«حقيقت توبه» (2)

راز و نياز

آن چه پيش رو داريد گزيده‏اى از سخنان حضرت آية اللّه علامه مصباح يزدى(دامت بركاته) در دفتر مقام معظم رهبرى است كه در تاريخ 25/06/86 هم زمان با چهارم ماه مبارك رمضان 1428 ايراد فرموده‏اند. باشد تا اين رهنمودها چراغ فروزان راه هدايت و سعادت ما قرار گيرد.

خسارت‏هاى گناه

پيشتر اشاره شد براى اين كه انسان انگيزه توبه پيدا كند، اوّل بايد درباره ضررهاى گناه و فوائد توبه بيانديشد. امّا درباره اين كه گناه چه ضررهايى دارد، بايد گفت به مراتب معرفت و ايمان انسان بستگى دارد. برخى بيشتر به ضررهاى مادى و برخى ديگر به ضررهاى معنوى توجه دارند، بعضى ضررهاى دنيا برايشان مهم است و بعضى ديگر ضررهاى اخروى برايشان اهميت بيشترى دارد. اما برخى از ضررهايى كه در همين دنيا، بر گناه مترتب مى‏شود، مادّى و جسمانى است و در انواع گناهان تفاوت مى‏كند. بعضى از گناهان هست كه آثارش در بدن زود ظاهر مى‏شود، مثل: ضعف و بيمارى. بعضى از گناهان، ناراحتى‏هاى روانى را در پى دارد و بعضى از گناهان مثل دروغ گفتن ضررهاى اجتماعى خيلى روشنى دارند.
علاوه بر اين ضررها براى كسانى كه ارج و منزلت انسانى يافته‏اند، بر اثر بعضى از گناهان، آن مرتبه از دست مى‏رود، ضرر مى‏كنند، و در بعد ارزشى ورشكست مى‏شوند. حتى اعتقاد به خدا و دين هم شرط داشتن اين ارزشها نيست. انسانهايى هستند كه حق شناسند، اگر كسى به آنها خدمت كند، سعى مى‏كنند خدمتش را جبران كنند؛ اگر يك جايى حق‏ناشناسى و ناسپاسى كنند، وجدانشان ناراحت مى‏شود؛ اگر چه به خداوند اعتقاد ندارند، ولى اهل وفا هستند. بلاخره لازمه ايمان يك شخص مؤمن اين است كه ارتكاب گناه را علاوه بر ضررهاى دنيوى، موجبات ناراحتى‏ها، رنج‏ها و عذاب‏هايى تا قيامِ قيامت بداند. بايد بداند ضررهاى كمى متوجه گناه‏كار نيست. با يك گناه، مريضى ضعف و آشفتگى روانى پديد مى‏آيد و آرامش روحى انسان از دست مى‏رود، و اگر توبه نكند، عذاب‏هاى جهنم سرانجام كار او مى‏شود. اگر اندكى وجدان انسان بيدار باشد نبايد نعمت‏هاى خداوند را در راه دشمنى با خداوند صرف كند! كسى كه ايمان ندارد حسابش جداست. كلام ما درباره كفّار نيست، بحث ما درباره مؤمنى است كه مبتلا به گناه شده است. او بايد چه كند كه انگيزه توبه پيدا كند؟ يك راه اين است كه درباره اثر گناه و خسارت‏هاى آن بيانديشيد. قيمت اين چند دقيقه عمر انسان كه با گناه ضايع شده است، از هر چيز ارزشمندى بيشتر است.

