گنجینه معرفت(3)

بی‏نیازی

برخی از مردم ممکن است در تنگنای فقر و ناداری قرار بگیرند، اما همیشه سعی می‏کنند که در برابر دیگران اظهار بی‏نیازی کنند، به طوری که حتی بسیاری از نزدیکان هم متوجه وضع نامطلوب اقتصادی‏شان نمی‏شوند. اینان که به اصطلاح، با سیلی صورتشان را سرخ نگه می‏دارند، به سبب همت والایشان همیشه خدا و خلق را شاکرند. آن چنان شکر می‏کنند که گویی همین چند دقیقه پیش با شکم سیر از سر سفره برخاسته‏اند. در مقابل، گروهی هم با وجود امکانات بسیار، آن چنان دم از نداری می‏زنند که انگار از سرزمین قحطی‏زدگان برگشته‏اند. حضرت علی(علیه السلام) می‏فرمایند:
اظهار بی‏نیازی، نوعی شکر است.

خداترسی

انسان تنها با ترس از خدا و دوری گزیدن از بدی‏ها می‏تواند برای خود محیط امن و آرامی به وجود آورد. کسی که خداترس است و خداوند را همواره حاضر و ناظر بر اعمال خود می‏بیند، به آسانی فریب شیطان را نخواهد خورد و همواره جاده سلامت را می‏پیماید. در این حال خداوند نیز به او آرامش خاطر عنایت می‏فرماید، به گونه‏ای که از زندگی، لذّتی روحانی برده، همواره سرزنده و با نشاط خواهد بود. حضرت علی(علیه السلام) می‏فرمایند:
خدا ترسی در دنیا باعث ایمن شدن از ترس در آخرت می‏شود.

گشاده دستی

برخی از مردم در کمک به دیگران سست‏اند، به طوری که به ندرت ممکن است به کسی کمک کنند، یا احسان‏شان با روی خوش و گشاده نیست، بلکه طوری عمل می‏کنند که طرف مقابل احساس حقارت می‏کند. این کار بدی است، زیرا عطای یک انسان با وجدان هرگز نباید اهانت‏آمیز باشد. انسان اگر قصد کمک کردن هم ندارد، باید با عذرخواهی، دل دیگران را به دست آورد. حضرت علی(علیه السلام) می‏فرمایند:
آنچه می‏دهی به نقد و با خوشرویی و گوارایی بده و اگر نمی‏دهی عذرخواهی کن.

دوری از پستی‏ها

از بزرگ‏ترین عوامل ناکامی، ارتباط داشتن با مسایل پست زندگی است. اگر انسان به مسائل باارزش توجه کند، روح او از ذلّت و پستی به مقام عالی انسانیّت می‏رسد و این همان چیزی است که هر انسان آزاده‏ای آرزوی رسیدن به آن را دارد. انسان‏های بلندهمت را نمی‏توان در پیرامون مسایل پست و بی‏ارزش جست، آنها در وادی نور و روشنایی سیر می‏کنند و به موفقیت‏های بزرگی هم نایل می‏شوند. حضرت علی(علیه السلام) می‏فرمایند:
عاقل‏ترین مردم کسی است که از هر پستی بپرهیزد.

سکوت

برخی سخنانی می‏گویند که ارزش پاسخ گفتن ندارد و صرف وقت کردن برای جواب دادن به آن، جز اتلاف وقت نتیجه‏ای ندارد و چه بسا انسان را از کارهای مهم زندگی نیز باز دارد. بنابراین جواب گفتن به هر سخن، سنجیده نیست، بلکه باید به کلامی پاسخ داد که شایسته جواب باشد. حضرت علی(علیه السلام) می‏فرمایند:
چه بسا سخنی که جوابش سکوت است.

