خط و کتابت به عنوان یک پدیده بزرگ و انسانی و زندگی ساز، همواره دارای ارزش و اهمیّتی غیرقابل وصف بوده وجود آن به مثابه یک عنصر هنری، در گستره ی فرهنگ ملت‌ها شناخته و پذیرفته شده است. بدون تردید، یکی از عظیم‌ترین و ارزنده‌ترین ابداعات بشر بوده است زیرا اگر این وسیله ارتباطی بین اقوام و ملل نبود اصل اندیشه گذشتگان به آیندگان منتقل نمی‌شد و در نتیجه تمدن و فرهنگ بشری هرگز به کمال امروزی خود نمی‌رسید بیهوده نیست که آغاز دوران تاریخی را با معیار خط سنجیده‌اند.

خط کوفی اولیه / طراح و صاحب اثر: ابوالفضل رنجبران
 
خط و کتابت بدون تردید تمدن مولّد و موجد الفبا بوده و ظهور ادیان و وجود کتاب‌های مقدس در سرنوشت خط و تحولات آن تأثیری فراوان داشته و در جنب هر معبد، مکتبی نیز برای تربیت کاتبان و محرران دایر بوده است. و این امر به خصوص در عهد پیامبر اسلام به وضوح به چشم می‌خورد.


خط کوفی اولیه / طراح و صاحب اثر: ابوالفضل رنجبران
 
زبان قرآن یعنی زبان عربی، همگام با فاتحان به سراسر جهان آن روز رفته و زبان رسمی اسلامی گشته بود؛ این زبان برای شعر سرودن و سخنرانی و خطابه مناسب بود و عربان شیفته آن بودند...  هنر عربان در زبان ایشان بود نه در نقاشی و مجسمه سازی یا معماری. شهرها و روستاها در عربستان انگشت شمارند و حتی در میان بازرگانان و مردم شهرنشین عرب هنر چندان ریشه نداشت و تنها شعر و سرود رواج داشت.(تاریخ هنر اسلامی، پرایس، ترجمه و نشر کتاب، ۲۵۳۶، ص۸.)

خط کوفی اولیه / طراح و صاحب اثر: ابوالفضل رنجبران

 
چیرگی عربان بر جهان اسلام، ایشان را با پیشه و هنر آشنا ساخت. بیابان‌گردان که پیوسته در چادرهای پشم بز زیسته بودند، ناگهان دیدند فرمانروای شهرهای پهناور گشته‌اند. پرستش‌گاه‌های یونانیان و رومیان و کاخ‌های ایرانیان و کلیساهای بیزانس رابا موزاییک‌های زرین دیدند. گوهرهای درخشان و ظروف شیشه‌ای و سفال‌های نقاشی شده و عاج‌های کنده‌کاری و ابریشم با نقش‌های جالب به دست ایشان افتاد. چون شهرنشین شدند، نیاز به داشتن خانه‌های زیبا و مسجدهای پرشکوه و دیدنی برای پرستش خدا را احساس کردند. عربان از کار و صنعت رو گردان بودند، اما اینک به سرزمین‌هایی حکمروا گشته بودند که در آن صنعت‌گران و هنرمندان مصری سوری و یونانی و ایرانی را می‌دیدند که هر یک سنت هنری چندین ساله داشتند. هنر این صنعت گران با هم پیوند خورد و زیر فرمان سلام مبدل به شیوه‌هایی شد که امروز به نام هنر اسلامی شناخته شده است.(همان.ص ۹)
 
خط کوفی اولیه / طراح و صاحب اثر: ابوالفضل رنجبران

در باب هنرهای اسلامی سخن بسیار است، به روایت اکثر محققان و مورخان هنر اصل خطوط را عربی دانستند. خط عربی دو اسلوب عمده دارد: یکی با حروف زاویه‌دار و دیگری با حروف قوس‌دار؛ اسلوب اولی معروف به خط کوفی است که به شهر کوفه عراق که شاید اولین بار در آن شهر شایع شد، نسبت داده می‌شود و اسلوب دوم خط نسخ است و هر دوی این اسلوب‌ها از قرن هفتم(میلادی) یعنی از مبدا تاریخ اسلامی در میان مسلمانان شایع بوده است.( راهنمای صنایع اسلامی، ص77)
 
خط کوفی اولیه / طراح و صاحب اثر: ابوالفضل رنجبران

 
ظهور دین اسلام و وجود مردانی بزرگ در لوای این دین، موجبات توسعه و اعتلای خطی را فراهم ساخت که قبل از آن به صورتی کاملاً ابتدایی در اکناف شبه جزیره استعمال داشت.
خط کوفی قبل از اسلام و تا مدتی کوتاه پس از ظهور و گسترش اسلام به صورت ابتدایی و صرفاً به منظور کتابت توسط اعراب کاربرد داشت ولی هرچه به عمر اسلام افزوده گشت این خط نیز ضمن حفظ جنبه‌های کتابتی کم کم یکی از عناصر عمده تزیینی شد.
 