محروميت‏هاى ناشى از گناه

علاوه بر ضررهاى گناه، انسان، بر اثر گناه محروميت‏هايى، هم در اين عالم، هم در عالم برزخ و هم در آخرت پيدا مى‏كند. كسى كه مبتلا به گناهى مى‏شود و توبه نمى‏كند، پشيمان نمى‏شود و به گناهش ادامه مى‏دهد، از هدايت‏هاى الهى محروم مى‏شود. خداى متعال غير از آن هدايت‏هاى عمومى كه براى همه اقوام دارد، هدايت‏هاى خاصّى هم براى اهل تقوا دارد. معناى «اهدنا الصراط المستقيم1»، هدايت‏هاى خاصى است كه از خدا مى‏خواهيم كه ما را همواره در راه راست و مستقيم استوار بدارد. كسى كه اهل معصيت و فسق شد، توبه نكرد و گناه خود را باز هم تكرار كرد، از نعمت هدايت‏هاى خاص الهى محروم مى‏شود. غير از هدايت‏هاى خاص الهى، اولياى خدا نيز نسبت به مؤمنين عنايت دارند. حتّى مؤمنين، شهدا، صالحينى كه از دنيا رفتند، چه خدمت‏هايى كه براى ما انجام مى‏دهد و دعاهاى آن‏ها در حق ما چه كارها كه نمى‏كند! آنها هستند كه در آن عالم دعا مى‏كنند و خدا به كسانى در اين عالم توفيق مى‏دهد تا قدم‏هايى بر دارند. همين‏طور اولياء دين و ائمه اطهار(ع)، به خصوص در هر زمانى امام معصوم آن زمان، عنايت‏هاى خاصى به پيروانش دارد، در حقّ آنها دعا مى‏كند. حديثى از امام زمان(عج) نقل شده است و همه آن را شنيده‏ايم كه «ما از رنج‏هاى شما ناراحت مى‏شويم و به دعاهاى شما آمين مى‏گوييم». وقتى ما رفتارى كنيم كه بر خلاف رضايت آنهاست و خلاف راهى است كه آن‏ها پيش پاى ما گذاشتند علاوه بر خود، باعث گمراهى ديگران هم مى‏شويم. كار كسانى كه به دليل انتساب به امام زمان و به نام نوكرى امام زمان، موجبات گمراهى ديگران را فراهم كنند، چگونه قابل توجيه است؟ به هر حال، وقتى وجود مقدّس حضرت وليعصر(عج) كسى را دوست بدارند و به او عنايت داشته باشند، نه تنها لحظه به لحظه به او فيض مى‏رسانند، بلكه او را مجراى فيض براى ديگران هم قرار مى‏دهند. وقتى انسان اهل اطاعت نباشد و اهل معصيت باشد، از اين فيض‏ها محروم مى‏شود و ديگر عنايتى به او نمى‏كنند. مگر اين ضررها را مى‏توان حساب نكرد؟ مى‏پنداريم ضرر فقط همان است كه آدم يك غذايى بخورد و مريض شود! آن ضررهايى كه در اثر گناه به روح ما مى‏خورد و روح را بيمار مى‏كند چه؟ بيمارى‏هاى روح بسيار سخت‏تر از بيمارى‏هاى جسمانى است و ضررش، مشكلاتش و رنجش خيلى بيشتر است.