خوف و رجا

هرکسی در زندگی خطاهایی کرده است و هرگز نمی‏تواند به پرونده اعمال خود، صددرصد مطمئن باشد و همواره باید به لطف و رحمت بی‏انتهای پروردگار چشم دوخت و هیچ وقت نباید از رحمت و الطاف بی‏پایان الهی مأیوس بود. از آن سو هم، نباید با تکیه بر فضل و کرم الهی، در ارتکاب گناه جسور بود. از کجا معلوم که انسان برای برخی از گناهان دچار عقوبت سخت نشود و جزو بدکاران روز قیامت نباشد. به هر حال امید به لطف پروردگار، اگر با خوف خداوند همراه باشد، می‏تواند مایه آرامش باشد. حضرت علی(علیه السلام) می‏فرمایند:
بهترین کارها، میانه‏روی بین امید و ترس است.

نیازمندان واقعی

در جامعه ما کسانی هستند که در اوضاع سخت اقتصادی به سر می‏برند و به حکم عقل و وجدان و شرع باید به کمک آنها شتافت. بعضی‏ها به این مسئله توجهی ندارند و چه بسا کمک‏های خود را به کسانی می‏رسانند که یا اصلاً نیازمند نیستند، یا اگر هم نیازی داشته باشند، نیازشان چندان شدید و فوری نیست. بکوشیم کمک‏هایمان را در درجه اول به کسانی که استحقاق بیشتری دارند، برسانیم. حضرت علی(علیه السلام) می‏فرمایند:
بهترین نیکوکاری آن است که در حق نیازمندان انجام شود.

مستی ثروت

ثروت در عین این که می‏تواند باعث نجات مستمندان و اصلاح مشکلات زندگی باشد، اگر به دست نااهلان بیفتد، ممکن است باعث هلاک هرچه بیشتر فرد و جامعه شود. در طول تاریخ، بیشتر بدبختی‏هایی که گریبان‏گیر جوامع انسانی شده، در پی بدمستی‏های همین ثروتمندان مغرور بوده است. بنابراین همواره باید متوجه بود که با ثروت اندوزی شخصیت انسانی‏مان به کلی مسخ نشود و گرفتار عذاب الهی نشویم. حضرت علی(علیه السلام) می‏فرمایند:
از مستی توانگری به خدا پناه ببرید که آن را مستی عجیبی است که به هوش آمدن از آن بسیار دور است.

اندیشه پاک

انسان‏های نیک کردار و خیراندیش اندیشه پاک دارند و این نشانه علاقه آنها به مسایل معنوی و خدمت به دیگران است. نیکوکاران بر اثر تداوم کارهای خوب، نه تنها به بدی‏ها نمی‏اندیشند، بلکه تلاش می‏کنند که در فکر و عمل خوب با دیگران شریک باشند و به سبب نیت پاکشان همواره با موفقیت‏های بزرگ روبرو می‏شوند. حضرت علی(علیه السلام) می‏فرمایند:
اندیشه نیک، انسان را به کردار نیک فرا می‏خواند.

افتخار به اسراف

اسراف در هر چیز، به خصوص در خوردنی‏ها و آب و چیزهای دیگر بسیار ناپسند است؛ زیرا مواد و منابع حیاتی بیش از هر چیز دیگر مورد احتیاج مردم است و باید از حیف و میل کردن آنها پرهیز شود. متأسفانه با وجود تأکیدهای مکرر باز هم عده‏ای بی‏توجه‏اند و هر شب و روز صدها میلیون ریال از منابع حیاتی جامعه را هدر می‏دهند. شگفتا که در این میان، عده‏ای به این کار افتخار می‏کنند و به نشر فرهنگ اسراف در جامعه دامن می‏زنند، در حالی که این وظیفه‏ای وجدانی، شرعی، عقلی و اجتماعی است که هرکس به نوبه خود از اسراف جلوگیری کند تا خدای نکرده جامعه ما دچار عذاب الهی و فقر و نداری نشود. حضرت علی(علیه السلام) می‏فرمایند:
هرکس به اسراف و ریخت و پاش افتخار کند، دچار تنگدستی خواهد شد.

مسئولیت‏پذیری

وجود تناسب میان انسان و مسئولیت‏هایش، موجب می‏شود که کارها به خوبی پیش رود و انسان در کارهایش با اعتماد به نفس و انگیزه و موفقیت بیشتری حرکت کند. اما اگر انسان مسئولیت متناسب با خود را نداشته باشد و احساس کند در جای شایسته خود قرار ندارد، به مرور زمان شور و نشاط و انگیزه کار را از دست می‏دهد. در این صورت، هم فرد آسیب می‏بیند و هم نهادی که در آن کار می‏کند و جامعه دچار اختلال خواهد شد. حضرت علی(علیه السلام) می‏فرمایند:
به آنچه نسبت به آن مسئولیت داری، مشغول باش.

