تحريف تاريخ معاصر ايران (1)





1ـ ارزش ديدگاههاي تاريخي

توجه به تاريخ امروز در كليه‌ي زمينه‌ها و رشته‌هاي علمي سكه‌ي رايج زمان شده است. تاريخ عقايد اقتصادي، تاريخ انديشه‌هاي سياسي، تاريخ جنبشها و انقلاب‌هاي معاصر، تاريخ علم و فلسفه و دهها عنوان ديگر به خوبي مؤيد اين نكته است كه توجه به سرچشمه‌ها و پيشينه‌هاي تاريخي نه تنها نقطه‌ي شروع و هسته‌هاي اوليه هر علمي را معلوم مي‌دارد بلكه اين توجه سير تحولات و كاستيها و فزونيهاي موضوعي و علمي و مسئله ‌سازيهاي بعدي را در هر رشته تا دوران ما مبرهن و معلوم مي‌دارد.
البته هر چه در تاريخ علوم مختلف به طرف علوم انساني به طوراعم وعلوم اجتماعي به طور اخص نزديكتر شويم، صورت مسئله حساس ‌تر و ظرافت ‌كار بيشتر و عوامل تحريف و اختلاف افزونتر مي‌گردد. يك علت مهم اين امر اين است كه بعد از انقلاب مشروطيت كه دو نيروي سكولار و غير‌سكولار در اين جنبش اجتماعي و سياسي شركت داشتند، با توجه به عوامل مختلف سياسي و اجتماعي، نيروهاي مذهبي و انديشه‌هاي ديني بعد از دو دهه مجبور به عقب‌نشيني شده و در غالب سنوات دوران پهلوي اول و دوم از نظر حاكميت سياسي ( و نه تأثير اجتماعي و سياسي) در حاشيه قرار گرفتند، اين امر يعني حاكميت رسمي فرهنگ غير ديني باعث شد حوادث دور و نزديك تاريخ تحولات ايران براساس ديدگاهي غير ديني و به عبارت ديگر نظريه‌هاي سكولار نوشته شود و سه طيف ماركسيستها و ليبرالهاي غربگرا و مدعيان نگارش تاريخ علمي براساس نوعي جهان‌بيني مادي و غير الهي و با توجه به تحليلهاي دنيوي و در چارچوب تك‌بعدي ديدن انسان به تاريخ‌نگاري دست‌ يازيدند. در اين كتب، به ميزان علائق و يا منافع و گاه تقرب به قدرت حاكمه وفرهنگ سكولار آن، حوادث در التقاطي آشكار و پنهان، تحريفي ظريف و سانسوري مرموز به روح و جهتي پيش‌مي‌رفت كه به جهان‌بيني‌ها و ايدئولوژي‌ها و شناخت شناسي‌هاي سه طيف و منشعبين آنها ربط داده مي‌شد. از نظر موضوع‌شناسي براي هر يك از اين ديدگاهها و جريانات مسائلي خاص حساس شده و برعكس مسائلي ديگر در حاشيه قرار مي‌گرفت، هر چند در مقاطعي تاريخي مانند انقلاب مشروطيت و يا برخي تحولات مهم مانند سقوط قاجار و يا شهريور 1320 و تحولات سنوات 1320 تا 1332 لااقل از جنبه‌ي موضوعي قدرت مشترك و علائق مرتبط بين همه‌ي اين طيفها محسوب مي‌‌گشت.
2ـ مشخصات تاريخ ايران در كتب ايران ‌شناسي (شرق ‌شناسي غربيها، ايران ‌شناسي روسي)
از نظر تاريخي شايد بتوان كمي به عقب برگشت و ريشه‌ي برخي از اين نوشتارهاي تاريخي را در جريانات و شاخه‌هاي ديگر در خارج از مرزهاي ايران جستجو كرد. در اين مورد مي‌توان به دو ديدگاه عمده‌ي ايران‌شناسي با دو گرايش غربي و شرقي اشاره داشت، دو ديدگاهي كه عليرغم اختلاف نظرات زياد لااقل از جنبه‌ي موضوعي و طرح مسئله يعني نگارش تاريخ و سير حوادث ايران داراي اشتراكاتي بوده‌اند هر چند اين دو جريان امروز كاملاً از بين نرفته است ولي بهر‌حال صورت مسئله تماماً مانند قرن 19 و اوايل قرن 20 هم نبوده، كاستيها و فزونيهاي قابل توجهي هم يافته است چرا كه با برخي نحله‌ها و مكاتب و ديدگاههاي فكري و سياسي جديد ممزوج شده و در شاخه‌ها و فروعاتي افتاده است كه براي يك قرن و يا حتي دهه‌هاي پيشين قابل تصور و طرح نبوده است. با توجه به تمهيدات فوق مناسب است اين دو ديدگاه ايران شناسانه را با مشخصات كلي آن به بحث بگذاريم تا با رويكردي تاريخي به سراغ متون تاريخ‌نگاري معاصر رفته باشيم.