آثار اطاعت و بندگى

آن‏هايى كه اهل اطاعت و تقوا هستند به اين بيمارى‏هاى روحى مبتلا نمى‏شوند. مؤمن در سخت‏ترين حالات، از آرامش خاصّى برخوردار است. بزرگانى چون مرحوم حاج آقا رضا بهاءالدّينى (رضوان الله عليه)، در سخت‏ترين حالات و گرفتارى‏ها مثل: جريان پانزده خرداد، خيلى ناراحت بود؛ اما آرامش و وقار خاصى داشت.
مؤمنين، آن‏هايى كه ايمان قوى دارند، در گرفتارى‏ها و مصيبت‏ها، با آن كه دركشان بسيار بيشتر از ماست، آرامش روحى‏شان محفوظ است و يك وقار، سنگينى و متانت خاصى دارند. اما ما چه؟ بر اثر يك مسأله كوچك اعصابمان خرد مى‏شود، بدگويى مى‏كنيم و حتى رفتارهاى زشت از ما سر مى‏زند. اين آرامشِ روحى، آن وقار روحى و متانت مؤمنين نعمت عجيبى است و ما به هيچ وجه نمى‏توانيم ارزشش را درست درك كنيم. ولى اهل معصيت از اين نعمت‏ها بى‏بهره‏اند.
گفتنى است از رحمت‏هاى دائم و متناوب خدا نسبت به اوليائش، هيچ كس خبر ندارد. نمونه آن را در آيات و رواياتى كه چند شب پيشتر خوانديم. ملاحظه فرموديد كه خدا با بعضى از بندگانش مناجات مى‏كند، «فناجيته سر2»؛ كسى نمى‏فهمد دل اولياى خدا كجاست، با چه كسى هست، چه مى‏شنود، چه مى‏كند، چه آرامشى دارد. چه لذّتى مى‏برد، چه انسى با خداى خودش دارد، كس ديگرى متوجه نمى‏شود و نبايد هم متوجه بشود، اين يك راز است!
امّا اهل فسق و فجور و اهل معصيت از اين چيزها بهره‏اى ندارند. بالاتر از همه، اين عنايت‏ها با توانِ‏يك عدد بالايى در قيامت ظاهر مى‏شود. آن جا خدا بندگانى دارد كه هر لحظه آنها را نوازش مى‏كند، نوازشى كه يك لحظه‏اش به همه عالم مى‏ارزد: «فأنظر اليهم كلّ يومٍ سبعين مرّة و اكلّمهم كلما نظرت اليهم3» خدا بنده‏هايى اين چنين دارد. بنده‏هايى هم هستند كه «لا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ وَ لا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ4»؛ به تعبير خودمانى، خدا با آن‏ها قهر است، نه نگاهشان مى‏كند و نه با آنها حرف مى‏زند و نه اجازه مى‏دهد كه حرف بزنند! تصور كنيد كسى كه از عطشْ در حالِ جان دادن است، چقدر نياز به جرعه‏اى آب دارد. انسان در قيامت نيازش به نوازش الهى از نياز تشنه‏اى كه رو به مرگ است به يك جرعه‏ى آب، بيشتر است. آن جا خدا با او قهر مى‏كند، «لا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ» حرف هم باايشان نمى‏زند، «وَ لا يُؤْذَنُ لَهُمْ5»، اجازه هم نمى‏دهد كه حرف بزنند و درخواستى بكنند و اين‏ها آثار گناه است! آثار گناه و خوددارى از تقواست.

