خواص گياهان دارويي(ج-چ-ح-خ)

«چ »

جبسين

سنگ گچ ورقي و شفاف را جبسين مي گويند و چون بسوزد لطيف تر مي گردد. مزاج :سرد و خشک .
خاصيت :چسبنده است . بر اطراف جاي نزيف بگذارند بدان سبب که چسبنده ،گيرنده ، جمع آورنده و لزج است نزيف را باز مي دارند و اگر بسوزد لطيف مي گردد و خشکانيدنش بيشتر مي شود .
سر:اگربر پيشاني بمالند خون دماغ را بند مي آورد .
چشم :جبسين را با سفيده تخم مرغ مخلوط کنند تا سخت نشود و بر رمد خوني بگذارند مفيد است .
زهر :جبسين از جمله زهرهاي خفه کننده و بسيار کشنده مي باشد .

جنطيانا

برگهاي زيرين آن به برگ گردکان يا برگ بارهنگ شبيه است .
رنگش سرخ ،وسطش برجسته ، ساقه آن مجوف و صاف و به ستبري انگشت است .بلنديش دو زراع است .برگهايش با هم فاصله دارند و ميوه اش داخل کاسبرگ ها قرار گرفته است . بيخ آن دراز است و به بيخ زراوند مي ماند .در کوهستان ها و در سايه و جاي مرطوب مي رويد . گويند اولين کسي که اين گياه را کشف کرده جنطين شاه بوده که در قله کوهساران بسيار بلند آن را پيدا کرده و از اينرو نام جنطيانا به خود گرفته است .
از اين گياه افشره مي گيرند .
چنانکه پنج روز آن را در آب مي گذارند ،آنگاه مي پزند ،صاف مي کنند و بعد مي بندند که همچون عسل شود ،آنگاه به عنوان دارو بکار مي رود .
بهترين نوع آن جنطياناي رومي است که بسيار سخت و سرخ رنگ و عبارت است از چوب و رگ هايي به ستبري انگشتان .برخي بزرگ ترند و بعضي کوچک تر .
مزاج :سرد و خشک .
خاصيت :بيخ آن بهک را از بين مي برد و به ويژه افشره نامبرده اش در اين زمينه بسيار مؤثر است .
مفاصل :آن را شربت کنند و بخورند در علاج پيچش پي ها و کساني که از ارتفاع افتاده باشند سودمند است .
چشم :در علاج رمد بر چشم مي مالند .
اندام هاي تنفسي :افشره آن داروي ذات الجنب است .
اندام هاي غذا :راه بندان کبد و طحال را باز مي کند . شربت آن درد کبد ، طحال ،سردي کبد و آماس کبد را از بين مي برد .معده اي که از سرما بيمار است چاره اش با بيخ جنطياناست .
اندام هاي دفعي :بول و حيض را راه مي اندازد .
زهرها :بهترين پادزهر نيش کژدم است . شربت آن پادزهر نيش همه حشرات سام و زهر دندان سگ هار و کليه درنده ها را خنثي مي سازد .

جو و شلت

جو که مشهور است و شلت نوعي جو است که پوست ندارد و همان کنش هاي جو را دارد .
مزاج :سرد و خشک .
خاصيت : زداينده و ماده غذائيش کمتر از گندم است .افشره جو از قاوت جو قوي تراست .آرد جو و قاوتش تندي و شدت اخلاط را کاهش مي دهند. هر نوع افشره جو مفيد است .
آرايش:افشره جو را به گرمي بر لکه هاي سياه بمالند مفيد است .
ورم و جوش : آن را در آب مي پزند مانند سوپ مي شود و با زفت و رازيانه مخلوط مي کنند و بر ورم سفت مي گذارند ورم را نرم مي کند .
در آب پخته جو يا جو و آب پر مايه اش داروي ورم هاي گرم است .
قرحه :در سرکه بسيار تند و پر مايه بپزند و بر گري چرکين بگذارند شفا مي دهد .
مفاصل :جو ،به و سرکه را ضماد کنند و بر نقرس بگذارند مفيد است .
ريزش مواد ناجور را از مفاصل باز مي دارد .
سينه :افشره جو داروي بيماريهاي سينه است .افشره جو را با تخم رازيانه بخورند شير پستان را افزوني مي دهد . آرد جو براي معده خوب نيست .
اندام هاي راننده :قاوت و آب پز قاوت جو قبوضيت مي دهد .
تب ها :آب جو سردي مي دهد و تب ها را رطوبت مي بخشد .

جوجادو

دانه اي است تلخ مزه و شبيه به جو .رنگش کمي به سرخي مايل و گلش از جو درازتر و باريک تر است .
مزاج :گرم و خشک است .
خاصيت :قبض است و شکم را بند مي آورد .
دمل و جوش :سخت ها را نرم مي کند .
سر :راه بندان بوجود مي آورد .
اندام هاي دفعي :شکم را بند مي آورد . اگر در آب پز آن بنشينند در علاج درد و سستي مقعد بسيار مفيد است .خوردن خرد شده آن مخلوط با روغن زيتون در علاج بواسير مفيد است .
زهرها :پادزهر است .

