آرامگاه خواجه اباصَلت

آرامگاه خواجه اباصلت، واقع در 12 کيلومتري جنوب شرقي مشهد. بناي اصلي بقعه، چهار ضلعي است که طول هر ضلع آن 6/5 متر و از چهار سو، به وسيله‌ي چهار درگاهي با بيرون ارتباط پيدا مي‌کند. در دو سمت شرق و شمال آن دو رواق مستطيل بزرگ به آن الحاق شده است. در جنوب بنا ايواني قرار دارد که ورودي اصلي در آن سوي واقع است. داخل بقعه چهار ترنبه و در وسط آن چهار طاقنما قرار دارد. تمامي ديوارها و کاربندي زير گنبد را با آيينه کاري تزيين کرده‌اند. در زير سقف تزيينات رسمي بندي مشاهده مي‌شود. در نماسازي خارجي در قسمت جنوب، کاشي هفت رنگ و معرق به کار برده شده است. حجم گنبد از خارج چشمگير است. نخست يک ساقه‌ي تزييني هشت ترک بلند و سپس روي آن گنبدي با اسکلت فلزي برپا و کاشيکاري شده است. در قسمت اوگون يا خاک انداز، روي سنگ خاقاني، نقش گلچيني انجام شده و در چهار قسمت آن کلمه «الله» نقش بسته است. در دو سوي گنبد دو مناره با تزيينات کاشيکاري معرق و قطاربندي در زير مأذنه (گلدسته) به بناي نما افزوده شده است. درباره‌ي شکل بنا و شخصيت خواجه، در مطلع الشمس چنين آمده است: «در بقعه‌ي محاذي در صحن و در قلعه مي‌باشد و عبارت است از دو پارچه سنگ تراشيده که هر پارچه 10 گره عرض و 22 گره ارتفاع دارد. بقعه‌ي خواجه 10 ذرع در 10 ذرع و تحت قبه 5 ذرع در 5 ذرع است. دو گوشوار در طرفين شرقي و غربي و يک صفه در جانب جنوب و شمال دارد. ارتفاع گنبد خواجه از داخل تقريباً 10 ذرع ولي از خارج بيشتر است. گنبد را با کاشي سبز مزين کرده‌اند اما اکثر آن ريخته است. دور سنگ قبر خواجه را منبت کرده و اسامي ائمه‌ي اثني عشر سلام الله عليهم را نگاشته‌اند و در متن سنگ عبارت ذيل مسطور است: هذا الروضة المعطر و المرقد المنور لحضرت سلطان ممالک حقيقت، برهان مسالک طريقت، مجمع انوار الهدي المنجا لارباب التقي،

آن شاه فلک سيرت کز خاک درش يابي *** گر ز آنکه نشان جوئي از گوهر انساني

.... رافع اعلام الرضوي اباصلت الهروي قدس سره و رضي الله عنه وفاته السابع الشوال سنة ثلاث و مأتين من الهجرة النبويه، به سعي يا نياز درويش عبدالله.... خواجه اباصلت فرزند صالح (يا سليمان) هروي است. سرگذشت زندگيش تاريک است. تاريخ اسلام او را گاهي غلام، گاهي برده و گاه محدث و متکلم و راوي بسيار مشهور و دانشمند مي‌نامد و نيز در برخي از متون او را از ثروتمنداني که علما را مي‌نواخته است معرفي کرده‌اند ولي توده تنها او را خادم و محرم امام رضا (عليه السلام) مي‌داند که در دم مرگ حاضر بوده و امام هنگامي که آثار زهر انگوري را که در مجلس مأمون خورده بود حس مي‌کند به خواجه اباصلت دستور مي‌دهد فرشهاي اتاق را جمع کند و درها را ببندد، تا نه همچون وليعهد، بلکه همچون غريبي بي‌کس در اتاقي برهنه بميرد.» مزار خواجه اباصلت از مکانهايي است که بيشتر زوار حضرت رضا (عليه السلام) به ديدن آن مي‌روند.