جیرفت شهری در ناحیه جنوب استان کرمان و مرکز شهرستان جیرفت است. شهر جیرفت در ارتفاع ۷۲۰ متر از سطح دریا و در دره ای پهن گسترده شده واز موقعیتی دشتی و کوهستانی برخوردار است. جیرفت از دو کلمه (جیر) به معنی پست و پایین و (افت) به معنی افتاده تشکیل شده‌است و به طور کلی جیرفت به معنای (جلگه پست آبرفتی) است؛ و نظر دیگر اینکه «جی» مخفف جوی آب نام داشته و «رفت» فعل ماضی از مصدر رفتن وروییدن وپاک کردن است که گفته می‌شود این شهر در گذشته به وسیله سیل مهیبی ازبین رفته که پس از آن گفته شده «جی رفت».


۱. قلعه سموران

قلعه سموران که از سنگ­‌های مرمر متمایل به قرمز ساخته، در ۶۰ کیلومتری شرق شهر جیرفت بر فراز کوهی احداث شده است.دیواره بالای کوه که حدود هزار مترمربع است، از صخره­‌هاو پرتگاه­‌های طبیعی تشکیل شده است. در قسمت­‌هایی که امکان نفوذ دشمن بوده، دیواری بلند شامل دو دروازه در ضلع جنوبی با ۱۲ برج دیده‌­بانی احداث شده است. در ارتفاع ۲۰۰ متری بالای قلعه، دیوار سنگی دیگری با ملات آهک وجود دارد که دور تا دور قلعه احداث شده است.قلعه سموران به علت استحکام و موقعیت طبیعی شباهت زیادی به قلعه­‌های اسماعیلیه دارد و شاید مدت‌ها مورد استفاده پیروان اسماعیلیه قرار گرفته بوده، زیرا گروه‌­هایی از فرقه اسماعیلیه در جبال بارز زندگی می­‌کردند.


۲. کاروانسرای گنجعلیخان

کاروانسرای گنجعلیخان در ضلع شرقی میدان این مجموعه قرار گرفته است. گنجعلیخان از حاکمان صاحب نفوذ عصر صفویه (۱۰۳۴- ۱۰۰۵ه ق) بود که از موقعیت خود در ردبار شاه عباس بهره گرفت و به احداث مجموعه ای پرداخت که امروز جایگاه بالندگی کرمان به شمار می رود. این مکان در مقاطعی از تاریخ به عنوان مدرسه نیز استفاده شده است کما اینکه درجریان حمله سربازان آقامحمدخان به این مدرسه، سید علویه، معلم این مدرسه از در شمالی آن که در بازار کلاه مالها قرار دارد، بیرون رفت و خود رابه آقا محمد خان رساند. در سالهای اخیر نیز از این محل به عنوان دانشکده هنر استفاده شده است. کاروانسرا دارای حجره های متعدد است و نقش اژدهای بزرگ بالدار که به سبک چینی و مغولی بر پیشانی ضلع شمالی کاروانسرا دیده می شود از جمله ارزش های هنری آن محسوب می شود.


۳. مسجد شهر قدیم جیرفت(دقیانوس)

مسجد شهر قدیم جیرفت(دقیانوس) حدود ۱۲۰۰ سال قدمت دارد و همانطور که از نامش پیداست یکی از کهن‌ترین مساجد جهان اسلام است و در ایران نیز جزء نخستین مساجدی است که احداث شده است.این مسجد در حاشیه رودخانه هلیل‌رود و در شهر دقیانوس ساخته شده و علاوه بر اینکه نشان‌دهنده شاهکار معماری ایران‌زمین است، ‌نشان از اوج دیانت مردمان این سرزمین دار‌د. مسجد شهر دقیانوس به دستور عمر‌و‌لیث در دوره صفاری و دهه سوم هجری قمری احداث شد و در زمان خودش یکی از بزرگترین مساجد جهان اسلام بود.این مسجد شش هزار متر مربع وسعت داشته است و شاخص‌ترین بنا در شهر بزرگ دقیانوس بوده است و بهره‌گیری از کاشیکاری‌های شکیل و زیبا ‌و استفاده از ‌روش‌های ابداعی و بی‌نظیر در آب‌رسانی از شاخصه‌های مسجد است که نشان می‌دهد در آن زمان نقش بالقوه‌ای در زندگی مردم داشته است.