خط کوفی اولیه / طراح و صاحب اثر: ابوالفضل رنجبران

 
خط کوفی از زیباترین خطوط سراسر گیتی به ویژه در القای مقاصد تزیینی بوده و انعطاف لازم برای اجرای مقاصد والای هنری را دارا است. استفاده از این خط به عنوان طرح‌های پیشرفته ی هنری نه تنها در مورد مصاحف و کتب بلکه بر روی ظروف سفالی و فلزی و به ویژه در بناهای مقدس و عام المنفعه به وسیله هنرمندان چیره دست رایج و شایع بوده است. نو مسلمانان صدر اسلام وقتی به این سرزمین رسیدند با مشکل خاصی از تمدن و فرهنگ مواجه شدند و در دراز مدت زیر سیطره‌ی این تمدن و فرهنگ قرار گرفتند. در ایران هم کار بدین منوال بود. اسلام به واسطه ی حقانیت و کمال باطنی خویش به سرعت جای خود را در بین ایرانیان حقیقت جو باز کرد. لیکن اعراب تازه مسلمان با تفاخر نژادی و سیادت قومی و عدم تنفّقه در حقیقت دین، از اسلام و قرآن به پوسته‌ی ظاهری قناعت کردند.( هنرنامه، شماره ۸، صفحه ۱۰۴)
 
خط کوفی اولیه / طراح و صاحب اثر: ابوالفضل رنجبران

تقدیر چنین بود که کالبد هنر ایرانی با روح اسلام و معنویت آن جلایی تازه و شکوهی دیگر گیرد. ایرانی با تکیه بر غنای فرهنگی خود... وجهه همت خویش را به خدمتگزاری هنرمندانه به کتاب مقدس دین جدید(قرآن) و عبادتگاه آن دین(مسجد) معطوف داشته و از همان ابتدا با تکمیل فرم‌های خطوط پیرامون و معقلی آن را در زمینه کتیبه و کتابت یاری بخشد.(همان. ص105)

خط کوفی اولیه / طراح و صاحب اثر: ابوالفضل رنجبران
هنر خوشنویسی به شیوه خط کوفی و خطوط ششگانه(اقلام سته) عربی به صورت‌ها و شکل‌های بسیار دل‌انگیز و زیبنده در سرتاسر ایران شایع و رایج و صرف نظر از جنبه کتابتی آن یکی از عناصر عمده تزیینی در عصر اسلامی بوده است ولی متأسفانه تحقیقی در خور و شایسته این هنر صورت نگرفته و فقط محققان و هنرشناسان و مستشرقان گران قدری چون آرتور پوپ، آندره گدار گروهمان در باب خط کوفی مطالبی ارزنده انتشار داده‌اند که حقیقتاً در خور تقدیر از ایشان است.
 
 خط کوفی اولیه / طراح و صاحب اثر: ابوالفضل رنجبران
 
خوشنویسی در ایران قبل از اسلام
بیش از ۲۰ قرن است که در سرزمین ایران، خط مهم‌ترین وسیله هنرنمایی بوده است. ایرانی با نوشتن خط خوش، خلوص و صفای مذهبی و اوج توانایی هنری خود را نشان داده است. از ارژنگ مانی تا نامه‌های دوستانه ی امروز این هنرنمایی به روشنی دیده می‌شود.

خط کوفی اولیه / طراح و صاحب اثر: ابوالفضل رنجبران

پیش از حمله عرب، ایرانیان خطوط رایج زمان خود را خوب می‌نوشتند و پس از تسلط صوری عرب به زیبا نوشتن خط عربی پرداختند. درک هنر و ذوق ایرانی بود که از خط کوفی خام یا نسخ عربی ناقص، انواع ظریف خط عربی را به وجود آورد. ارزش زیادی که ایرانیان برای خط خوش و خوشنویسان قائلند، نظیر فکر ملت دیگر آسیایی یعنی چینیان است. این ملت نیز همچون ایرانیان برای خط خوش ارزشی بیش از حد طبیعت و ماده تصور می‌کنند و آن را واسطه و ارتباطی میان عالم ماده و ماورای طبیعت می‌دانند.