جوزرومي

آن را اکيروس نيز مي نامند . گويند درخت جوز رومي در کنار رودخانه اي به نام «ليرندانوس »نشو و نما مي کند . شيره اين درخت بعد از آنکه مي تراود در آب رودخانه مي بندد .
مزاج :بسيار گرمي بخش و خشکاننده است . صمغش در منتهاي گرمي و گرمي گل آن از آن بيشتر است .
اندام هاي سر :اگر ميوه آن را با سرکه بخورند داروي صرع است .
مفاصل :برگ آن را با سرکه ضماد کنند تپش ناشي از نقرس را تسکين مي دهد .
اندام هاي غذا :خوردن صمغ آن معده را از رطوبت ناسازگار نگاهداري مي کند .
اندام هاي دفعي :خوردن صمغ آن نمي گذارد رطوبت هاي نامطلوب بسوي روده روان شوند .
اين انگم را در مرهم ها بکار مي برند .
جو دوسر ،يولاف
قوت دانه اش همان قوت جو و در حقيقت چيزي است ميانه گندم و جو .
قاوت و نيم کوبيده اش از قاوت و نيم کوبيده جو قبض تر است .
مزاج :معتدل و مايل به رطوبت است .
خاصيت :بدون سوزش خشک مي کند و گدازندگي و قبوضيت دارد .

جيوه ، سيماب

به دو طريقه بدست مي آورند يا راساً از منبع بدست مي آيد .يا اينکه از سنگي که درمعدن جيوه است تهيه مي شود .استخراج جيوه از سنگ جيوه همان عمليات استخراج طلا و نقره را دارد که با فشار حرارت از معدن جدا مي شود .
سنگ جيوه اگر بي آلايش باشد و آميزه اي از خاک و سنگ ديگري در آن نباشد ، همرنگ شنگرف يا صحيح تر بگوئيم شنگرف همرنگ آن است و باز به آن نمي رسد .
مزاج :گرم و تر است .
خاصيت :بالا برنده و قابض است .
آرايش:جيوه مرده با روغن گل ،شپش و رشک شپش را از بين مي برد .
زخم قرحه :جيوه مرده با روغن گل و با داروهاي ضد گري علاج گري و در مداواي زخم چرکي سودمند است .
مفاصل :بخار جيوه باعث فلج و سوزش مي شود و خشکي ها را با خود مي آورد .
سر :دود جيوه شنوايي را از بين مي برد و دهان را بدبو مي کند .
چشم :دود جيوه باعث کوري چشم مي شود .
زهرها :بالا آمده جيوه از فشار حرارت بسيار قطع کننده ،از سموم قاتل و علاج آن نوشيدن شير و استفراغ کردن است .جيوه موش کش است و حشرات و مارها از دودش گريزانند .

«چ»

چاتلانقوش

ثمر درخت سقزيابنه .اين درخت درسرزمين هاي سردسير بسيار مشهور است .
مزاج :گرم و خشک .
خاصيت :گرمي بخش ،نرمي بخش ، پالاينده ، قبض و شيره آن از شيره مصطکي تلخ تر و در گدازندگي مؤثرتر است . در شيره اش اندکي قبضي هست و بسيار زداينده و بازکننده خوبي است .
مي رساند ،نرم مي کند و مواد را از ژرفاهاي تن بسوي خود مي کشد .
در اکثرحالات کار مصطکي را انجام مي دهد .دود ثمربنه همچون کندر بي آزار است .
آرايش :صورت را جلا مي دهد . لکه هاي سياه را از بين مي برد . سقزدرختي براي ترک هاي صورت داروي خوبي است .
ورم و جوش :شيره اش ورم هاي سخت را نرم مي کند و مي رساند .
زخم و قرحه :گري و بيماريهاي ويروسي پوست را از بين مي برد .
شيره اش درمرهم هايي که براي پاک کردن زخم ها و خشک گردانيدن ريم و چرک مي سازند بکار مي رود.زخم هاي رويه پوست را بهبود مي بخشد ،درعلاج خارش قرحه ،گري چرکين ، گري بلغمي و جوش هاي بلغمي سودمند است .
مفاصل :روغنش جزئي از مرهم هاي ضد خستگي ،فلج و دهان کجي است .سر:شيره اش همره عسل و روغن زيتون رطوبت هاي گوش را از بين مي برد .
چشم :دودش به چشم آيد خوره پلک ها را علاج و از ريزش مژه جلوگيري مي کند .
سينه :ماليدن يا ضماد آن در مداواي پهلو درد مفيد است .
شيره اش را تنها يا همراه شيريني بليسند قرحه شش و سرفه مزمن را بر طرف مي کند .
اندام هاي غذا :ميوه درخت سقز و به ويژه روغن دانه اش داروي طحال است .سينه را تنقيه مي کند ليکن اشتهاي طعام را از بين مي برد .
اندام هاي دفعي :ثمربنه هيجان انگيز است و بول را ادرار مي دهد . شيره اش نيز ادرار مي آورد .
زهرها :شيره و ثمرش را همراه آب انگورکهنه نوشند پادزهر رتيل است.چلغوزه
بار درشت درخت صنوبر است و از گردو مغذي تر مي باشد ولي دير هضم تر است .
مزاج :معتدل است و اندکي گرمي دارد .
خاصيت :تغذيه پرمايه و خوب و نيروبخش مي دهد رطوبت هاي تباه روده را از بين مي برد .دير هضم است .اگر سردمزاجان با عسل و گرم مزاجان با نبات بخورند هم خوب هضم مي شود و هم تغذيه بيشتر مي دهد .
اگر در آب بخيسانند تند و تيزي و زبان گزي خود را از دست مي دهد و بسيار تغذيه دهنده تر مي شود .حتي دانه هاي خرد و کوچک آن که مواد غذايي در بر ندارند اگر در آب خيس شوند از دارويي بودن به غذايي بودن تبديل
مي شوند. دانه هاي خرد صنوبر شناخته شده و در هر جايي هست .
مفاصل :درعلاج درد عصب ، پشت درد ، بيماري اعصاب و احساس سست بودن مفيد است .
اندام هاي تنفسي :در تنقيه شش نظير ندارد .هر چه چرک و خلط متراکم است بيرون مي آورد .
اندام هاي دفعي :شهوت انگيز و به ويژه مرباي آن شهوت انگيزتر است . چرک و سنگ مثانه را مداوا مي کند .
زهرها :همراه انجير و خرما پادزهر نيش کژدم است .