3ـ سياست ايران ‌شناسي غربي ( شاخه‌اي از شرق ‌شناسي غرب)

در تاريخ سدة اخير، كتابهاي متنوعي بويژه در زمينه‌ي تاريخ، سياست و جامعه‌شناسي ايران نوشته شده است كه نويسندگان آنها بطور عمده ايران‌شناسان غربي بوده‌‌اند. ايران‌شناسي، شاخه‌اي خاص است كه در زمان قاجاريه از سوي دولتهاي اروپايي براه افتاده و قسمتي از مطالعات آنها را شامل مي‌شد. نكته‌ي مهمي كه در مورد ايران‌شناسي بايد توجه داشت،‌اين است كه اين مطالعات كاملاً در جهت سياست استعماري اروپا بوده است و ايران‌شناساني كه روي تاريخ ايران مطالعه كرده‌اند، به طور قطع با سياست و مسائل سياسي كار داشته‌اندو معمولاً با انگيزة سياسي به اين تحقيق دست مي‌زده‌اند. از طرف ديگر، ايران‌شناسي، شاخه‌اي از شرق‌شناسي در غرب محسوب مي‌شده است.

بجز ايران ‌شناسي، سه جريان ديگر در تاريخ‌ نگاري ايران در دوره‌ قاجاريه وجود داشته است كه تاريخ را با آن ملاكها مطالعه مي‌كرده‌اند؛ و اينها عبارتند از :
1ـ تاريخ ‌نگاري ماركسيستي، 2ـ تاريخ ‌نگاري ناسيوناليستي، 3ـ تاريخ‌ نگاري علمي.