خط کوفی اولیه / طراح و صاحب اثر: ابوالفضل رنجبران
 
در نوشته‌های ایشان غاز با حرکات گردنش به دست نقاشی تشبیه شده که قلم‌ مو به دست دارد و نقاشی می‌کند و در داستان‌های ما، میرعلی تبریزی، مخترع خط نستعلیق در سال ۸۲۳ قمری _ برای نوشتن خط ابداعی خود عالم خواب از امیرالمومنین علی علیه السلام یاری می‌جوید. امیرالمومنین بدو می‌گوید: (از حرکات غاز پیروی کن) قدیمی‌ترین زمانی که در ایران توجه به زیبایی خط شده است دوران هخامنشیان است.

خط کوفی اولیه / طراح و صاحب اثر: ابوالفضل رنجبران
 
خط حک شده بر دخمه ی داریوش در نقش رستم، با رنگی آبی بر زمینه خاکستری رنگ کوه است. آیات اوستا یعنی تعلیمات زردشت پیغمبر با دست توانا و هنرمند مغان آب طلا بر روی پوست نوشته می‌شد. شاهان ساسانی، برای نوشته‌های درباره خود نوعی پوست به کار می‌بردند که ظاهراً پوست طبیعی و حقیقی نبوده است‌. بلاذری از قول ابن مقفّع می‌نویسد که مبالغ خراج تقدیمی به دربار ساسانی بر پاره‌های جداگانه پوست سفید رنگی که به هم اتصال داشت نوشته می‌شد این پاره‌های پوست به نام مصحف معروف بود. خسروی دوم( ۵۹۰ تا ۶۲۸ میلادی ) از بوی این پوست‌ها ناراحت شد و به رئیس دیوان خراج دستور داد که گزارش‌های خراج را بر پوست‌هایی که با زعفران و گلاب دباغی کرده‌اند بنویسید. با انجام این امر پادشاه پوست‌ها هم رنگین و هم معطر شد.

خط کوفی اولیه / طراح و صاحب اثر: ابوالفضل رنجبران
 
خطی که در نوشتن ارژنگ از آن استفاده می‌شد، به دست مانویان درست شد تا افکار عالی مانی را بدان بنویسند. این مطالب با مرکب‌های رنگین بر ظریف‌ترین کاغذ نوشته شده بود و تذهیب های بسیار عالی داشت، با خواندن سطور پیش به این نتیجه می‌توان رسید که ایرانیان پیش از حمله عرب با خوشنویسی و تزیین و تذهیب خط آشنا بوده‌اند و پس از تسلط صوری اعراب نیز با در دست داشتن خط عربی میدان وسیع‌تری برای نشان دادن هنر خود پیدا کرده‌اند.

خط کوفی اولیه / طراح و صاحب اثر: ابوالفضل رنجبران
 
گذشته ی خط عربی
خط عربی از نظر زمانی قدمت زیادی ندارد، اما از نظر گسترش جغرافیایی پس از الفبای رومی(=لاتین) قرار می‌گیرد.
این خط از سرحدات غربی چین تا ساحل غربی آفریقایی شمالی و از قسطنطنیه تا مجمع الجزایر مالزی کم و بیش به کار می‌رود و در سایر نقاط جهان نیز شناخته شده است و شهرتی دارد.
تا قرن اخیر درباره اصل و شکل اولیه این خط نظری غلط جود داشت چنین می‌انگاشتند که خط کوفی با زوایای تیز و خط عمود آن از راه سوریه به شبه جزیره عربستان آمده و به دست اعراب راه رشد و پیشرفت را پیموده است.

