گنجینه معرفت(1)

پرهیز از اولین گناه

مقاومت و پایداری در برابر لغزش‏ها، رمز موفقیت و نیک‏فرجامی است. خوشا به حال پرواپیشگانی که سد معصیت نشکستند و خود را به گناه نیالودند و هم آنان پیروزمندان و سعادتمندان‏اند. مولای پرواپیشگان، حضرت علی(علیه السلام) می‏فرمایند:
آن کس که گناه بر او چیره شود، پیروز نخواهد شد.

لذت ترک معصیت

گرایش به پرهیزگاری، زمینه‏ساز ترک معصیت است. قدرت و تسلط داشتن بر نفس بالندگی و سرافرازی می‏آورد و لذیذترین لذت‏های روحانی را به انسان می‏چشاند. اگر انسان لذتِ ترک لذت را بچشد، دیگر لذّت نفس را لذّت نمی‏خواند. پس اگر خواهان سعادت و خوشبختی هستی و به وزیدن نسیم خوشِ نیک‏بختی مشتاقی، اگر می‏خواهی پاک زندگی کنی و پاکیزه بمانی، پرواپیشه باش و به گناه نزدیک مشو که مولای متقیان، حضرت علی(علیه السلام) می‏فرمایند:
خوشبخت‏ترین مردم کسی است که لذت‏های زودگذر را برای لذت‏های دیرپا ترک کند.

تقویت اراده

اراده انسان تمام هستی اوست. کسی که اراده ندارد شخصیت هم ندارد. انسان ضعیف‏النفس سست اراده است و در برابر مشکلات خود را می‏بازد، امّا انسان‏های با اراده بر مشکلات فائق می‏آیند و چون کوهی عظیم در برابر حوادث می‏ایستند و آنها را از پای درمی‏آورند. پس در راه تقویت اراده باید با هوس‏ها مبارزه کرد و با تمرین تدریجی راه بندگی پیمود. با نیروی اراده است که انسان بر دشمن درون و بیرون پیروز می‏گردد. امام دلاوران و جوانمردان، حضرت علی(علیه السلام) می‏فرمایند:
هرکس اراده‏اش سست باشد، دشمنش نیرومند است.

پاکی نفس

انسان اشرف مخلوقات و از عالی‏ترین مظاهر آفرینش است. او می‏تواند راه کمال یا گمراهی بپیماید. می‏تواند چون حیوانات با غریزه‏ای که خداوند در نهادش قرار داده، زندگانی ساده و حیوانی در پیش گیرد و از نظر ارزش وجودی از انسانیت خویش فرسنگ‏ها دور شود، یا به زندگی خود رنگ خدایی بزند و روح کمال را در خود زنده کند و نردبان تعالی و کمال بپیماید. پس در خویشتن خویش بنگریم و ببینیم اکنون که نام انسان بر خود نهاده‏ایم کدامین راه را برگزیده‏ایم؟ در مسیر هدایت و پاکی یا در گمراهی و ضلالت‏ایم؟ پس تا کار از کار نگذشته به فکر اصلاح خویش باشیم تا پیش خدا و خلق رسوا نشویم. از انسان جز شرافت انتظار نمی‏رود و شرافت آدمی همانگونه که امام شریفان، حضرت علی(علیه السلام) فرموده به پاکی است:
شرف مرد به پاکی و زیبایی‏اش به جوانمردی است.

گذشت به هنگام قدرت

مبادا عفریت غرور و خودپسندی بر روح و عقل‏مان چیره شود و ما را از آغاز کارمان که نطفه ناچیزی بود و از فرجام کارمان که مرداری بدبوست، غافل و بی‏خبر سازد؛ چون در این حال همه فضایل انسانی را از دست می‏دهیم و به نکبت و بدبختی همیشگی دچار می‏شویم. دوران قدرتمندی در این جهان بسیار محدود است و خواه و ناخواه پنجه‏های نیرومند مرگ، گلوی انسان را می‏فشارد و گذشت زمان اجزای بدن را متلاشی می‏کند و آنگاه انسان می‏ماند و اعمال نیک و زشتش؛ پس ای عزیز، به هنگام قدرتِ ناپایدار دنیا خود را مباز و بی‏باکانه بر اسب مراد متاز که این جهان چون ابر در گذر است. به توصیه مولای موحدان، حضرت علی(علیه السلام) عمل کن که فرمودند:
هنگام توانایی درگذر و هنگام دولتمندی نیکی کن تا به نهایت بزرگواری و آقایی برسی.