چنار

مزاج :پوست و گردوي ثمر آن داراي خشکي بسيار است . مزاج چنار سرد و خشکاننده و زداينده است .
خاصيت :برگ و بر چنار سوسک ها را مي کشد .
پوست چنار بسيار خشکاننده است . گردي که بر برگ چنار مي نشيند براي حواس و غيره بسيار بد و خشکاننده است .
آرايش :پوستش که هم خشکاننده و هم زداينده است شايد در علاج برص مفيد باشد .
دمل و جوش :برگ چنار در معالجه ورم هاي بلغمي و مفاصل و زانو مفيد است .
زخم و قرحه :اگر خاکستر آن را بر زخم هاي پوسته انداز و پليد پاشند داروي خوبي است .پوست چنار را با سرکه بپزند و بر سوختگي بگذارند مفيد است .
مفاصل :برگ چنار داروي درد مفاصل ، ورم هاي گرم مفاصل و به ويژه در علاج ورم زانو سودمند است .
سر :پوست چنار که با سرکه بپزند درد دندان را تسکين مي دهد . گرد چنار براي گوش و شنوايي خوب نيست .
چشم :گرد برگش براي چشم زيان آور است .
برگ سبزش را اگر بشويند ،بپزند و بر چشم بگذارند آب ريزش چشم را باز مي دارد و التهاب چشم درد را از بين مي برد .
سينه :گرد آن براي شش و صدا زيان آور است .
زهرها :ثمرچنار تاتر است و خشک نشده با آب انگور کهنه پادزهر حشرات سامه است . ثمر چنار با پيه ضماد شود پادزهر نيش و گزيده ها است .

«ح»

حب الصنوبر

دانه اين درخت از پسته باريکتر است و پوست نازک و زودشکن دارد .سرخ رنگ آن مغذي و سفيد رنگ آن و چرب و خوشمزه است .
حب الصنوبر کوچک بيشتر از آنکه غذايي باشد دارويي است .
مزاج :دانه صنوبر بزرگ معتدل است و گرايش به سوي گرمي و نمناکي دارد .دانه صنوبر کوچک گرم و خشک است .
خاصيت :رساننده ، نرم کننده ، گدازنده ، گزنده و گزندگي ناخشکيده اش بيشتر است . دانه صنوبر را در آب بخيسانند گزندگي اش از بين مي رود .
آرايش :چاق کننده است .
مفاصل :اگر دانه صنوبر بزرگ خورده شود سستي و ناتواني تن را علاج مي کند و رطوبت هاي تباه را از تن بر مي چيند و مي خشکاند .
سينه :دانه صنوبر کوچک و بزرگ به تنهايي و به ويژه اگر با آب انگور تازه تلخ خورده شود رطوبت گنديده شش را درمان مي کند . چرک و ريم سينه را بيرون مي راند .در خون برآوردن و سرفه مفيد است .
دانه صنوبر را با آب انگور شيرين بپزند و بخورند شش را از چرک و ريم پاک مي کند .
اندام هاي غذا :همراه گياه خارا گوش ضماد کنند و بر معده بگذارند معده را توان مي بخشد . دانه صنوبر دير هضم است و غذاي بسيار و نيرومند مي دهد . اما اگر در آب گرم نخيسانند معده گز است .گرمي داران بايد دانه صنوبر را با تبر زد بخورند و سرد مزاجان با عسل که هم زود هضم ،هم غذاي خوب و هم براي معده مفيد باشد .
اندام هاي دفعي :دانه صنوبر را با کنجد و تبرزد يا با عسل بخورند آب پشت را بسيار فزوني مي دهد .زياد خوردن آن و زياد خوردن مرزه کوهي پيچ و درد شکم مي آورد .