خط کوفی اولیه / طراح و صاحب اثر: ابوالفضل رنجبران



(چنانکه می‌دانیم خط کوفی در قدیمی‌ترین اسناد عربی و نسخه‌های قرآن مجید و روی سکه‌ها و سنگ‌ها دیده شده است.) این نظر با پاپیروس‌های زیادی که اخیرا به دست آمده است، رد شد و مواد تازه‌ای برای مطالعه در اختیار طالبان علم گذاشت. این اسناد که تاریخ پاره‌ای از آنها به اوایل اسلام می‌رسد، نشان می‌دهد که شکل دستخط عربی از همان دوران اولیه، اختلاف زیادی با خطی که بعدها نسخی(نسخ) خوانده شده است ندارد. از این گذشته شکل حروف کوفی را می‌توان با حروف دو کتیبه‌ای که قدیمی‌ترین اثر شناخته شده خط عربی است مقایسه کرد.
یکی از این دو کتیبه به سه زبان: یونانی و سریانی و عربی است که مورخ ۵۱۲ میلادی است و در زبَدَ به دست آمده است. دیگری کتیبه حَرّان است که به دو زبان عربی و یونانی است که مُورخ ۵۶۸ میلادی است که درلُجه(=لجای سوریه) به دست آمده است دو کتیبه مورد بحث شباهت نزدیکی به یک دسته از کتیبه‌هایی دارند که در شبه جزیره سینا پیدا شده است. این کتیبه‌ها پس از کوشش‌های فراوان در قرن اخیر خوانده شد. با شباهت یادی که میان این دو خط است. ناچار به این نتیجه می‌رسیم که یکی از آنها باید از دیگری مشتق شده باشد. نویسندگان کتیبه‌های شبه جزیره سینا با اینکه بیشتر ملیت عرب داشته‌اند، اما زبان این کتیبه‌ها نبطی است یکی از لهجه‌های آرامی به شمار می‌رود.

خطی که در این کتیبه‌ها به کار رفته از نظر زمان موخر بر سایر نوشته‌های نبطی است که به طور پراکنده از دمشق تا مدینه به دست آمده است و در آنها پایه و اساس خط عربی را می‌توان یافت که تا حدی راه پیشرفت را پیموده و پاره‌ای از حروف به یکدیگر متصل شده و حروف مفرد و حروف آخر به وجود آمده است. اهمیت تاریخی و زبانشناسی کتیبه‌های خطی جزیره سینا زیاد نیست زیرا این‌ها یادگارهای کاروانیانی است مسیر تجاری هند و عربستان جنوبی و مدیترانه را می‌پیموده‌اند.
ولی کتیبه‌های نبطی در آثار تاریخی دیگر که از دمشق تا مدینه دیده شده است، کار خوشنویسان حرفه‌ای است. خط کتیبه‌های شبه جزیره سینا شاید نوعی خط شکسته است که نبطی‌ها در پایتخت خود پترا در قرن دوم و ابتدای قرن سوم میلادی به کار می‌برده‌اند.
در اصل و منشأ خط عربی میان مستشرقان و مورخان اسلامی اختلاف نظر وجود دارد نظر مورخان اسلامی به ترتیب در شکل زیر، خلاصه شده است:
نمودار پیدایش خط و کتابت اسلامی /  تهیه و تنظیم، امور هنری: ابوالفضل رنجبران


شروع خط عربی بیش از یک قرن قبل از هجرت پیغمبر بود. ابن الندیم صاحب الفهرست(۳۷۷ قمری) در کتاب المکه _ که نسخه دستخط مؤلف، عمر بن شبّه(متوّفی ۲۶۲) بود _ خوانده است که این مؤلف نامه‌ای از جد پیغمبر در مرقد مأمون دیده که خط آن به خط زنان شباهت داشت. از بلاذری نیز درباره دست خط زنان مطالبی می‌شنویم. یکی از این زنان که به نام شفا بود و پیغمبر آن را می‌شناخت و قبل از بعثت خطاط بود، به حفصه؛ یکی از زوجه‌های پیغمبر، خط را بیاموخت.

خط کوفی اولیه / طراح و صاحب اثر: ابوالفضل رنجبران


در میان خطاطان دوران پیغمبر از همه معروف‌تر علی علیه السلام داماد و پسر عم رسول خدا و پیشوای شیعیان است. بنابر روایت شیعیان علی علیه السلام، پس از فوت رسول خدا برای نخستین بار به گردآوری قرآن پرداخت. قرآنی که او نوشت، در خاندان جعفر _ برادر امیرالمومنین علیه السلام باقی بود. و ابن الندیم این نسخه را در دست بازماندگان امام حسن دیده است که چند برگی از آن افتاده بود. امیرامومنین علی علیه السلام نخستین کسی است که درباره خوشنویسی دستوراتی داده است. به خطاطی که در محضر او بود گفت: دواتت را خوب هم بزن قلم را درست قط کن، میان خطوط فاصله بگذار و حروف را به هم بچسبان(جهشیاری، کتاب الورزا،ص 20).
 