3ـ الف : مشخصات استعمار در تاريخ ايران

بطور كلي تاريخ حضور مرئي و نامرئي استعمار دركشورهاي مختلف، به يك شكل، با يك سطح و در يك زمينه نبوده و آنچه در اين باره در ايران قابل تحقيق و بررسي است، ويژگيهايي به شرح زير دارد:
الف‌ـ صدمات فراواني از ناحيه‌ي استعمار به ايران وارد شده است.
ب ـ ايران مستقيماً تحت سلطه‌ي استعمار قرار نگرفت؛ به عبارت ديگر، استعمار در ايران نفوذ داشته،‌اما اين نفوذ، هيچگاه به صورت سلطه‌ي مستقيم سياسي غرب نبود و ايران هرگز به صورت مستعمره‌ي رسمي در نيامد. از اين رو كمتر رابطه و وضعيت ما نسبت به غرب در تاريخ سنجيده شده است و يا دست كم نفوذ فرهنگي غرب، كمتر از نفوذ سياسي و اقتصادي آن به بحث گذاشته شده است.
ج ـ برخي روشنفكران ما در برابر استعمار، دچار نوعي تناقض بوده و هستند. اين تناقض به سبب كين و مهر ايشان به غرب بوده است: كين به استعمار غربي و مهر به انديشه‌هاي غربي. ايران از استعمار ضربه خورد؛ اما هيچگاه همانند الجزايرو مصر و عراق به اشغال خارجي در نيامد. لذا ايران‌شناسي كه شاخه‌اي از شرق‌شناسي بوده،‌با مصر‌شناسي كه آن هم شاخه‌اي از شرق‌شناسي بوده، فرق مي‌كرده است؛ يعني ديدگاه افراد در ايران درباره‌ي استعمار، با ديدگاه مردم كشوري مثل الجزاير تفاوت داشت و رو شنفكري در ايران با تجدد‌‌خواهي و فرنگي‌مآبي مترادف شد. در ايران چون استعمار بطور رسمي وجود نداشت، روشنفكران روابط معنوي ـ فرهنگي خود را با غرب نسنجيدند (مثل پناهنده شدن مشروطه‌خواهان به سفارت انگلستان). البته اشغال ايران در جنگ بين‌المل اول و دوم، تا حدودي برهوشياري ملي ايرانيان افزود؛ به عبارت روشنتر، آزاديخواهان ايران تا حدودي احساس خطر كردند و فهميدند كه خارجيان وقتي منافع خود را بدست آوردند، خيانت مي‌كنند. شرق‌شناسي در مورد ايران زماني شروع شد كه در اروپا و جريان پوزيتيويسم و پراگماتيسم غلبه داشت. به اين مطالب مي‌توان چند مورد و مشخصه‌ي ديگر هم افزود:
الف ـ تجدد‌ و ترقي و فرنگي‌مآبي با هم در ايران رواج يافتند و مترادف همديگر خوانده شدند.
ب ـ در رابطه فرهنگي ومعنوي با غرب، تفكر و تعمقي نمي‌شد.
ج ـ انحطاط عصر طلايي ايران، با انقلاب صنعتي اروپا مصادف شد.
ايرانيان در جنگ جهاني اول و دوم كه ايران مستقيماً اشغال شد، متوجه استعمار شدند.

3 ـ ب ـ منابع ايران ‌شناسي

1ـ ديپلماتها (كارمندان دولتي)،
2ـ تجار،
3ـ افراد ماجراجو،
4ـ ثروتمندان جهانگرد،
5ـ ميسيونرهاي مذهبي.

3ـ ج ـ عيوب شرق ‌شناسي (ايران‌شناسي)