عاقبت اندیشی

یکی از رازهای بزرگ موفقیت عاقبت اندیشی است. انسان باید درباره نتایج کارش تفکّر کند و عاقبت‏اندیش باشد. اگر توانست نتیجه خوبی برای آن کار پیش‏بینی کند، در انجام دادنِ آن بکوشد و اگر نتیجه را مثبت ندید به آن نزدیک نشود، اگرچه به ظاهر کار مفیدی به نظر آید. راستی اگر در زندگی، انسانی این گونه سنجیده و حساب شده عمل کند، بازهم به بیماری «ای کاش، ای کاش!» مبتلا خواهد شد؟ مولای متقیان، حضرت علی(علیه السلام) می‏فرمایند:
عاقبت‏اندیشی پیش از انجام دادن کارها، انسان را از پشیمانی ایمن می‏دارد.

مشورت با ناآگاهان

یکی از بهترین راه‏های موفقیت، مشورت است. اما اگر مشاوره با افراد شایسته صورت نگیرد نه تنها سودی نخواهد داشت، بلکه ممکن است بسیار زیان بخش باشد. طرف مورد مشورت باید شروط کافی را داشته باشد و آنچه بیش از همه اهمیت دارد، آگاهی، حسن نیت و امانت‏داری اوست. بسیاری هستند که اهل تقوا و عبادت‏اند ولی آگاهی‏های لازم را ندارند. بعضی هم آگاهی دارند اما امانت‏دار نیستند. برای دقت ورزیدن در گزینش مشاور، حضرت علی(علیه السلام) می‏فرمایند:
هرکس مشاورش گمراه باشد، تدبیر و چاره‏اش پوچ و تباه می‏شود.

پاسخ به نیکوکاری

کسانی که با کمال اخلاص، از مال و جان و آبروی خود مایه می‏گذارند تا ناراحتی دیگران را برطرف کنند محسن‏اند. انسان نباید به جای تشکر و سپاس در برابر احسان، بدی و ناسپاسی کند؛ چرا که این کار نشانه نامردی و بی‏وجدانی است. بنابراین هیچ گاه انسان نباید نیکی را به بدی پاسخ گوید. حضرت علی(علیه السلام) می‏فرمایند:
بدترین مردم کسی است که تشکر نمی‏کند و حرمت نگاه نمی‏دارد.

صرفه‏جویی

بسیاری از مردم به هنگام فقر یا دارایی، کنترل زندگی خود را از دست داده، از مسیر اعتدال خارج می‏شوند. در مقابل عده‏ای نیز حسابگر و آینده‏نگر و در زندگی میانه‏روند. این افراد همواره حداعتدال و میانه‏روی برگزیده‏اند و هرگاه احساس کردند که در حال خارج شدن از آن میزان‏اند به خود می‏آیند و زندگی و اقتصادشان را با آن الگو تنظیم می‏کنند. حضرت علی(علیه السلام) می فرمایند:
هرکس هنگام دارایی و ناداری میانه‏رو باشد، برای تحمل مشکلات زندگی آمادگی خواهد داشت.

کنترل خشم

بعضی از مردم به هنگام خشم، کنترل خود را از دست داده، دست به هر اقدامی می‏زنند تا آتش غضب خود را فرو نشانند. ممکن است آبروی دیگران را بریزند یا انواع تهمت‏ها را نثار او کنند. در حالی که عصبانیت مجوزی برای ریختن آبروی دیگران نیست و اسلام عزیز هرگز اجازه نمی‏دهد که انسان به هنگام خشم دست به هر کاری بزند. بنابراین در حال خشم باید از هر اقدام شتابزده دوری کرد. حضرت علی(علیه السلام) می فرمایند:
هنگام غضب، خشم خود را فرو کش، هنگام قدرت درگذر، در این حال عاقبت خوشی در انتظار توست.