سحرخیزی

هرکس بر اساس عقاید خود ساعات خواب و بیداری‏اش را تنظیم می‏کند و خود را به آن عادت می‏دهد. در این میان کسانی هستند که در تنظیم ساعت خواب به گونه‏ای عمل می‏کنند که به سحرخیزی عادت کنند و ساعاتی قبل از اذان صبح، به عبادت و بندگی خدا مشغول باشند و هم آواز با مرغان سحری، خدا خدا گویند. این افراد غالبا در اوایل شب می‏خوابند تا از نعمت بیداری سحر برخوردار شوند. از این گذشته سحرخیزی به هر دلیل که باشد، عادتی با ارزش و مایه برکت است. حضرت علی(علیه السلام) می‏فرمایند:
سحرخیز باشید که برکت در سحرخیزی است.

نصیحت‏پذیری

بعضی نصیحت را با جان و دل می‏پذیرند و از پند دهنده نیز قدردانی می‏کنند، اما عده‏ای دیگر نه تنها سپاس‏گزاری نمی‏کنند، بلکه در برابر پند و اندرز بر می‏آشوبند و اعتراض می‏کنند. این نوع برخورد ناشی از خودخواهی و تکبّر است و متکبر بر اثر غرور، استعداد تربیت‏پذیری خود را از دست داده، در آتش جهل و نادانی خواهد سوخت. حضرت علی(علیه السلام) می‏فرمایند:
هرکس با نصیحت مخالفت کند، نابود خواهد شد.

ساده زیستی

برخی از مردم در این دنیا زندگی ساده و بی‏آلایش و در عین حال پاک و با صفایی دارند و از آلودگی‏هایی که بر زندگی مردمان دنیاطلب سایه افکنده است به دورند. این افراد راهی انتخاب کرده‏اند که پیامبران خدا و بندگان صالح پیموده‏اند و هرگز حاضر نیستند یک روز از زندگی پاک و بی‏آلایش‏شان را با مادیات و منافع دنیوی عوض کنند. حضرت علی(علیه السلام) می‏فرمایند:
ساده زیستی در دنیا بزرگ‏ترین آسایش است.

احتیاط

انسان در عین تلاش برای تصمیم‏گیری در امور زندگی، لازم است همیشه جانب احتیاط را در نظر گیرد تا خدای نکرده در چاهی که ناخودآگاه با دست خود می‏کَنَد نیفتد و راه احتیاط این است که برای انجام دادن هر کاری علاوه بر بذل دقت، از دیگران هم نظر خواهی کند. گاهی لازم است که کار را طوری آغاز کنیم که اگر لازم شد بتوانیم آن را رها کنیم، نه آنکه از اول تمام پل‏ها را پشت سرمان خراب کنیم و در تنگنا قرار گیریم. حضرت علی(علیه السلام) می‏فرمایند:
تصمیم قاطع بدون دوراندیشی سودی ندارد.

راستگویی

راستگویی از بهترین صفات انسانی است، همچنان که دروغگویی بدترین صفت است. متأسفانه بعضی از مردم طوری به دروغگویی عادت کرده‏اند که اگر در شبانه روز چند بار دروغ نگویند، احساس آرامش و شادی نمی‏کنند. کسانی که دروغ می‏گویند در حقیقت دچار عقده حقارت‏اند و چون می‏بینند مردم به آنها بی‏اعتماد شده‏اند، با گفتن دروغ توجه دیگران را به خود جلب می‏کنند. در این میان به انسان‏هایی بر می‏خوریم که هرگز زبان خود را به دروغ نمی‏آلایند. حضرت علی(علیه السلام) می‏فرمایند:
راستگویی قوی‏ترین ستون ایمان است.