خط کوفی اولیه / طراح و صاحب اثر: ابوالفضل رنجبران
میان دوستان علی به خالد نامی بر می‌خوریم که قرآن‌های خوش خطی نوشته و ابن الندیم یکی از این‌ها را دیده است(ابن الندیم ص۶ و ۴۰). باز ابن الندیم می‌نویسد: نخستین خط عربی، خط مکی و سپس خط مدنی بود که انتهای الف‌های آن از پایین به طرف راست متمایل بود و از بالا قلاب مانندی به طرف چپ داشت و مجموعه همانند حرکت و نوسان امواج بود.
نقط یا اعجام که نقطه گذاری بر حروف متشابه است و شکل اعراب که مقید کردن کلمات و عبارات به حرکت و سکنات است یا در زمان خلافت عبدالملک(۶۵ هجری قمری) یا در زمان معاویه دوم (متوفی ۶۰ هجری قمری) به کار رفته.
 
خط کوفی اولیه / طراح و صاحب اثر: ابوالفضل رنجبران
 
نقط و اعراب، در حروف کوفی و در قرآن‌هایی که با این خط نوشته می‌شد، مورد استفاده بود. ما از یکی از کاتبان قرآن در دربار بنی امیه که اصل ایرانی دارد و نام او مالک بن دینار(متوفی ۱۳۰ قمری) است، اطلاع داریم. و ظاهراً تردیدی نیست که اولین کسانی که کار نقطه گذاری را به کمال رسانده اند ایرانیان بوده اند.
نخستین نویسنده کتیبه بناهای تاریخی مردی به نام سعد است. این مرد نسخه‌هایی از قرآن و اشعار و داستان‌ها برای ولید بن عبدالملک می‌نوشت و هموست که کتیبه‌ای با طلا بر دیوار قبلی مسجد النبی در مدینه نوشت و نود و یکمین سوره قرآن را در آن جا گنجاند.
 
خط کوفی اولیه / طراح و صاحب اثر: ابوالفضل رنجبران
 
گویند عمر بن عبدالعزیز از او خواست تا قرآنی به همان اندازه و سبک کتیبه مسجد النبی بنویسد و او دست به کار شد. با اینکه عمر بن عبدالعزیز به زیبایی آن اذعان داشت، اما مخارج آن را سنگین پنداشت و از این فکر دست برداشت. خط کوفی را باید خطی مذهبی دانست. زیرا تمام نسخ قدیمی قرآن مجید به این خط نوشته شده است. تاریخ کتابت قرآن قدیم کوفی برای مدتی معلوم نبود. هنگامی که قرآن‌های کوفی تاریخ دار به دست آمد، تعیین تاریخ این نسخه‌ها نیز ممکن شد. تاریخی که در این نسخه‌های مورخ هست تاریخ کتابت آن ها نیست بلکه تاریخ وقف نامه آن‌هاست. این نکته را باید یادآور شویم که قرآن‌های کوفی که روی هم رفته تعداد کمی از آن ها نسخ کامل هستند کم‌تر تاریخ دارند. از ۲۲۷ پاره (۴۸۰0 برگ) قرآن که در پاریس است فقط سه نسخه‌ی آن‌ها مورخ است و از ۶۶ نسخه برلین (که شش نسخه‌ی آن‌ها که بر روی کاغذ نوشته شده است) هیچ یک تاریخ ندارد و از چهل نسخه قاهره فقط سه نسخه‌ی آن‌ها مورخ است در قرن پنجم خط کوفی در نوشتن قرآن‌ها کم‌تر به کار رفته است موادی که فعلاً در دست است. آنقدر نیست که بتوان تاریخ این تغییر و تحول را به دقت نشان داد.
از نُسَخ محدود مکه که مُورخ هستند و در سال‌های ۵۲۸ و ۵۵۵ و ۵۶۶ و ۵۹۹ در ایران نوشته‌اند، سه نسخه دارای دست خط تدویری است اما نسخه مورخ به سال ۵۶۶ به خط کوفی تزئینی است بیش‌تر همانند دستخط کتیبه‌هایی است که بر بناهای سنگی تاریخی کنده، یا بر سکه‌ها ضرب کرده‌اند.
خط کوفی اولیه / طراح و صاحب اثر: ابوالفضل رنجبران
 