فخرفروشی

شکی نیست که انسان‏ها از نظر هوش و زیبایی با هم متفاوت‏اند و این تفاوت‏ها اغلب طبیعی و بدون اراده آنهاست. هرگز روا نیست که انسان به کمال یا جمال خود ببالد و در برابر دیگران فخر بفروشد؛ زیرا معلوم نیست که این امتیازها دایم باشد و چه بسا ممکن است بر اثر حادثه‏ای ناگهانی همه داشته‏هایش را از دست بدهد. بنابراین آیا بهتر نیست که انسان به شکرانه برخورداری از کمال و جمال، فروتنی‏اش بیشتر شود؟ حضرت علی(علیه السلام) می فرمایند:
بدترین مردم کسی است که خود را بهتر از دیگران ببیند.

دلبستگی به دنیا

علایق انسان اگر به شکل صحیح به کار روند باعث ترقی و تکامل روحی و جسمی او خواهد شد. امّا اگر در حق آنها افراط و زیاده‏روی صورت گیرد و همه معنویات فدای این علایق شود، آدمی راه به جایی نخواهد برد و عمر گرانمایه را به خوشی‏های ناپایدار دنیا خواهد فروخت و سرانجام جز اندوه و حسرت نخواهد داشت. پس بکوشیم دل از چنبره دنیا و علایق سست و ناپایدار آن برکنیم و راه به سعادت و سلامت ببریم که حضرت علی(علیه السلام) می‏فرمایند:
هرکس به جای آخرت دل به دنیا ببندد، زیان‏کارترین مردم است.

قدردانی از دوستان

دوستان صالح نعمت‏هایی با ارزش‏اند که نباید به آسانی آنها را از دست داد؛ چرا که جایشان را به آسانی نمی‏توان پر کرد. ارزش یک دوست خوب بیش از آن است که برای مسائل جزیی و کدورت‏ها از او جدا شویم و رشته مودّت را پاره کنیم. بکوشیم یاران صدّیق و وفادار را، هر طوری شده حفظ کنیم و آنها را برای روزهای تلخ و شیرین در کنارمان نگه داریم. حضرت علی(ع) می‏فرمایند:
از جمله نعمت‏ها دوست باوفا است.

عجز و ناتوانی

بعضی از مردم در برخورد با مشکلات خود را می‏بازند و احساس ناتوانی می‏کنند و با دیگران نیز برخوردی آمیخته با ضعف و زبونی دارند. این خودباختگی باعث می‏شود که فریب‏کاران بر مال و جان‏شان طمع کنند. بنابراین باید به خودباوری رسید و دانست که انسان دارای نیروی بسیار است و هیچ گاه نباید در کانون حوادث و در برخورد با مشکلات، احساس ضعف و زبونی کند. حضرت علی(علیه السلام) می‏فرمایند:
ناتوانی انسان دشمنانش را به طمع می‏اندازد.

نیکوکار گمنام

نیکوکاران علاوه بر اینکه نزد مردم احترام خاصی دارند، در پیشگاه خدا نیز از جایگاه خوبی برخوردارند. به شرط آنکه در کار خوب به دنبال خودنمایی و ریاکاری نباشند و گرنه ارزش معنوی خود را از دست خواهند داد. همچنین باید کوشش شود که کار نیک به صورت ناشناخته و پنهان انجام گیرد تا از ارزش بیشتری بهره‏مند باشد. هرچند بهتر است که برخی از کارهای خوب را برای تشویق دیگران، آشکارا انجام دهیم تا باعث ترغیب دیگران شود که این خود، البته کار نیکوی دیگری است. حضرت علی(علیه السلام) می‏فرمایند:
چون کار نیکی انجام دادی، آن را پنهان کن.

دعا

در نظام آفرینش همچنان که موجودات مختلف می‏توانند از بهره‏های مادی مانند خوراک و پوشاک برخوردار شوند، با دعا و درخواست از پروردگار هم می‏توانند نیازهای معنوی خود را برآورند. حقیقت این است که دعا رابطه انسان را با خدا هرچه بیشتر می‏کند و او را به معنویت سوق می‏دهد. انسان‏های بسیاری هستند که از راه ارتباط با خدا و زمزمه‏های وصل و دعاهای عارفانه، بهترین توفیق‏های مادی و معنوی را به دست می‏آورند و چه بسا که راه صدساله را یک شبه طی می‏کنند. حضرت علی(علیه السلام) می‏فرمایند:
هرکس خدا را بخواند، خداوند او را اجابت می‏کند.