در كتابهايي كه ايران‌شناسان غربي نگاشته‌اند، بطور عمده معايبي به شرح زير مشاهده مي‌شود:
1ـ در اين كتابها، ديدگاه غربي و غير ايراني بوده است؛ كه از يك جنبه ممكن بود خوب باشد، زيرا اين امكان وجود داشت كه مجموعه‌ي مسائل سياسي و فرهنگي بدون تعصب و ديدگاه ايراني تجزيه و تحليل شود. اما عيب آشكارش اين است كه شناختش سطحي بود و مجموعه‌ي مسائل ايران در كل بطور ريشه‌اي شكافته نمي‌شد و روابط درون آن بخوبي درك نمي‌شد.
2ـ ايران ‌شناسي غربي با نوعي غرور و تكبر اروپايي همراه بوده؛ در كتابهاي غربي، ايجاد و ترويج تفكر برتري ابدي غرب بر شرق دنبال مي‌شده و اين مسئله غربيان را تا حدودي از درك حقايق تاريخ ايران محروم مي‌‌كرده است.
3ـ ايران ‌شناسي چون با استعمار همراه بود، مي‌كوشيدند كه در آن اقليتهاي مذهبي و ملي ايران را تحريك كنند تا در مواقع لزوم، آنان را در جهت منافع خود سوق دهند؛ مثلاً حتي در كتابهايي مثل «يكسال در ميان ايرانيان» نوشته‌ي ادوارد براون، مطالب دروغ و مظلوم‌نمايي‌هاي كاذب زيادي در مورد بهائيت، بابيت و غيره نوشته شده است. اينان نقش اقليتها را مهم جلوه مي‌دادند و تعداد و تأثير آنان را بيشتر از حدي كه بوده بيان مي‌كردند.
4ـ براي سست كردن رابطه‌ي ملي و مذهبي، بخصوص در چند مورد زير، بر عناصر غير‌مذهبي و ملي و ناسيوناليستي تأكيد مي‌كردند:
الف ـ رابطه دين و سياست،
ب ـ ‌وحدت فرهنگي ملتها،
ج ـ رابطه‌ي هر يك از كشورهاي اسلامي با كل جهان؛ و لذاگاه اين ديدگاه باعث مي‌شده است كه شرق‌شناسان روز جزئيات خاصي دست بگذارند.
5 ـ از درك كليت تاريخ ايران عاجز بودند و به همين دليل،‌بسياري از نقاط كليدي را درك نكردند.
6 ـ سياست ايران ‌شناسي غربي با سياست اسلام‌شناسي مخلوط شد. غربيها بيشتر سني‌‌شناس بودند تا شيعه‌شناس؛ بنابراين، چون مطالعه‌اي درباره‌ي شيعه نداشتند، نمي‌توانستند مفاهيم و عمق مفاهيم مذهب شيعه را از مذهب سني تشخيص دهند و مفاهيمي چون توكل، تقيه و انتظار هرگز براي آنها تبيين نشد. شرق‌شناسان بعدها فهميدند كه شيعه، فرقه‌ اي عدالت‌طلب و عقلگرا بوده و در بسياري از جنبشهاي اسلامي نقشي مؤثر داشته است.
آنچه در كتابهاي ايرا‌ن‌شناسي از ديد غربيها درباره‌ي ايران نوشته شده است را مي‌توان به طور كلي در موارد زير خلاصه كرد:
1ـ ايرانيان از انديشه و انديشيدن محرومند، 2‌ـ ايرانيان خاموشند و مطيع حاكمان، 3ـ ايرانيان، چاكر منش و متملق‌اند، 4 ـ ايرانيان از نقد، اجتهاد و انتخاب محروند، 5 ـ ايرانيان، ملتي مرده‌اند.
پس در كل مي‌توان نتيجه گرفت كه كتابهاي ايران‌شناسي غربي غير قابل اعتماد، تحقير كننده و تحريف‌آميز بوده‌اند و هستند؛ بنابراين كساني كه مي‌خواهند از اين كتابها استفاده كنند،‌ حتماً بايد منابع ديگر را هم مدنظر داشته باشند. موارد غير قابل اعتماد ، در خصوص نتايج دور‌ه‌ي قاجار، بيشتر محسوس است.

4ـ ‌ايرا‌ن‌ شناسي روسي (شرق ‌شناسي ماركسيستي)