چرا توبه؟

متأسفانه آن قدر مسائل مهم زندگى داريم! كه نمى‏رسيم فكر كنيم كه در اثر گناه چه از دست داده‏ايم، چه آتشى به جان خودمان افكنده‏ايم و چه سرمايه‏اى را آتش زده‏ايم! حتى در صدد جبرانش هم نيستيم. به ما مى‏گويند: بيا جبران كن، همه اين گذشته‏ها با توبه جبران مى‏شود، «يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ6» «التَّائِبُ مِنَ الذَّنْبِ كَمَنْ لَا ذَنْبَ لَهُ7» و ما مى‏گوييم بايد فكر كنيم و ببينيم كه صلاح هست توبه كنيم يا نه! نابخردى از اين بيشتر مى‏شود؟
فرض كنيد يك مهمانىِ عامى ترتيب داده‏اند. مجلسى است كه بزرگان، علما، شخصيت‏ها، موجهين، معتمدين مردم در آن حضور دارند و چون مهمانى عام است بنده هم حاضر باشم! اگر حاضر شوم در حالى كه بدنم متعفّن باشد، كنار هر كس كه بنشينم رويش را بر مى‏گرداند، قيافه‏ام زشت است، كسى رغبت نمى‏كند نگاه به صورتم بيندازد، از بوى بد دهانم، مردم متأذى مى‏شوند. اگر اجازه دادند با لباسِ كثيف و آلوده و چرك، نفسِ بدبو، بدنِ متعفّن، قيافه زشت، به اين مجلس وارد شوم، آيا خودم رغبت مى‏كنم در اين مجلس حاضر شوم؟ به يقين با اين بدنِ كثيف و متعفّن، با اين نفس متعفّن، بدن پر از زخم و چرك و آلودگى و لباس‏هاى كثيف من خجالت مى‏كشم در اين مهمانى حاضر شوم. ما در عرصه قيامت آرزو داريم در جايى حاضر شويم كه دارِ پذيرايى و دارِ اكرامِ الهى است؛ آن جايى كه از انبياء، از اولياء، از شهدا پذيرايى مى‏كنند. امّا ما بدنمان كثيف، زبانمان و دهانمان متعفّن است گفته‏ايم براى اين كه دروغ، تهمت زده‏ايم و غيبت كرده‏ايم. آنجا آثار اعمال ما ظاهر مى‏شود، لباس زيبايى نداريم، لباس كثيف و مندرس و چهره زشت و چروكيده‏اى داريم كه جملگى از آثار گنهكاران در قيامت است. اكنون با قيافه‏هايى چروكيده و زشت، متعفّن و كثيف، مى‏شود در يك مجلسى كه همه لباس‏هاى زيبا، «وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ8» چهره شاداب، خرّم، خندان و مسرور دارند رفت؟ اين بالاترين رنج است. اما وقتى گفتند توبه كن تا همه اينها اصلاح شود، ما چه مى‏گوييم؟ مى‏گوييم حالا ببينيم چه طور مى‏شود! اين حرف چه منطقى دارد؟ كدام عقلى اين را قبول مى‏كند؟ به تعبير قرآن «أُوْلئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ»؛ در نامه عملمان كه سيئات نوشته شده، با توبه آن‏ها محو مى‏شود و جاى آن‏ها «حسنه توبه» نوشته مى‏شود. بايد توجه داشت: توبه خود يك عمل صالح است، نامه سياه به نور توبه نورانى مى‏شود و سياهى‏هاى قبلى‏اش هم پاك مى‏شود. با اين همه فوايد توبه باز هم در برخى از انسان‏ها اراده توبه پيدا نمى‏شود. ممكن است يك استغفراللهى بگويد و گاهى يك اشكى هم بريزد، اما به حقيقت قصد ندارد دست از گناه بكشد و اين خود عقوبتى است براى گناهانى كه قبلاً مرتكب شده است: «بَلْ رانَ عَلى قُلُوبِهِمْ ما كانُوا يَكْسِبُونَ9» گناهان، آينه‏ى دل را سياه مى‏كند. سبب مى‏شود انسان ديگر درك صحيحى نداشته باشد و اراده‏اى هم از او ناشى نمى‏شود.

فرصت استثنايى

فرصت را غنيمت بشماريم و در اين شب‏ها براى ترك گناه و جبران مافات تصميم جدى بگيريم. ضعف اراده‏مان را با توسّل به اولياء خدا و كمك خواستن از خدا جبران كنيم. يكى از راه‏هايى كه كمك مى‏كند به اينكه اراده‏ى توبه در آدم تقويت شود، انس گرفتن با دعاها و مناجات‏هايى است كه از اولياء خدا به دست ما رسيده است. توجه به مضامين دعاهايى كه به خصوص در ماه رمضان هست مثل: دعاى ابوحمزه، دعاى افتتاح و اين مناجات خمسه عشر سبب مى‏شود كه انسان به تدريج زنگارها را از دل خود دور كند، دل را صيقل دهد و اراده‏اى جدّى براى توبه پيدا كند.