خدمت بلاعوض

انگیزه نیکوکاران متفاوت است؛ گروهی خدمت می‏کنند تا طرف مقابل نیز در همان حد یا بیشتر، به آنها خدمتی بکند. در حقیقت خدمت اینان بلاعوض نیست. گروهی نیز به واسطه بزرگی روح و برای رضایت الهی دست به اقدام خیرخواهانه می‏زنند. درست این است که تشکر و عدم تشکر دیگران به انگیزه ما در نیکوکاری لطمه‏ای وارد نسازد. حضرت علی(علیه السلام) می‏فرمایند:
مبادا کم بودن سپاسگزاران تو را نسبت به انجام دادن کار نیک بی‏رغبت کند.

کار برای دنیا

انسان در این دنیا دوران کوتاه و بسیار محدودی دارد و شکی نیست که پایان عمر او به معنای فانی شدن‏اش نیست، بلکه نقطه آغازی است برای زندگانی جاودانه او. آنچه مهم است این است که انسان در آن جهان باید پاسخگوی اعمال دنیوی خویش باشد. در آنجا هیچ چیز مطلوب‏تر از اعمال نیک نیست و همه محتاج عمل صالح‏اند. ممکن است در آخرت آنچه را شخص پناهگاه خویش می‏پنداشت، پوچ و بی‏اعتبار، و بیش از هر زمان دیگر خود را ناتوان ببیند. آیا بهتر نیست به جای تکیه بر زندگی زودگذر دنیوی خود را به عمل صالح مجهز کنیم؟ حضرت علی(علیه السلام) می‏فرمایند:
هرکس برای دنیا کار کند زیان کرده است.

خاکی بودن

بعضی از مردم به اصطلاح خاکی‏اند و بدون هیچ تشریفات و تعارفی با مردم می‏نشینند و گفتگو می‏کنند و با همگان چنان گرم و صمیمی‏اند که گویی رفیق چندین ساله هستند. در مقابل افرادی هم هستند که خودشان را می‏گیرند و انسان نمی‏خواهد حتی برای یک دقیقه هم آنها را ببیند. شکی نیست مردم آنها را دوست ندارند و از میان خود طردشان خواهند کرد. حضرت علی(علیه السلام) می فرمایند:
هرکس با مردم بجوشد مردم او را دوست خواهند داشت.

پولداران فقیر

بسیاری از مردم، نه تنها توانایی استفاده صحیح از پول راندارند، بلکه دارایی‏شان مایه بدبختی مادی و معنوی آنها می‏شود؛ چون خود را گم می‏کنند و مغرورانه، از انجام دادن وظایف انسانی و مذهبی خودداری می‏کنند. در این حال معنویت آنها کمرنگ و بی‏رنگ خواهد شد. از نظر مادی هم هر روز به مال دنیا حریص‏تر می‏شوند و از اینکه چرا بیشتر ندارند ناراحت می‏شوند و هر زیان کوچکی باعث رنجش آنان می‏شود. حضرت علی(علیه السلام) می‏فرمایند:
چه بسیارند اغنیایی که از فقیر فقیرترند.

غشّ در معامله

متأسفانه برخی از انسان‏های سست ایمان، به نامِ کسب و کار و داد و ستد، به شکل‏های مختلف مردم را فریب می‏دهند و از راه نامشروع کیسه‏های خود را پر می‏کنند و خوش‏اند از اینکه مالی بر مالی انباشته‏اند. غافل از اینکه فاصله خود را با شرف و انسانیّت زیاد می‏کنند. اینان دزدانی نقابدارند که در پوشش کسب و کار خود را پنهان کرده‏اند. حضرت علی(علیه السلام) فرمایند:
بدترین مردم کسی است که مردم را فریب دهد.
منبع: پایگاه حوزه