در كتابهاي ايران‌شناسي روسي، جنبه‌هاي مثبت كمتر و جنبه‌هاي منفي زيادتر بوده است؛ كه به چند مورد اشاره مي‌شود:
1ـ از ويژگي‌هاي اين كتابها اين است كه به ريشه‌هاي اقتصادي و اجتماعي ايران، توجهي جدي دارند. از طرفي روسها در همان فضاي فكري غربيان سير نمي‌كردند. آنها به روستاها مي‌رفتند و يا از جاهايي ديدن مي‌كردند كه نگاه غربي معمولاً به دنبال آن نبود؛ منتها اين مطلب را به افراط مي‌كشاندند، چنانكه بررسي ريشه‌هاي اجتماعي و اقتصادي به طور افراطي و يك بعدي صورت مي‌گرفت، مثلاٌ نقش تجار تنباكو را در نهضت تحريم بسيار برجسته و در نهايت، طبقه‌ي تجار را موجد و رهبر اين نهضت معرفي كردند و دست آخر هم گفتند طبقه‌ي تجار بود كه نهضت تنباكو را بوجود آورد؛ و با همين نتيجه‌گيري، كل حركت تنباكو در كتابهاي ايران‌شناسي روسي نفي مي‌شود.
2ـ ويژگي ديگر اين كتابها اين است كه نقش توده‌ي مردم در انقلاب و جنبش مخالفت آنان با قدرتهاي زمان برجسته مي‌شود (بعنوان مثال، به مبارزات مردم عليه سلاطين بيشتر توجه مي‌شود تا شرح سلطنت حاكمان).
3ـ ويژگي سوم عبارت است از: مناقشه، مخالفت و زير سؤال بردن ايران‌شناسي غربي؛ كه اين تا حدودي از محاسن اين كتابها است. در اين كتابها، به روايتهاي رسمي ايرانشناسهاي غربي به ديده‌ي ترديد نگريسته مي‌شود.
و اما از عيبهاي جدي اين مطالعات، عبارت است از:
4ـ ديدگاه در اين مطالعات، غير ايراني و ماركسيستي بود. ماركسيستها در مطالعات تاريخي، دو گروه بوده‌اند و هستند:
الف ـ ارتدوكس به معناي جزم‌گرا و بي‌انعطاف؛ كه ماركسيستهاي متعصب در اصول ماركسيسم ـ لنينيسم، در اين گروه قرار مي‌گرفتند.
ب ـ چپ جديد كه طرفداران آن بعضي مفاهيم ماركسيستي را حفظ كردند اما خود را به همة اصول ماركسيسم پايبند نمي‌دانستند و نمي‌دانند. بنظر مي‌رسد بررسي تاريخ ايران از ديدگاه هر دو گروه، اشتباهات و انحرافات جدي تاريخي و فكري داشته است. دههاكتاب و مقاله‌ي چپهاي قديمي مانند توده‌اي و يا چپهاي جديد در قالب جامعه‌شناسي سياسي و غيره، بدون در نظر گرفتن واقعيات تاريخي و مبتني بر ذهنيات كليشه‌اي است (تحميل ذهنيات طبقاتي و ماركسيستي به تحولات و واقعيات تاريخي).
5 ـ از ايرادهاي ديگر شرق‌شناسي روسي اين است كه همة فجايع را به گردن سرمايه‌داران غربي مي‌انداختند و وقتي مي‌خواستند بدبخيتهاي تاريخ ايران را بشناسانند، مي‌گفتند همه‌ي بدبختيها از اشراف و سرمايه‌داران بوده است. و اين ديدي يك بُعدي و اقتصادي صرف است كه از درك بسياري از ظرايف و اصالتها عاجز است؛ مثلاً يك تاجر اصفهاني كه دوازده هزار كيسه تنباكوي خود را در راه استقلال كشور و مبارزه با امتياز رژي و عمل به حكم تحريم، آتش مي‌زند، با اينكه از تجار سرمايه‌دار است، ديد طبقاتي و منافع اقتصادي خود را كنار مي‌گذارد و با نوعي احساس تكليف شرعي، به استقلال كشور كمك مي‌كند. اينگونه ايثارها و فداكاريها را نمي‌توان با تحليل ماركسيستي درك كرد.