حب البان

درختي است که دانه هايش بزرگ تر از نخود ،مايل به سفيدي است و مغزي نرم و روغني دارد .
مزاج :گرم و خشک است .
خاصيت درماني :خود حب البان و به ويژه مغز آن تنقيه کننده است و مواد غليظ را مي برد .اگر با سرکه و آب خورده شود از آنجا که تلخي و گيرندگي دارد انسدادهاي دروني را باز مي کند و داغ گداز است .
پوسته اش بيشتر قابض و روغنش نيز خالي از قابضيت نيست و عموماٌ زداينده و برنده است .
آرايش :دانه بان و روغن آن نقطه ها و لکه هاي سفيد و سرخ و سياه صورت را بر طرف و اثر زخمها را از بين مي برد .
دمل و جوش :دانه بان همراه با مرهم درعلاج دمل هاي سخت و زگيل بسيار مؤثر است .
زخم و قرحه :دانه بان که با سرکه باشد در مداواي جرب پوسته انداز ، جرب چرکين ، جوش هاي شري و سعفه (بيماري جلدي کچلي مانند ) سودمند است .
مفاصل :دانه بان به ويژه روغن آن پي را گرمي مي دهد و سفتي هاي پي و ترنجيدگي را نرم مي نمايد .
سر:خونريزي بيني را به سبب قبوضيت بند مي آورد . روغن بان و به ويژه اگر با پيه اردک باشد درد و صداهاي گوش را از بين مي برد .
جوشيده ريشه بان را مزمزه کننده درد دندان تسکين مي يابد .
اندام هاي غذا :با سرکه در معالجات تصلبات کبد و طحال مفيد است .
گاهي حب البان را با نان و آرد شلمک و عسل آب يا آرد گاودانه ، يا آرد سوسن مخلوط مي کنند و ضماد آن را بر طحال مي گذارند .
حب البان با معده سازگار نيست و دل را بهم مي زند .اگر يک مثقال از بان يا ميوه آن را با عسل بخورند به شدت قي مي کنند و اسهال آور است .
اندام هاي دفعي :يک مثقال از دانه بان را با عسل بخورند بلغم خام خارج مي شود و اگر فتيله را با روغن بان بيندايند و بردارند بلغم خام را بيرون
مي راند.

حب القلقل

سفيدش بزرگ تر از کاجيره است .تماماً مستدير نيست .
مغزي دارد چرب و خوشمزه .بعضي گويند دانه انار بياباني است .
مفاصل :تن هاي سست را توان مي بخشد .
خاصيت :در روغن جوشيده اش سبک تر است .
آرايش :فربهي مي آورد .
سر :سردرد مي آورد و به ويژه اگر آن را مزه آب انگور غليظ کهنه کنند .
اندام هاي غذا :زياد خوردنش امتلا مي آورد ،قي و اسهال بدنبال دارد .
اگربا تبر زد و شکر و عسل بخورند زود هضم تر است .
درروغن جوشيده اش بهتر است .دانه ريزش سوزش بسيار به معده مي دهد.

حرشف

از تيره کنگر است (صمغ کنگر )
مزاج :گرم و مرطوب
آرايش :محلول آن داروي داء الثعلب ،با آبش سر بشويند شپش کش است . بول بدبو را ريزش مي دهد و در نتيجه بوي بد زير بغل را هم مي زدايد .
ورم :ورم ها را از بين مي برد .
زخم و قرحه :آبش داروي خارش سخت است .
سر :آبش شوره سر را از بين مي برد .
اندام هاي غذا :دل را بهم مي زند و به ويژه حرشف کوهي بيشتر مؤثر است .
اندام هاي دفعي :شهوت انگيز است . بول را راه مي اندازد و بول بدبو را بيرون مي راند .ملين است و بلغم را خارج مي کند .

حناء

ديسقوريدوس گويد :حماء درختچه اي است که برگهايش بالاي شاخه ها قرار گرفته و به برگ زيتون شباهت دارند . ليکن از برگ زيتون بهتر و نرم تر و سبزرنگ تر است .
گل حناء سپيد است ،به گل اشنه مي ماند و بوي خوش دارد .
تخم حناء سياه و شبيه به تخم گياهي است که آن را ياس کبود مي خوانند .
مزاج :سرد و خشک
خاصيت :داراي نوعي گدازندگي و گيرندگي است . خشک مي کند ولي آزار نمي رساند و تحليل مي برد .بادشکن است و دهانه رگ ها را باز
مي کند.روغن حنا بسيار گرمي بخش و نرم کننده است .
آرايش :حنا و آب کندس را بر مو بمالند مو را سرخ رنگ مي کند .
دمل و جوش :آب پز حنا در علاج ورم گرم ، بلغمي و ورم پره بيني مفيد است و مي خشکاند .
زخم و قرحه :آب پز حنا را بر سوختگي بپاشند مفيد است .
مفاصل :درد پي ها را تسکين مي دهد . در مرهم فلج و کشيدگي مفيد است .
روغن حنا خستگي را از بين مي برد . پي ها را نرمش مي بخشد و در شکستگي استخوان مفيد است .
سر :حنا و سرکه را بر پيشاني مالند سردرد تسکين مي يابد .
حنا و سرکه در علاج زخم دهان و جوش هاي زبان و پيرامون زبان
مفيد است .سينه :داروي ورم داخلي حجاب و در مرهم خناق وارد است .
اندام هاي دفعي :درد زهدان را درمان مي کند .

«خ »

خار مصري

مزاج :سرد و خشک
خاصيت :خشکاننده است و نزله ها را قطع مي کند .
زخم و قرحه :بيخ آن و به ويژه تخمش در مداواي زخم ها بسيار مؤثراست .
سينه :براي ورم گلو مفيد است .
اندام هاي غذا :براي ورم معده سودمند است .

خار شتري

به انگدان نزديک است .بهتر آن است که سرکه اش را بکار برند .
سرد و خشک است .سرکه اش معده را به خوبي تنقيه و تقويت مي کند . اشتهاآور است .
جرم آن مي گزد و از اين رو سبب دل بهم خوردگي مي شود .
دير هضم است و بسيار در معده مي ماند .
تب ها :در علاج تب ربع ،سه روز در ميان سودمند است .