کتیبه‌های بناهای تاریخی و نوشته‌های روی سکه‌ها مواد بیشتری برای مطالعه‌ی خط کوفی در اختیار ما می‌گذارند باید در نظر داشت که در این موارد شکل حروف ممکن است تا حدی تحت تإثیر مشخصات وادی که روی آنها نوشته می‌شوند قرار گیرند. سه نوع دست خط کوفی از این نوع نوشته‌ها ممکن است تشخیص داد.
1.کوفی ساده و قدیمی که قلمی خشک و گوشه‌دار است. این نوع دستخط تا ابتدای قرن سوم رواج داشته اگرچه در پاره‌ای کتیبه‌های پراکنده اواخر قرن دوم هجری، مانند کتیبه دیوار چاه رمله مورخ به سال ۱۷۲ هجری انتهای پاره‌ای از حروف نظیر: الف، لام، فاء، قاف نوک تیز نوشته شده‌اند و این عمل ابتدای تمایل به طرف کوفی تزئینی را نشان می‌دهد. سنگ قبرهای متعددی که در قاهره‌ی قدیم است و تاریخ آنها از ابتدای قرن سوم هجری شروع می‌شود، مانند کتیبه بنای مسجد ابن طولون سیر بیش‌تری از این تمایل را نشان می‌دهند. عین این تغییرات در سکه‌های همان قرن نیز دیده می‌شود.
2. کوفی تزئینی که نویسنده تمایل خود را به تزئین حروف خصوصاً آخر کلمات نشان داده است، در قرن چهارم قدرت و پیشرفت بیشتری پیدا کرده و با قیام فاطمیان این نوع خط کوفی در سرزمین مصر از ممیزات دوران خلافت آنان شد( ۳۵۰ تا ۵۵۰ هجری) و با سقوط این سلسله تقریباً از میان رفت.
 ۳. کوفی سوریه و بین‌النهرین که در قرن پنجم و بیش‌تر در قرن ششم شکلی به هم پیچیده و گره خورده به خود می‌گیرد در آخر این دوره شکل زشت پیدا می‌کند. این زشتی در سکه‌های آخرین خلفای بغداد نیز دیده می‌شود، چه اینان خط کوفی را به عنوان خط موروثی تا انتهای دوران خود نگاه داشتند.
 
خط کوفی اولیه / طراح و صاحب اثر: ابوالفضل رنجبران
 
این خط را در این زمان خطاطان حرفه‌ای می‌خواندند و می‌نوشتند، در حالی که توده مردم از آن اطلاعی نداشتند. قرآن‌های متعددی در دست است که کتابت آنها منتسب به امیرالمومنین علی علیه السلام یا سایر امامان است نسخه‌های آنها در بیش‌تر محل‌های متبرک و موزه ها نظیر: نجف و مشهد و اردبیل و موزه ایران باستان و موزه بریتانیا و ایندیا آفیس یافت می‌شود. رقم آنها اغلب سال‌ها پس از تحریر متن نوشته شده است. از اینکه این عمل نابجا را در قرن پنجم انجام داده‌اند شکی نداریم. زیرا ملک العزیز، از سلاطین آل بویه(415 هجری) به نصرالدوله قرآنی پیشکش کرد که به دست امیرالمومنین علی علیه السلام نوشته شده بود.
 
خط کوفی اولیه / طراح و صاحب اثر: ابوالفضل رنجبران
 
احتمال دارد اواخر قرن سوم هجری نیز نظیر این نسخ ساختگی به وجود آمده باشد. زیرا در همین ایام است که شیعیان در فکر تهیه اسناد و مدارکی برای اثبات حقانیت خود بوده‌اند. تاریخ تحریر پاره‌ای از قرآن‌های منتسب به امیرالمومنین علی علیه السلام به قرن پنجم و ششم هفتم هجری می‌رسد و نُسَخ دیگری پس از این قرون نیز نوشته شده است. تمام این نسخه‌ها را به خط کوفی نوشته‌اند به این خیال که خط کوفی خط رایج قرون اولیه اسلام بوده است. اِعجام و اعراب در این نسخ دیده نمی‌شود، در صورتی‌که ما می‌دانیم که قرآن‌های اولیه را معجم و مشکول می‌نوشتند.
خط کوفی اولیه / طراح و صاحب اثر: ابوالفضل رنجبران
 