۴. موزه جیرفت

موزه جیرفت تعدادی از اشیاء کشف شده در این محل نگهداری می شود. بخش عمده این اسیای بازیافتی را ظروف تزئینی ساخته شده از سنگ صابون تشکیل می دهد. از میان حدود هزار قلم شی بازیافتی در حدود سیصد قلم از ظروف سنگی تزئین شده با نقوش برجسته و گاه کنده کاری شده برای ترصیع تشکیل می دهد، که نقش مایه های تزئینی آنها را انواع خاصی از جانوران، موجودات هیولایی و افسانه ای، انسان و نیز گونه های چندی از گیاهان مانند نخل، نمای باروی دور شهرها و بناهای درون آن را در برمی گیرد. بقیه این اشیاء به طور تقریبا برابر میان گونه های دیگری از آثار هنری تقسیم شده است که آنها عبارتند از :

سردیس و تندیس انسان و جانوران از سنگ مرمر 

پیکره انسان و جانوران از سنگ صابونی 

پیکره انسان و جانوران از مفرغ یا بخشی از اشیای تزئینی پیچیده تر

افزون بر ظروف، گونه های متعددی از اشیاء متفاوت از همان سنگ مانند چهار پایه ( به احتمال نمای معبد ) با شباهت بسیار زیاد به یافته های مشابه از حفریات شهداد 

سفال منقوش یا ساده شبیه سفالهای به دست آمده از شهداد، تپه یحیی در کرمان و شهر سوخته سیستان که تاریخ آنها به اواخر هزاره چهارم و هزاره سوم ق . م می رسد

اشیای کوچک گوناگون از سنگ لاجورد، مانند مهره های مسطح و استوانه ای با نقش مایه های انسان، شیر با سر انسان، عقاب و نقوش هندسی همراه با پیکرهای انسان و جانور و سرانجام ظروف ساده، مهره های استوانه ای و پیکرهای گوناگون از سنگ مرمر. ظروف سنگی منقوش جیرفت از لحاظ سبک به گروه سری قدیمی قدیمی ترین گروه از سه گروه ظروف سنگ لاجوردی تعلق دارد که آن را به اواسط هزاره سوم ق . م تاریخ گذاری کرده اند.


۵. محوطه باستان شناسی روستای کنارصندل

روستای کنارصندل در فاصله ۳۰ کیلومتری جنوب شهر جیرفت واقع شده است که کاوش های باستان شناختی در محوطه باستانی کنارصندل به سرپرستی یوسف مجیدزاده در تپه های جنوبی و شمالی کنارصندل، گورستان محطوط آباد در ۸۰۰۰ متری شرق تپه جنوبی و گورستان قلعه کوچک در چهار کیلومتری شمال غرب روستای کنار صندل در روستای قلعه کوچک انجام شد.
 
بر پایه کاوش های باستان شناختی، حوزه فرهنگی هلیل رود در طول هزاره سوم از شکوفایی و رونق بسیار زیادی برخوردار بوده است، چنان که در محدوده این شهرستان بقایای یکی از نخستین شهرهای ساخته شده به دست بشر با تمام ویژگی های یک شهر آن چنان که در ادبیات باستان شناسی مطرح است، شناسایی شده است.


۶. غار شعیب

غار شعیب در ۱۸ کیلومتری غرب جیرفت و منطقه‌ای به نام مارون قرار دارد. دهانه ورودی غار به سمت شمال است و یافتن آن نیاز به کمی بررسی و جستجو دارد. از دهانه غار باید به صورت نشسته و به آهستگی وارد شد. پس از آن یک شکاف شرقی- غربی وجود دارد که نور خورشید می‌تواند کاملاً در این شکاف تابیده شود. در انتهای غار دهانه دیگری وجود دارد که شبیه یک اطاق است و در آن قندیل‌هایی وجود دارند که چندان بلند نیستند. درون غار تعدادی خفاش دم‌دار و بسیار نادر زندگی می‌کنند که از نوع خفاش‌های بی‌آزار و حتی مفید می‌باشند. این جانوران از انواع حشرات که معمولاً آفت هستند تغذیه می‌کنند و به این ترتیب کمک بزرگی به کنترل جمعیت آفات کشاورزی می‌نمایند. 
 
این غار چندان پیچیده و طولانی نیست اما پیمایش آن نیازمند حضور شخص راهنما یا فردی آشنا به غارنوردی می‌باشد.به اعتقاد مردم بومی منطقه این غار همان غار اصحاب کهف است که البته صحت و سقم این مطلب نیاز به بررسی بیشتر دارد ولی عده‌ای نیز بر این عقیده هستند که شعیب نام عارفی بوده که در این حوالی زندگی می‌کرده و برای عبادت به این غار رفت و آمد داشته است و به همین دلیل این غار مورد احترام اهالی منطقه است.


۷. آرامگاه امیر حیدر

این بنا در دولت‌آباد اسفندقه از توابع جیرفت واقع شده و متعلق به دوره صفوی است. مطالب و یادبودهای متعددی در داخل بنا با خطوط خوش و ممتاز نستعلیق و نسخ عالی نوشته شده که نشان‌دهنده اخلاص قلبی و تجلیل مقام معنوی صاحب مزار است. تاریخ این نوشته‌ها بین سال های ۱۰۰۲ و ۱۰۱۲ و ۸۲۱ هجری قمری است. این آرامگاه دارای تزئینات گچبری و نقوش هندی شاخ و برگ و اسلیمی با نقش شاه عباسی است.


۸. آرامگاه سالار رضا

مقبره سالار رضا مربوط به دوره صفوی است و در شهرستان جیرفت، روستای گرم سالار رضا واقع شده است. این اثر در تاریخ ۲۲ تیر ۱۳۷۹ با شماره ثبت ۲۷۵۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.


منبع: سایت ستاره