خانق النمر

ديسقوريدوس گويد :شاخه هاي اين گياه باريک و بلند و به زحمت کوبيده مي شوند و برگش شبيه برگ لبلاب و از آن نرم تر و نوک تيزتر است و بوي گران دارد .
خاصيت :برگ اين گياه را با پيه مخلوط کنند و با نان بپزند گرگ و سگ و روباه از اين نان بخورند فوراً نيروي خود را از دست مي دهند و مي ميرند .
نبايد اين دارو را در بيرون و درون تن بکار برد .
زهرها :سم قاتل است .گويند اگر نزديک کژدم ببرند مي ميرد .

خرفه

گياهي است شناخته شده .افشره اش در تأثير درماني بهتر از هر جزء آن است .
خاصيت :قابض است .نزيف و سيلان هاي مزمن را قطع مي نمايد . ارزش غذايي آن کم ، ولي در برکندن صفرا بسيار مؤثر است .
آرايش :بر زگيل بسايند زگيل را بر مي کند .
دمل و جوش :ضمادش در ورم هاي گرم که بيم گنديدن مي رود و در باد سرخ مفيد است .
سر:به صورت محلول اگر سر را با آب آن بشويند جوش هاي سر را از بين مي برد .کندي دندان را که از خوردن ترشي باشد از بين مي برد زيرا زبري دندان را برطرف مي کند .سردرد ضرباني را تسکين
مي بخشد.
چشم :اگر در چشم بکشند براي چشم درد مفيد است ولي زيادش تيرگي مي آورد .
اندام هاي تنفسي :افشره آن با گسي که دارد براي خون بر آوردن مفيد
است.
اندام هاي غذا :خوردن و ضمادش در معالجه التهاب معده ، کبد و استفراغ تلخ (مراري )سودمند است .ليکن اشتها را ضعيف مي کند .
اندام هاي دفعي :حقنه خرفه خراش روده را بر طرف مي سازد . در اسهال مراري مفيد است .قرحه و درد کليه و مثانه را از بين مي برد و در اکثر حالات اشتهاي خوراک و اشتهاي جماع را از بين مي برد .اما به عقيده ما سرجويه شهوت انگيز است .شايد آنچه او فرمايد راجع به مزاج هاي گرم و خشک باشد .
خرفه در بازداشتن نزيف حيض و در معالجه سوزش زهدان سودمند است .
آب خرفه داروي بواسير خوني است .افشره اش کرم کدو را
بيرون مي آورد .اگر خرفه را بريان کنند و بخورند اسهال قطع مي شود .
تب ها :در علاج تب هاي گرم مفيد است .
خرماي کال و نيمه رسيده
هردو نوع مشهورند و ميوه گرمسيري هستند .
مزاج :سرد و خشک .خرماي کال از خرماي زرد قابض تر است .
خاصيت :خرما نفاخ است و به ويژه اگر بعد از آن آب بخورند .سرکه خرما در آغاز شيرين شدنش قرقر براه مي اندازد و راه بندان هايي در درون ايجاد مي کند .
پخته غوره خرما ،خرماي کال ،التهابات را تسکين مي دهد و حرارت غريزي را بحال خود مي گذارد .
خوردن کال و کم رسيده خرما چون زياد باشد خلط هاي پديد مي آيند .
سر :خرماي کال سردرد مي آورد و اگر بيش از حد بخورند شايد سکته ببار آورد .
خرماي کامل و کم رسيده هر دو براي لثه و گوشت ميان دندانها مفيدند .
سينه :با سينه و شش ناسازگارند .
اندام هاي غذا :معده را دباغي مي کنند .در کبد بستگي ايجاد مي کنند . دير هضم اند و تردش دير هضم تر است .ارزش غذايي آنها کم است و شيرين به هضم نزديک تر است .
اندام هاي دفعي :هر يک از آن دو قبوضيت دارند و به ويژه اگر با سرکه يا آب انگور کهنه گس مزه آميخته شوند .خرماي کم رسيده بول را زياد مي کند و اگر با سرکه گس خرده شود سيلان زهدان و نزيف بواسير را قطع مي کند.
تب ها :زياد خوردن آنها تب و لرز مي آورد .

خرماي تر

مزاج :گرم و تر است .
خاصيت:خوني که از خرماي تر بوجود مي آيد .بيم زود گنديدنش مي رود ،بد است و علاجش با بادام و گلنگبين است و بايد قبل از خوردن رطب کاهو خورند و بعد از خوردنش سرکه و سکنجبين بنوشند .
اندام هاي غذا :با معده سرد سازگار است .
نفس :به زيان حنجره و صدا است .
اندام هاي راننده :ملين است و گوهر آب پشت را فزوني مي دهد .

