حُسن خلق و ثمرههاي آن
حُسن خلق و ثمرههاي آن
بخش چشمگيري از آموزههاي ديني، سفارش به«حُسن خلق» است. در قرآنكريم به حُسن خُلق به اندازهاي توجه شده است كه رسول خاتم(ص) با اين ويژگي زيبا ستوده شده و آمده است:«و انك لعلي خلق عظيم؛ و راستيكه تو را خوي والايي است.»(قلم: 4) مولوي ميگويد:
من نديدم در جهان جستوجو
هيچ اهليت به از خُلق نكو(1)
در متون كهن و ادبي ما نيز بارها به اين ويژگي نيك اشاره و بدان سفارش شده است، كه در اينجا به برخي از آنها اشاره ميكنيم.
مفهومشناسي حُسن خُلق
ويژگيهاي انسان خوشخُلق
«وي بايد كه پيوسته گشاده طبع و خوشخوي باشد؛ و با ياران، تنگخويي و درشتخويي نكند؛ و از تكبّر و تفاخر و عُجب و طلب مقام به دور باشد؛ و به تواضع و فروتني و خدمت، با ياران و دوستان زندگي كند؛ و با ياران كوچكتر از خود به رحمت و شفقت و دلداري و مراعات و لطف، رفتار كند؛ خويشتندار و بردبار باشد؛ و بار بر دوش ياران ننهد، تا بتواند آنان را خدمت كند؛ و از آنها توقع خدمت نداشته باشد؛ و در همراهي با ياران بكوشد؛ و از مخالفت به دور باشد؛ و نصيحتكننده و نصحيتشنو باشد؛ و راه مجادله و منازعه و خصومت بسته دارد؛ و با نگاه حرمت و ارادت به ياران بنگرد؛ و به چشم حقارت به كوچك و بزرگ ننگرد؛ و در خدمت به مردم، پيوسته در مقام تقرّب به پروردگار برآيد؛ و اهل ايثار باشد، و به نصيب ديگران چشم طمع نداشته باشد".(3) $آثار و ثمرههاي خوشاخلاقي
ملامهدي نراقي درباره ثمرههاي خوشاخلاقي مينويسد:
«هر خوشاخلاقي در نزد خداوند و خلق خداوند، محبوب بوده؛ پيوسته و همواره مورد ريزش باران رحمت و فيضان لطف خداوند قرار دارد؛ و از آنروي كه مردمان از او نفع ميبرند، و خير و فايده او به مردم ميرسد، محلّ مراجعه همه است؛ و خواستههاي مردمان به واسطه او رفع ميگردد. از اينروست كه خداوند سبحان هيچ پيامبري را مبعوث نكرد، مگراينكه فضيلت «اخلاق خوش و نيك» در او به طور كامل و تامّ بوده است. بلكه خوشاخلاقي، والاترين صفت پيامبران الهي و شريفترين عمل اهل صدق و راستگويي بوده، و از اينروست كه خداوند متعال در مقام ستايش و مدح نبياكرم(ص) ميفرمايد: «و انّك لعلي خلقٍ عظيمٍ.» به جهت بزرگي شرفِ اين صفت فاضله بود كه رسولخدا(ص) به آخرين مرتبه آن دست يافت و به بلنداي آن رسيد. تا آنجاكه روايت شده است: روزي حضرتش(ص) در مسجد نشسته بود، كه كنيزي به يكي از انصار تعلّق داشت داخل شد. پس كنيز، خود را به حضرت رسانده، گوشه عباي حضرت را گرفت. چون پيامبر(ص) از اين امر آگاه شد، برخاست، اما كنيز چيزي نگفت، حضرت نيز چيزي به او نگفت، تا سه بار اين امر تكرار شد. در مرتبه چهارم وقتي حضرت بلند شد، كنيز پشت سر حضرتش بود. در اين امر هنگام، كنيز، رشتهاي از لباس حضرت را گرفت و مراجعت نمود. مردم او را مورد خطاب قرار دادند و او را به شدّت توبيخ كردند از اينكه رسولخدا(ص) را چهاربار از جايش بلند نموده و هيچ نگفتي! كنيز پاسخ داد: بيماري در بستر داريم. از اينروي اهل خانه مرا فرستادند تا از لباس حضرت، تاري بگيرم تا آن را به بيمار ببندند، تا شفاي خود را باز يابد، ولي هربار كه خواستم چنين كنم، پيامبر مرا ميديد و بلند ميشد، و من شرم مينمودم كه از او درخواست كنم كه چيزي از لباسش را به من بدهد. از اينروي پس از مرتبه چهارم، خود آن را برگرفتم.
