تعفیر الجبین

تعفیر الجبین، تعفیر در لغت خاک مال کردن و به خاک زدن چیزی را گویند، زیرا که عَفَر به معنی خاک است، و مقصود از تعفیر الجبین این است که نمازگزار هنگام سجده صورت بر خاک بگذارد (مجمع البحرین، 408/3) و این از ویژگی‌ها و نشانه‌های شیعیان است، چنانکه در حدیث مشهوری از حضرت امام حسن عسکری (علیه‌السلام) آمده که فرمود: «نشانه‌های مؤمن پنج چیز است: پنجاه و یک رکعت نماز [از واجب و مستحب در شبانه روز] به جای آوردن، و زیارت اربعین، و انگشتر به دست راست کردن، و تعفیر جبین نمودن، و بسم الله الرحمن الرحیم را آشکارا گفتن»، (تهذیب الاحکام، 52/6). فقها در بیان اینکه مقصود از جبین چیست؟ نظرهایی دارند که گزیده‌ی آنها به شرح ذیل است: بعضی از فقها - همچون مرحوم شیخ یوسف بحرانی (م 1186 ق) - برآنند که مقصود از جبین در این حدیث، جبهه یعنی پیشانی است، به دلیل اینکه در احادیث دیگر - از جمله در باب تیمم - جبین به معنی جبهه به کار رفته است، و نیز اینکه جبین به صورت مفرد آمده قرینه‌ی همین است. (الحدائق النصرة، 347/8). بنابراین یکی از نشانه‌های مؤمن آن است که در حال سجده پیشانی خویش بر زمین گذارد و بر خاک قرار دهد، یعنی نباید پیشانی را بر چیزهای خوردنی و پوشیدنی نهاد، چنانکه سیره‌ی شیعیان است که بر خاک و آنچه از آن می‌روید سجده می‌کنند، و معمول است که از خاک مقدس کربلا برمی‌دارند و به صورت مُهر درست می‌کنند تا کار سجده بر خاک همه جا آسان باشد (ترتب). و عده‌ای از فقها کلمه‌ی «جبین» را که به معنی یک طرف پیشانی است، بر ظاهر خود قرار داده، و گفته‌اند: در سجده‌ی شکر مستحب است دو طرف پیشانی را بر خاک - یا آنچه سجده بر آن جایز است - قرار دهند، و این نهایت خضوع و تذلل در برابر عظمت کبریایی خداوند است. و بعضی دیگر گویند: بهتر آن است که در سجده‌ی شکر، گونه‌های راست و چپ را به تناوب بر زمین گذارد، چنانکه مرحوم علامه بحرالعلوم در منظومه‌ی خود فرموده:

وَالخَدُّ اَولی و بِهِ النَّصِ جَلا *** وَ فی الجَبینِ قَد اَتی مُحتَملا

ولی اهل سنت نه در سجده‌ی نماز ملتزم به تعفیر هستند و نه در سجده‌ی شکر، بلکه جمعی از آنها - همچون نخعی و مالک و ابوحنیفه - سجده‌ی شکر را مکروه دانسته‌اند، آنها هم که جایز دانند تعفیر جبین را قبول ندارند. در حدیثی از امام باقر (علیه‌السلام) آمده که: خداوند به حضرت موسی بن عمران وحی فرمود: آیا می‌دانی چرا من تو را برای کلام خود برگزیدم؟ موسی گفت: نه، ای پروردگار، فرمود: ای موسی، من بندگانم را از ظاهر و باطن جستجو کردم، ندیدم کسی بیش از تو برایم تذلل کند، ای موسی، تو وقتی نماز می‌گذاری گونه‌هایت را بر خاک می‌نهی. از مندربن الجارود روایت شده که گفت: وقتی امیرالمؤمنان علی (علیه‌السلام) به بصره آمد، در محلی که معروف به زاویه است منزل کرد، چهار رکعت نماز به جای آورد، و گونه‌های خویش بر خاک نهاد و تعفیر نمود، و اشکهایش زمین را‌ تر کرد... (مستدرک الوسائل، 130/5). از این دو حدیث و روایات دیگر به خوبی معلوم می‌شود که تعفیر جبین در مقام تذلل و عبودیت خداوند، شیوه‌ی بزرگان دین - که کارهایشان برای ما سرمشق است - بوده است.

منابع:

بجز آنچه در متن آمده است، جواهر الکلام، 241/10-242؛ بحارالانوار، 194/86؛ مدارک الاحکام، 424/3؛ الوافی، 818/8-819؛ مستدرک سفینة البحار، 420/4؛ مصباح الفقیه - کتاب الصلاة، 364؛ مروج الذهب، 361/2؛ مقتل الحسین، مقدم، 379-380؛ تحقیق درباره‌ی اربعین سید الشهدا (علیه‌السلام)، 278-286؛ العروة الوثقی، 688/1.
منبع مقاله :
تهیه و تنظیم: دائرةالمعارف تشیع، جلد 4، (1391) تهران: مؤسسه‌ی انتشارات حکمت، چاپ اول