خربزه

ريشه اش خشکي آور است .
خاصيت :رسيده اش لطيف و کالش متراکم است .مزاج خربزه نارسيده مزاج خيار است و به هر حال باز کننده است .گرمک از حيث خلط از ساير انواع خربزه بهتر است.گوشت آن زداينده و به ويژه تخمش بسيار جلادهنده است
خربزه رسيده و نارسيده هر دو زداينده و تخم آن بيشتر زداينده است .
خربزه با هر خلطي که در معده باشد مي سازد و تبديل به آن خلط مي شود .
خربزه بيشتر ميل به بلغم شدن مي کند تا صفرا و سودا شدن .گرمک زود تغيير نمي کند .
آرايش :خربزه و به ويژه پوست و مغز آن پوست را پاک مي کند . در برداشتن لکه هاي سياه و سفيد پوست و التهاب پوست مفيد است و اگر مغز آن را چنان که هست با آرد گندم خمير کنند و درآفتاب خشک کنند مفيدتر
است .
چشم :پوستش را بر پيشاني بچسبانند مانع نزله هاي چشم مي شود و داروي بسيار خوبي است .
اندام هاي غذا :خربزه عموماً و به ويژه ريشه اش قي آور است . خربزه اگر خوب هضم نشود قي آور و مسهل مي گردد .گرمک دير هضم است مگر اينکه با همه محتوياتش خورده شود . گرمک از خربزه مغذي تر و خلطش بهتر است .
خربزه را بايد بعد از خوردن طعام خورد ،درغير اين صورت دل را بهم مي زند و قي مي آورد .بهتر آن است که بعد از خربزه کسي که گرمي دارد سکنجبين بخورد و کسي که رطوبتش زياد است کندر يا زنجفيل پرورده .
اندام هاي دفعي :کال و رسيده اش مدر بول است و علاج براي سنگ مثانه و کليه ولي بشرطي که سنگ ريز باشد و در خرد کردن سنگ کليه
ويژگي دارد .
گرمک کمتر ادرار آور و شيرين تر است و از خربزه زودتر به معده مي رسد و به ويژه اگر گرمک نرم باشد .
زهرها :اگرخربزه در معده فاسد شود ،سم مي گردد و هرگاه سنگيني معده حس شود بايد بسرعت معده را خالي کنند و به هر وسيله اي باشد استفراغ نمايند .

خردل

مزاج :گرم و خشک
خاصيت :بلغم را قطع مي کند و روغنش از روغن ترب گرم تر است .از دودش حشرات گريزانند .
آرايش :رخسار را پاکيزه مي کند .لکه هاي بد رنگ و اثر خون خشکيده را مي زدايد .در علاج بهک خوب است . زبان را مي خشکاند و درد داء الثعلب مفيد است .
ورم و جوش :ورم گرم و هر ورم مزمن را نرم مي کند .با گوگرد بر خنازير بگذارند خوب است .
زخم و قرحه :علاج گري و قوباء است .
مفاصل :درعلاج درد مفاصل و عرق النساء داروي خوبي است .
سر :رطوبت سر را بر مي چيند .داروي درد گوش و دندان درد است .
بعضي گفته اند :ناشتا خوردن خردل هوش را افزايش دهد .
چشم :در چشم بکشند تم و زبري چشم را از بين مي برد .
سينه :خردل کوبيده با عسلاب بخورند قصبه الريه را از زبري مزمن شفا مي دهد .
اندام هاي غذا :تشنگي آور است .
اندام هاي راننده :علاج خفگي زهدان است و آرزوي جماع را
برمي انگيزد.
تب ها :درتب هاي هر روزه و کهنه مفيد است .

خرچنگ دريايي

خاصيت :سوخته اش از هر سوخته ديگر لطيف تر است .
آرايش :سوخته اش دندان را پاکيزه نگه مي دارد و لکه هاي سياه و کک و مک را از رخساره مي زدايد .
قرحه :سوخته اش زخم چرکين را خشک مي کند و در گري سودمند است .
چشم :اشک را مانع است و همراه نمک بسايند ناخنه را از بين مي برد .
فتيله از آن بسازند و بر پلک بمالند گري پلک را از بين مي برد و در جلا دادن چشم بسيار سودمند است .

خرزهره

خرزهره دو نوع است : بياباني و کنار آبي . خرزهره بياباني برگش شبيه برگ خرفه است .شاخه هاي دراز و بر زمين گسترده دارد .همراه برگ ها خار هم هست .گاهي اين نوع خرزهره را در ويرانه ها نيز مي يابيم .نوع دوم که در کنار رودخانه ها پيدا مي شود ، شاخه ها پايا و خارها در زير برگها پوشيده و برگش همانند برگ بيدمشک و بادام است .مزه اي بسيار تلخ دارد .
مزاج : گرم و خشک
خاصيت : بسيار گدازنده ، با آب پز آن خانه را آب پاشي کنند کک و موريانه را ريشه کن مي کند .
ورم و جوش : برگ آن را بر ورم هاي سخت بگذارند داروي بسيار خوبي است .
زخم و قرحه :خرزهره و به ويژه افشره برگ آن داروي خارش و گري و جوش هاي پراکنده است .
مفاصل :ضماد آن علاج پشت درد ديرپا و درد زانوان است .
سر :شکوفه اش عطسه آور است .
زهرها :به تنهايي سم است .اگر همراه آب انگور کهنه و فيجن خورده شود پادزهر حشرات سمي است .

خرنوب

خرنوب شامي بهترينش است .
مزاج :خرنوب نبطي از شامي خشک تر و سردتر است .
خاصيت :خرنوب شامي خشکي دهنده ، گيرنده و خرنوب نبطي خشک تر و خشکاننده تر است .
آرايش :اگر با خرنوب نبطي نرسيده زگيل ها را ماساژ دهند و فشار زياد دهند از بين مي رود .
سر :آب پزش را در دهان بگردانند درد دندان تسکين مي يابد .
اندام هاي غذا :خرنوب شامي براي معده بد است و هضم نمي شود و خشکش نيز دير هضم است .خرنوب نبطي در علاج يرقان مفيد است .
اندام هاي راننده :در آب پز خرنوب نشستن معده را تقويت مي کند .
خرنوب شامي تر شکم را روان مي کند ، خرنوب شامي خشک شکم را بند مي آورد و در علاج کم اشتهايي مفيد است .
خرنوب نبطي از ريزش بي انقطاع و زياد از حد حيض مفيد است بشرطي که بردارند و بخورند .
در علاج پيچش و درد روده و در اسهال نيز مفيد است .