چنانچه در اين حكايت ديديم، پيامبراكرم(ص) باوجود غريب بودن رفتار كنيز انصاري، هيچ واكنشي از خود نشان نداده و حتي در مقام پرسش از كار او هم بر نيامده است، و اين عمل حضرت رسول(ص) به طور آشكار، از حُسن اخلاق و علوّ نفس ايشان حكايت ميكند.(4) -عبدالرحمنبن سمره ميگويد: روزي نزديك رسولخدا(ص) بودم. فرمود: ديشب خوابي عجيب ديدهام. مردي را از امت خويش ديدم به زانو افتاده و ميان وي و حقتعالي حجابي قرار داشت. در اينهنگام خُلق نيكوي وي بيامد، و حجاب ميان او وحقتعالي را برداشت و وي را به حقتعالي رسانيد.(5)
پيامدهاي بداخلاقي
«بدونشك بداخلاقي، آدمي را از خداوند و خلق خداوند دور ميكند؛ و تجربه، شهادت ميدهد كه طبع مردمان، از انسانِ بدخُلق تنفّر دارد؛ و هر بداخلاقي همواره مورد تمسخر مردمان است؛ به اضافه اينكه انسان بداخلاق، دمي از رنج و اندوه خالي نيست. درحقيقت، هركس كه اخلاقش بد باشد نفس خود را عذاب مينمايد و در اين راستا در مواردي، ضررهايي بزرگ به او ميرسد؛ و اضافه بر اينها همه، به سوء عاقبت در قيامت و عذاب الهي نيز دچار ميشود. از اينروست كه بداخلاقي در شرع مورد مذمّت شديد قرار دارد.
درحكايتي آمده است كه به حضرت رسول(ص) عرض كردند: فلان زن روزها را به روزه و شبها را به عبادت ميگذراند، ولي بداخلاق است و با زبانش همسايههايش را ميآزارد. حضرت فرمود: در او خيري نيست، او اهل آتش است».(6)
تبسّم، نشانه انسان خوشاخلاق
با دل خونين، لب خندان بياور همچو جام نيگرت زخمي رسد آيي چو چنگ اندر خروش(7)
به قول صائب تبريزي:
از روي گشاده فيض ميبارد
در خنده برق، اميد باران است(8)
شيخالرئيس، ابوعلي سينا در اينباره مينويسد:«انسان عارف، خوشروي و خرّم و خندان است، و از سر فروتني، كوچك را چنان بزرگ ميدارد كه بزرگ را؛ و با افراد گمنام چنان برخورد ميكند كه با افراد سرشناس؛ و چگونه خوشروي نباشد، درحاليكه شيفته حق است، و شيفته همهچيز؛ كه او حق را در همه چيز ميبيند.»(9) عزّالدين محمود كاشاني نيز مينويسد:
«انسان داراي معرفت، تازه روي و بشاش و خندان است؛ چراكه همواره فيض قدسي به دل او سرازير است؛ و اثر اين فيض نيز بر چهره او آشكار است؛ و اين حُسن خُلق، حتي با نااهلان نيز سزاوار است، از براي ايمن ماندن از شرّ و آزار آنها».(10)
حُسن خُلق
پی نوشت ها :
1. مثنوي معنوي، دفتر دوم، بيت810.
2. امام محمد غزالي، كيمياي سعادت، ج2، صص513 و514.
3. نجمالدين رازي، مرصاد العباد، صص262 و263.
4. ملامهدي نراقي، جامعالسعادات، ترجمه: كريم فيضي، ج1، صص421 و422.
5. امام محمد غزالي، كيمياي سعادت، ج2، ص512.
6. ملااحمد نراقي، معراج السعاده، صص252 و254.
7. ديوان حافظ، ص238.
8. ديوان صائب تبريزي، به اهتمام: جهانگير منصور، ج1، ص310.
9. ابوعلي سينا، الإشارات و التنبيهات، شرح: خواجه نصيرالدين طوسي و قطبالدين رازي، ج3، ص391.
10. عزّالدين محمود كاشاني، مصباحالهدايه و مفتاحالكفايه، ص251.
11. همان، ص100.
{{Fullname}} {{Creationdate}}
{{Body}}