6ـ ديدگاه شرقي (روسي)، نوعي دگماتيسم افراطي بوده است؛ به عبارت ديگر، اين ديدگاه، با نگرش تك‌بعدي و تك‌عاملي پيش مي‌رود و با تعصب شديد انحرافي همراه است ( اين است و جز اين نيست). طرفداران اين ديدگاه در پي آن بودند كه بينش جدلي ديالكتيك را از نظر فلسفي، معيار سنجش تاريخي قرار دهندو براساس تز، آنتي تز و سنتز، تاريخ ايران را شرح دهند. به همين دليل بود كه اين معيار، ايرانشناسيهاي شرقي را به «جزميت» مي‌رساند واين ايراد،‌به ديدي تك‌بعدي، آن هم در بعد مادي منجر مي‌شد و طرفداران اين ديدگاه بيشتر ارزشها را در تاريخ ذبح مي‌كردند يا در جايگاه خود قرار نمي‌دادند.
7ـ موضوعهايي كه طرفداران اين ديدگاه بيشتر به آنها علاقه داشتند، عبارت بودند از: مشروطيت، قيام جنگل و توطئه‌ي پيشه‌وري و نيز وقايعي كه به نحوي به منافع روسيه مربوط مي‌شد.
8 ـ در حمله به تزار در وقايع ايران، در نوشته‌هاي روسي قصد اين بود كه به نوعي خود را از مظالم تزاري تبرئه كنند (البته اين تبرئه تا آنجا پيش نمي‌رود كه اشغالگران غنايم تزارها رابه صاحبانش برگردانند).
9ـ ديدگاه ماركسيستي، همانند ديدگاه ليبراليستي،‌ در نهايت مادي و منفعت‌طلبانه و بدور از تحليل ارزشها و عوامل غير‌مادي بوده است؛ و طرفداران اين ديدگاه هيچگاه نتوانسته‌اند ارزشها و عواملي را كه در لابلاي سطور تاريخ ايران هميشه زنده بوده و باعث حيات ايران و ايراني مي‌شده است، ببينند.
بنظر مي‌رسد آنچه در تاريخ‌نگاري‌هاي امروز در مورد دو دهه‌ي اخير انجام مي‌گيرد، نه تنها تلفيق دو جريان مزبور است، بلكه به نوعي برداشتهاي تاريخي با ديدگاههاي غربي چپ جديد و يا راست جديد و يا نوعي تفسيرهاي جامعه‌شناختي در تاريخ است؛ كه البته در اكثر اين نوشته‌ها، تاريخ نه موضوعيت بلكه به نحوي طريقت اين نكته را دارد كه نظريه‌ها و قالبهاي از پيش تعيين شده‌ي نويسندگان مزبور را اثبات كند.
بنظر مي‌رسد هر چندكه ارتباط تاريخ سياسي با انديشه‌ي سياسي و يا جامعه‌شناسي سياسي و ساير مباحث جديد ممكن است در فهم تاريخي و يا تاريخ‌فهمي امروز ما بسيار مؤثر باشد و در اين داد و ستد و رفت و برگشت، روشناييهاي مفيدي هست، اين مهم نبايد باعث شود كه تاريخ فقط وسيله‌اي براي اثبات فرضيه‌ها و يا نظرياتي باشد كه بيش از آنكه در حوزه‌ي تاريخي باشند، ‌در حوزه‌ي سياست و يا حوزه‌هاي غير‌تاريخي ديگر قبلاً تكليفشان معلوم شده باشد.