خربق

ديسقوريدوس گويد :برگ اين گياه همانند بارهنگ يا سلق بياباني و از سلق بياباني کوتاه تر است .
بايد نوعي را برگزيد که پهناي سطحش مناسب و رنگش سفيد ، زودشکن و بزرگ حجم و نازک باشد و فوراً در اول مرحله چشيدن بسيار زبان سوز نباشد و آب در دهان جمع گردد .
مزاج :گرم و خشک است .
خاصيت :خربق سفيد از سياه تلخ تر است و سياه از سفيد گرم تر و اگر موش بخورد مي ميرد .
آرايش :در عمل آرايش با خربق سياه برابر است .
قرحه :سائيده اش را ببويند عطسه مي کنند .
چشم :ديد را قوي مي کند .
اندام هاي غذا :خربق سفيد در استفراغ کردن بسيار قوي است اما خطر خفه شدن نيز دارد .
زهرها :خوردنش سم است . سگ و خوک بخورند مي ميرند .

خربق سياه

خوبش آن است که نه بسيار تازه و نه بسيار کهنه ، نه بسيار چاق و نه بسيار لاغر و ميانه اين چهار حالت باشد .
رنگش خاکستري ، زودشکن ، پوشيده نباشد که در ميان آن چيزي مانند تار عنکبوت متکون شده است . مزه اش تند و زبان گز باشد .
مزاج :گرم و خشک .
خاصيت :گدازنده ، نرم کننده ، بسيار زداينده است و به حدي که گوشت مرده را مي خورد .
آرايش :با سرکه بر پوست رخساره بمالند بهک و وضح (لکه سفيد ) را بر مي دارد .
زخم و قرحه :شير خربق سياه و خربق سفيد را با سرکه بر پوست بمالند يا با آن استفراغ کنند علاج گري و قوباء و پوست انداختن است .ناصور را شفا مي دهد و زخم سفت را از بن بر مي کند .
مفاصل :استفراغ بوسيله ي تزريق در علاج فلج و درد مفاصل بسيار مفيد است .
سر :خربق سياه را در سرکه بپزند و در گوش بچکانند صداها را خاموش مي کند و اگر در دهان بگردانند درد دندان تسکين مي يابد .
آب پزش را در گوش کم شنوا بريزند شنوايي را تقويت مي کند و در علاج بيماري وسواس و ماليخوليا وصرع و سردرد نيمه اي و ساير بيماري هاي سر مفيد است .
چشم :در چشم بکشند ديد را نيرو مي دهد .
اندام هاي راننده :داروي بيماري سودا است و سودا را از تمام تن بيرون مي راند .
زيان و فشاري ندارد .بلغم و صفرا را بيرون مي آورد .
خون را از هر خلطي مي پالايد حتي اگر در آن سوي بدن باشد و خلط هاي بد را از پوست مي زدايد .
خريق سياه در علاج ورم روده و مثانه و در ريزش دادن بول و حيض مؤثر است .

خسک ـ سه کوهک

دو نوع خسک هست . اولي برگش به برگ خرفه مي ماند و از آن باريک تر و دومي نمناک است که در جاهاي مرطوب و کنار آب ها مي رويد .
مزاج :هر دو نوع خار خسک سرد و خشکند .
خاصيت :از آنجا که گيرنده و رساننده و نرمش دهنده است ريزش مواد را باز مي دارد .
دمل و جوش :مانع ورم گرم و ريزش مواد است و براي ورم هاي گلو داروي خوبي است .
زخم و قرحه :خسک آميخته با عسل در علاج زخم گنديده و بازرويانيدن گوشت سودمند است .
سر :در علاج قرحه هاي گنديده لثه مفيد است .
چشم :آبش را در چشم بچکانند خوب است .
اندام هاي تنفسي :ورم هاي پيرامون گير ماهيچه گلو را معالجه مي نمايد .
شهوت انگيز ، خرد کننده سنگ گرده و آبدان است .
افشره اش تأثير خود او را دارد ،در علاج عسرالبول و قولنج مفيد است .
زهرها :پادزهر مارگزيده و سم هاي کشنده است .آب پزش کک را از بين مي برد .