سؤال مغرضانه

گاهی پرسیدن برای یادگیری است که کار خوب و پسندیده‏ای است و در فرهنگ اسلامی به آن سفارش شده است؛ گاهی هم سؤال کردن برای رسوا کردن و جاهل نشان دادن طرف مقابل است، که البته این روش، کاری ناجوانمردانه و غیرانسانی است؛ زیرا این گونه پرسش‏ها تنها برای دگرآزاری است که از نظر اسلام ناپسند و مذموم است. حضرت علی(علیه السلام) می‏فرمایند:
وقتی از کسی چیزی می‏پرسید، برای فهمیدن باشد نه برای غرض ورزی.

زینت باطن

گرچه انسان باید ظاهری آراسته داشته باشد، اگر کسی در این مورد زیاده‏روی کند و همه چیز خود را فدای ظاهر کند، نشانه نوعی اختلال روانی و ناکامی‏های گوناگون است. اسلام عزیز به زیبایی باطنی اهمیت فراوانی می‏دهد و بر تقویت هرچه بیشتر اراده و ایمان، تأکید فراوان دارد. پس بکوشیم جزو کسانی باشیم که علاوه بر آراستگی ظاهر، از باطنی نیکو و شایسته نیز بهره‏مندند. حضرت علی(علیه السلام) می‏فرمایند:
زینت باطن بهتر از زینت ظاهر است.

رفع گرفتاری‏ها

از نعمت‏های بزرگ مراجعه اشخاص برای رفع گرفتاری‏هاست. نه تنها انسان نباید این مسأله را نوعی گرفتاری و دردسر حساب کند، بلکه باید شکرگزار باشد که خدا چنین توفیقی را نصیب او کرده و خواسته است که گرفتاری بنده‏ای به دست او حل شود. بی‏شک این توفیق نصیب هرکسی نمی‏شود، پس مبادا که از مراجعه مردم ناراحت شویم و با آنها برخورد نامناسب کنیم. حضرت علی(علیه السلام) می‏فرمایند:
روی آوردن مردم به شما برای رفع حوائج نعمتی است از خدا، پس آن را غنیمت بشمارید و از آن ملول نشوید تا این نعمت به عذاب بدل نشود.

مبارزه با مشکلات

بعضی‏ها در برابر حوادث و مسائل ناگهانی چنان دچار وحشت می‏شوند که قدرت کم‏ترین کاری را ندارند. در این هنگام بهترین راه برای انسان این است که سعی کند آرامش خود را حفظ کند و جوانب قضیه را بررسی کند تا راه حل مناسبی بیابد. بی‏قراری کردن و اظهار ناراحتی نه تنها نتیجه‏بخش نیست، بلکه بر مشکل خواهد افزود. حضرت علی(علیه السلام) می‏فرمایند:
چه بسیار دشواری‏هایی که با آرامش آسان می‏گردد.

پیش‏قدمی در برآوردن نیازها

از نشانه‏های جوان‏مردی، این است که انسان پیش از اینکه حاجتی از او بخواهند، در برآوردن نیاز پیش‏قدم شود. با این کار هم نیاز نیازمند تأمین می‏شود و هم آبروش حفظ می‏شود. با این عمل شخص نیازمند احساس عزّت نفس می‏کند و شرمگین نمی‏شود. به راستی بین این دو گونه برخورد چه قدر فاصله است: کسی که در برآوردن نیازها پیشقدم است و کسی که با منّت گذاشتن و آبروریزی در صدد تأمین حاجت کسی باشد. حضرت علی(علیه السلام) می‏فرمایند:
بهترین بخشش آن است که قبل از درخواستن باشد.

تأثیر معاشرت

یکی از بهترین راه‏های شناخت دیگران، این است که ببینیم آنها با چه کسانی معاشرت دارند. معاشرت خواه ناخواه تأثیرگذار است. بسیاری از اوقات اگر بخواهیم در مورد دیگران تحقیق کنیم، نمی‏توانیم آن طور که باید و شاید اطلاعات درستی کسب کنیم. در این موارد از راه معاشرت‏های افراد می‏توان به نتایج بهتری دست یافت. حضرت علی(علیه السلام) می‏فرمایند:
مردم را به معاشران و دوستانشان بشناسید.
منبع: پایگاه حوزه