31 |
26 |
96 |
56 |
117 |
137 |
جمع 189 شهرستان |
مشهد |
13 |
20 |
108 |
14 |
108 |
181 |
153 |
همچنان که در جدول فوق پیداست، یزد و مشهد، هر چند از حیث نسبت طلاب و روحانیون، رتبهی نسبتاً بالایی دارند؛ اما از نظر نسبت اماکن مناسبتی، زیارتی (1) و عبادتی، رتبهی پایینی دارند. همچنین یزد از حیث هزینهکرد دینی و مشهد از نظر میزان اوقاف، رتبهی نسبتاً پایینی دارند. حاصل آنکه در سرجمع و برآیند، میزان دینی بودن این دو شهر، برخلاف تصور اولیه، نزدیک به میانگین کلی، اندازهگیری شده است. (2)
پینوشتها:
1. البته وزن و ارزش این اماکن، باهم یکسان نیستند؛ چنان که قدر و جایگاه مقبرهی امام رضا (علیه السلام) را نمیتوان با هیچ زیارتگاهی نزد مردم، مقایسه کرد و هم سنگ پنداشت. اما به هر حال، ملاک و معیار مشخصی برای وزندهی به این اماکن نداریم و لاجرم ارزش عددی یکسانی به همه میدهیم.
2. به هر حال، گاهی در مواجهه با واقعیت غیرمترقبه و ناهمخوان با تصورات اولیه و شناخت اجمالیمان از آن، به جای انکار یا تردید در واقعیت مشهود و مستند، باید در صحت شناختمان تردید کنیم.
معمار، رحمتالله؛ ( 1391 )، جامعهشناسی مشارکت سیاسی: تحلیل تطبیقی درون کشوری از مشارکت انتخاباتی در ایران، انتشارات امیرکبیر، چاپ اول
{{Fullname}} {{Creationdate}}
{{Body}}