خطمي

اين نام يوناني و به معني بسيار مفيد آمده است .
مزاج :گرم و خشک
خاصيت :نرم کننده ، رساننده ، سست کننده و تحليل برنده است .
آرايش :با روغن کنجد بر پوست بمالند ودر آفتاب بنشينند بهک را مي زدايد. تخمش مؤثرتر است .
ورم و جوش :ورم سخت را نرم مي کند ،از آماس جلوگيري مي نمايد ،ورم خوني را فرو مي نشاند ،دما را مي رساند ، در علاج آماس بادکن و خنازير مفيد است .
با سقز تلخ بردارند زهدان سخت شده را نرم کند .
با صمغ و گوگرد بر خنازير بگذارند سودمند است .
مفاصل :خطمي و به ويژه اگر با پيه غاز باشد در علاج درد مفاصل ، بيماري اعصاب ، لرزش ، گسستگي وسط هاي ماهيچه و کشيدگي اعصاب مفيد است .
سر :ضمادش علاج ورم بناگوش است .
چشم :التهاب و بادکردگي پلک را از بين مي برد .
سينه : تخمش علاج سرفه گرم است . راه بلغم برآوردن را آسان مي کند ، مانع خون برآوردن است ، زيرا گيرندگي در بر دارد .
ضماد برگش ورم پستان را فرو مي نشاند و از علاجات ذات الجنب و ذات الريه بشمار مي آيد .
اندام هاي غذا :شيره اش تشنگي را از بين مي برد .
اندام هاي راننده :آب پز برگ و بيخش را بخورند در علاج سوزش مجراي بول ، سوزش روده ، ورم اطراف پيزي ، اسهال بد ، مفيد است .
تخمش را با سقز بردارند علاج سفت شدن و بهم آمدن زهدان است .
آب پزش براي زهدان خوب و خون زچگي را پاک مي نمايد .
زهرها :با روغن کنجد و روغن زيتون بر تن بمالند از گزند حشرات در امانند.آب پزش با روغن کنجد را بر جاي نيش زنبورعسل بمالند مفيد است.

خّنثي

برگش همچون برگ گندناي شامي و ساقه اش صاف و بر سر ساقه گل است و ثمرش دراز و مستطيل چون بلوط و تند مزه است .
مزاج :گرم و خشک
خاصيت :خنثي و به ويژه بيخش زداينده و گدازنده است .
آرايش :اين گياه و به ويژه خاکستر بيخش داروي کم مويي و بيماري خوني مي باشد و اگر خاکسترش را بربهک بمالند و در آفتاب بنشينند مفيد است .
ورم و جوش :ضماد بيخش که با درد آب انگور کهنه باشد در علاج قرحه چرکين و بدخيم مفيد است .
مفاصل :داروي سستي ماهيچه و درد استخوان است .
سر :افشره اش را تنها يا با عسل و آب انگور کهنه و مر مخلوط کنند چرک و ريم را از گوش مي زدايد و اگر در گوش عکس طرف دندان دردمند بچکانند درد دندان تسکين مي يابد .
چشم :افشره بيخش براي چشم مفيد است .
نفس کش :در علاج پهلو درد و سرفه مفيد است .
بيخش را که با آب انگور کهنه بر پستان ورم کرده بگذارند سودمند است .
اندام هاي غذا :درعلاج يرقان بد نيست .
اندام هاي راننده :بول و حيض را ريزش مي دهد .ثمر و گلش را با آب انگور کهنه بخورند مسهل است .بيخش را با درد آن بر ورم بيضه بگذارند مفيد است .
زهرها :پادزهر نيش حشرات است .
ثمر و گلش را با آب انگور کهنه بخورند در نيش کژدم و هزار پا بسيار مفيد است .

خولنجان

تکه هايي پيچيده ، به رنگ سرخ و سياه ، تند مزه ، خوشبو ، سبک وزن و ره آورد چين است .
ماسرجويه گويد : خولنجان و خسرودارو يکي است .
مزاج : گرم خشک .
خاصيت : لطيف و بادشکن است .
آرايش : دهان را خوشبو مي کند .
اندام هاي غذا : با معده سازگار است و خوراک را هضم مي کند .
اندام هاي راننده :درعلاج قولنج و درد گرده مفيد و در غريزه جنسي کمک مي کند .

خيار چنبر

تخمش از تخم خيار بهتر و نارسيده تر باشد لطيف تر و بهتر است .
مزاج :سرد و تر .
خاصيت : صفرا و گرمي را خاموش مي کند .
ورم و جوش :برگ آن را با عسل بيندازند و بر جوش هاي (شري ) بلغمي بگذارند مفيد است .
نفس کش :غش کرده گرم مزاج آن را ببويد به هوش مي آيد و نشاط از سر مي گيرد .
اندام هاي غذا :براي معده خوب است و تشنگي را دفع مي کند اما کمتر به خوبي هضم مي شود .
اندام هاي راننده :بول را ريزش مي دهد . شکم را نرم کند . درد اطراف ذکر و ميان ران ها را تسکين مي دهد . با آبدان سازگار است .
زهرها : برگش در علاج سگ هار گزيده مفيد است .

خيار شنبر

دو نوع خيار شنبر هست يکي کابلي و دومي بصرائي .
بهترينش آن است که از ني به دست مي آيد و درخشنده و چرب تر است .
مزاج :تر است و حرارت و سردي معتدل دارد .
خاصيت : تحليل بر و نرمش بخش است .
ورم :علاج ورم هاي گرم درون است و اگر با آب تاجريزي بدان غرغره کنند آماس گلو را فرو مي نشاند .بر ورم سخت بمالند مفيد است .
مفاصل :ماليدنش بر پوست درد نقرس و مفاصل را از بين مي برد .
سينه :اگر با آب گشنيز تر و لعاب اسفرزه بر گردن و سينه بمالند و بدان غرغره کنند در علاج خناق مفيد است .
اندام هاي غذا : تنقيه کبد مي کند ، در علاج يرقان و درد کبد سودمند است .
اندام هاي راننده :ملين است . مراره سوخته را بيرون مي آورد و اسهالي بي آزار مي دهد .
منبع: کتاب گياه درماني
/س