5 ـ جزء و كل عقلانيت در سه گرايش و سطح بررسي تاريخي (نقلي، تحليلي، فلسفه تاريخ)

اما تأثير ايران‌شناسي غربي و شرقي به نظر مي‌رسد در دو جهت هم در متن و ماده‌ي تاريخي و هم در صورت تاريخ و تحليل آن در مقاطعي خود را نشان داده است از اين جهت براي روشن شد ن مسئله مناسب است با ديدگاه و تقسيم‌بندي استاد متفكر و فيلسوف اسلامي معاصر مرتضي مطهري بسراغ مسئله رفته و از مطلب ايشان به عنوان تمهيدي براي ورود به بحث خودمان استفاده نمائيم. استاد در مباحث خود ضمن تقسيم‌بندي تاريخ به سه شاخه و زير مجموعه‌ي تاريخ نقلي، تاريخ تحليلي و فلسفه‌ي تاريخ معتقدند كه:
تاريخ را سه گونه مي‌توان تعريف كرد. در حقيقت سه علم مربوط به تاريخ را مي‌توانيم داشته باشيم كه با يكديگر رابطه نزديك دارند.
الف ـ علم به وقايع و حوادث و اوضاع و احوال انسانها در گذشته، در مقابل اوضاع و احوالي كه در زمان حال وجود دارد. هر وضع و حالتي و هر واقعه و حادثه‌اي تا آنجا كه به زمان حال، يعني زماني كه درباره‌اش قضاوت مي‌شود، تعلق دارد، «حادثه روز» و «جريان روز» است. اما همين كه زمانش منقضي شد و به گذشته تعلق يافت جزء تاريخ مي‌گردد و به تاريخ تعلق دارد. پس علم تاريخ در اين معني يعني علم به وقايع و حوادث سپري شده و اوضاع و احوال گذشتگان. زندگينامه‌ها، فتحنامه‌ها، سيره‌ها، ‌كه در ميان همه ملل تأليف شده و مي‌شود، از اين اين مقوله است.
علم تاريخ، در اين معني، اولاً جزئي يعني علم به يك سلسله امور شخصي و فردي است نه علم به كليات و يك سلسله قواعد و ضوابط و روابط، ثانياً يك علم «نقلي» است نه عقلي، ثالثاً علم به «بودن» ها است نه علم به «شدن»‌ها. رابعاً به گذشته تعلق دارد نه به حاضر. ما اين نوع تاريخ را «تاريخ نقلي» اصطلاح مي‌كنيم.
ب ـ علم به قواعد و سنن حاكم بر زندگي‌هاي گذشته كه از مطالعه و بررسي و تحليل حوادث و وقايع گذشته بدست مي‌آيد. آنچه محتوا و مسائل تاريخ نقلي را تشكيل مي‌دهد، يعني حوادث و وقايع گذشته، به منزله «مبادي» و مقدمات اين علم به شمار مي‌روند. و درحقيقت آن حوادث و وقايع براي تاريخ به معني دوم، در حكم موادي است كه دانشمند علوم طبيعي در لابراتوار خود گرد مي‌آورد و آنها را مورد تجزيه و تركيب و بررسي قرار مي‌دهد كه خاصيت و طبيعت آنها را كشف نمايد و به روابط علي و معلولي آنها پي‌ببرد و قوانين كلي استنباط نمايد. مورخ به معني دوم، در پي كشف طبيعت حوادث تاريخي و روابط علي و معلولي آنها است تا به يك سلسله قواعد و ضوابط عمومي و قابل تعميم به همه موارد مشابه حال و گذشته دست يابد. ما تاريخ به اين معني را «تاريخ علمي» اصطلاح مي‌كنيم.
هر چند موضوع و مورد بررسي تاريخ علمي حوادث و وقايعي است كه به گذشته تعلق دارد، اما مسايل و قواعدي كه استنباط مي‌شود اختصاص به گذشته ندارد، قابل تعميم به حال و آينده است. اين جهت تاريخ را بسيار سومند مي‌گرداند و آن را به صورت يكي از منابع «معرفت» «شناخت» انساني در مي‌آورد و او را بر آينده‌اش مسلط مي‌نمايد.
فرقي كه ميان كار محقق تاريخ علمي با كار عالم طبيعي هست اين است كه مواد بررسي عالم طبيعي، يك سلسله مواد موجود حاضر عيني است و قهراً بررسي‌ها و تجزيه و تحليلهايش همه عيني و تجربي است. اما مواد مورد بررسي مورخ در گذشته وجود داشته و اكنون وجود ندارد، تنها اطلاعاتي از آنها و پرونده‌اي از آن‌ها در اختيار مورخ است. مورخ در قضاوت خود مانند قاضي دادگستري است كه براساس قرائن و شواهد موجود در پرونده قضاوت مي‌كند نه براساس شهود عيني. از اين رو تحليل مورخ، تحليل منطقي و عقلاني است كه در لابراتوار عقل با ابزار استدلال و قياس انجام مي‌دهد نه در لابراتوار خارجي و با ابزاري از قبيل قرع و انبيق. لذا كار مورخ از اين جهت به كار فيلسوف شبيه‌تر است تا كار عالم طبيعي.
تاريخ علمي مانند تاريخ نقلي به گذشته تعلق دارد نه به حال و علم به «بودنها» است نه علم به «شدنها» اما بر خلاف تاريخ نقلي، كلي است نه جزئي، عقلي است نه نقلي محض.
تاريخ علمي در حقيقت بخشي از جامعه‌شناسي است، يعني جامعه‌شناسي جامعه‌هاي گذشته است. موضوع مطالعه جامعه‌شناسي اعم است از جامعه‌ هاي معاصر و جامعه‌هاي گذشته. اگر جامعه‌شناسي را اختصاص بدهيم به شناخت جامعه‌هاي معاصر، تاريخ علمي و جامعه‌شناسي دو علم خواهند بود اما دو علم خويشاوند و نزديك و نيازمند به يكديگر.
ج ـ فلسفه تاريخ، يعني علم به تحولات و تطورات جامعه از مرحله‌اي به مرحله ديگر و قوانين حاكم بر اين تطورات و تحولات. به عبارت ديگر: علم به «شدن» جامعه‌ها نه «بودن» آنها.
... ادامه دارد.
منبع: فصلنامه انتقادي ـ‌ فلسفي، فرهنگي «نقد» شماره 13
/س