تغییرات و تحولات خط عربی در کشورهای فتح شده
در کشورهایی که به دست مسلمین فتح شد، خط عربی بر ساکنان آن‌ها تحمیل گردید چون در این کشورها پیش از ظهور اسلام خط وجود داشت. این خط تحمیلی را بر زمینه خطوط خود تا جایی تغییر دادند که خطی کاملاً نو تازه به وجود آمد شاید موقعیت جغرافیایی و سوابق نژادی نیز در این تغییر بی‌ تاثیر نبوده‌اند.
خط کوفی اولیه / طراح و صاحب اثر: ابوالفضل رنجبران


کوفی با تمام انواعش به دو دسته بزرگ تقسیم می‌شود خطوط کوفی مشرقی و خطوط کوفی مغربی. کوفی مغربی مشتمل بر چند شیوه است قیروانی (اندلسی، قرطبی، فارسی) تونسی، جزایری، سودانی. قیروان در تمدن اسلامی جایگاه ویژه‌ای دارد این شهر پس از فتح آفریقای شمالی به دست اعراب بنا شد و یک قرن بعد مرکزی برای مطالعات علمی و دینی گردید و اهمیت این شهر روز به روز فزونی یافت تا جایی که مرکز سلسله مستقلی به نام بنی اغلب(۱۸۴ تا ۲۹۶هـ ق) شد و چون تغییر و تحول خط(در این شهر عملی شد به نام قیروانی خوانده شد.)
 
خط کوفی اولیه / طراح و صاحب اثر: ابوالفضل رنجبران


اما در خطوط کوفی شرقی و شیوه متفاوت را می‌توان دید: یکی شیوه اصل عربی مشتمل بر مکّی، مدنی، کوفی، بصری، شامی و مصری دیگر شیوه ایرانی این شیوه از خوشنویسی یکی از مواردی است که ذوق ایرانی آن را به عالی‌ترین درجه از زیبایی و فخامت رسانید. این ملّت صبور و بردبار حتی در تاریک‌ترین و مصیبت‌بارترین ادوار زندگی اش هیچگاه از توجه به هنر غافل نبوده است. او در تمام زمینه‌های علمی و فنی و ذوقی و هنری هیچگاه رسالت خود را فراموش نکرده و چشم عالمیان را به آثار ارزنده خویش خیره ساخته است.
 
خط کوفی اولیه / طراح و صاحب اثر: ابوالفضل رنجبران


قرآن‌های اولیه به‌ویژه آنها که در عهد خلفای راشدین و حتی دوره امویان نوشته شده خالی از هرگونه تزیین است و این هنرمندان ایرانی بودند که به دلایلی دامن همت به کمر زدند و در تزیین و تحسین خطوط کوفی کوشیدند و پس از تلاش‌های بسیار خلق نمونه‌های متنوّع موفق به ابداع شیوه‌ای شدند که به شیوه ایرانی شهرت یافت بهترین نمونه‌های آن خطوط مزیّنی است که بر تارک بناهای مذهبی و برج‌ها و مناره‌ها می‌‌درخشند و یا در قالب قرآن‌ها و مکتوبات گوناگون در موزه‌ها و مجموعه‌ها خودنمایی می‌کنند.
 
خط کوفی اولیه / طراح و صاحب اثر: ابوالفضل رنجبران


در پایان:
بر خود وظیفه میدانم در کسوت شاگردی از زحمات ارزشمند دکتر علی ایمانی بابت مطالب و تجربیات ارزشمند در بابت خط و خطوط و کسب هنر و دانش خوشنویسی، تاریخ هنر جهانی اسلام، و جناب استاد منوچهر ستوده و جناب استاد مسعود نجابتی، استاد عبدالرسول یاقوتی، استاد ناصر طاووسی، استاد ابوالفضل خزایی تقدیر و تشکر نمایم. از خداوند متعال برای این اساتید عزیزم، سلامتی، موفقیت و همواره شاگرد پروری را مسئلت دارم.
شاگرد شما، ابوالفضل رنجبران





 
© کلیه حقوق متعلق به صاحب اثر و پرتال فرهنگی راسخون است. استفاده از مطالب و آثار فقط با ذکر منبع بلامانع است.