آثار گناه در مناجات تائبين

مناجات تائبين با مضامينى شروع مى‏شود كه از اوّل آثار زشت و خطرناك گناه را توجه مى‏دهد: «إلهي ألْبَسَتْني الخَطايا ثَوْبَ مَذَلَّتي» خدايا گناه جامه ذلّت بر اندام من پوشانده است. انسان وقتى تصور مى‏كند كه در پيشگاه الهى است، اولياء خدا عزتى دارند، مقامى دارند، مؤمنين مورد اكرام و احترام هستند، امّا به گنهكار كسى اعتنايى نمى‏كند، كسى احوال او را نمى‏پرسد، اين بى‏اعتنايى خدا را چونان لباس ذلّت مى‏داند. «وَجَلَّلَني التَّباعُدُ مِنْكَ لِباسَ مَسْكَنَتي»، با گناه‏هاى رنگارنگ قدم به قدم از تو دور شدم و اين دورى گزيدن از تو، من را به نهايت خوارى و پستى انداخته است و بالاتر از اين‏ها كه به آن كمتر توجه مى‏كنيم: «وَأماتَ قَلْبي عَظيمُ جِنايَتي»؛ دل من در اثر گناه مُرده است. مرگ انسانى به نفس نكشيدن نيست. مرگ انسانى، اين است كه ارزش‏ها را درك نكنيم، راهى به سوى قُرب الهى پيدا نكنيم، در حيرت فرو بمانيم، اسير شهوت، اسير شيطان، اسير هواهاى شيطانى، اسير اوهام شويم و نتوانيم خوب و بد را تشخيص دهيم. نمونه‏اش اين است كه بعضى براى به دست آوردن پست و مقام و اعطاى القاب به هر كارى دست مى‏زنند، در حالى كه اگر چند روزى به ما گفتند آقاى رئيس يا حضرت آيت الله چه مى‏شود؟ تعريف و تمجيد ديگران چه تأثيرى دارد؟ اما اگر كارى كرديم كه خداوند خشنود شود و امام زمان(عج) به ما آفرين بگويد، ارزشمند خواهد بود. بدترين بلايى كه انسان به آن مبتلا مى‏شود اين است كه اصلاً نتواند خير و شر، خوب و بد خود را تشخيص دهد، نداند صلاح و فسادش چيست و همانند سنگ، وقتى موعظه‏اش مى‏كنند در او تأثيرى نمى‏كند. «كَالْحِجارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً وَ إِنَّ مِنَ الْحِجارَةِ لَما يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهارُ وَ إِنَّ مِنْها لَما يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْماءُ وَ إِنَّ مِنْها لَما يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ10» خداوند مى‏فرمايد: دل برخى از انسان‏ها از سنگ سخت‏تر است، سنگ‏هايى هست كه از خوف خدا سقوط مى‏كند، مى‏شكافد و آب از آنها جارى مى‏شود، اما آدم‏هايى هستند كه قطره اشكى هم از چشمشان نمى‏آيد، هر چه آنان را موعظه كنى، هيچ تأثيرى نمى‏پذيرند. اين همان حالتى است كه فرمود: «وَأماتَ قَلْبي عَظيمُ جِنايَتي»؛ فقط يك چيز مى‏تواند همه پستى‏ها را تغيير دهد و آن پذيرش توبه از سوى پروردگار جهانيان است. پروردگارا! تو را به حقّ اوليائت قسم مى‏دهيم توفيق توبه نصوح به همه ما مرحمت بفرما.

پی نوشت:

1. حمد، 6.
2. مناجات شعبانيه.
3. بحارالأنوار، ج 74، ص 23، باب 2، روايت 6.
4. آل‏عمران، 77.
5. مرسلات، 36.
6. فرقان، 70.
7. كافى، ج 2، ص 435، باب التوبة، روايت 10.
8. قيامت، 22.
9. مطففين، 14.
10. بقره، 74.


معرفی سایت مرتبط با این مقاله


تصاویر زیبا و مرتبط با این مقاله