شرعي سازي سياست ؛ چارچوبي معرفتي براي تحقق ايده ي سياست اسلامي (3)
شرعي سازي سياست ؛ چارچوبي معرفتي براي تحقق ايده ي سياست اسلامي (3)
شرعي سازي سياست ؛ چارچوبي معرفتي براي تحقق ايده ي سياست اسلامي (3)
نويسنده :دکتر اصغر افتخاري *
اين استدلال که جهان معاصر اصولاً با جهان پيشين متفاوت است و «ما »به دليل ورود به عصر « مدرنيته »و«پست مدرنيته »در جهاني متمايز از ديگران زندگي مي کنيم که ابزار ، اهداف ، روشها و آموزه هاي خاص خود را دارد ؛ برخي از انديشه گران را بدانجا رهنمون مي شود که ادعاي «به روز بودن » را چنين معنا کنند که لازم است «ديني برا ي عصر حاضر »داشته باشيم ؛ به عبارت ديگر ، دين بايد در ظرف مقتضيات امروزي فهم شود و اگر اين مقتضيات بر تحديد دين دلالت داشته باشد ، پذيرفتن آن امري « ضروري »و«گريز ناپذير »است (سروش ، 1381 ، د ، صص 107 ـ 167 ) .
مشکل اصلي اين توجيه درپاسخ به پرسش مهم « اصالت دين »است و اينکه آيا دين متناسب با محيط ساخته مي شود ، يا آمده است تاسازنده و شکل دهنده ي محيط باشد ؟ طبيعي است که شأن فعال دين در اين رويکرد توجيهي رو به ضعف مي گذارد .(1)
در مجموع ، پذيرش توجيهات بالا ، به صورت صريح يا ضمني ، انديشه گر را به قبول «نظريه ي دين حداقلي »رهنمون مي شود که از آن ، روايتي خاص از سکولاريسم ، به معناي تعريف عرصه هاي عرفي و فارغ از حضور دين براي تصميم گيري و عمل انسان ، استنتاج مي شود .در اين روايت ، گر چه دين وجود دارد و همچنان ارزشمند و معتبر ارزيابي مي شود ، قلمرو حضور آن ، طي تاريخ و متناسب باشرايط پيش روي انسان ، رو به کاهش دارد .«عرفي گرايي » بر اين مبنا ، همزاد و مکمل دين تلقي مي شود که در نسبت معکوس با «شرعي سازي »(يعني قبول حضور فراگير دين )قرار دارد .
گر چه مقوله ي عقل موضوعي ديرينه در تاريخ فلسفه و تحول فکري انسان به شمار مي آيد ، به گونه اي که مي توان تلقيهاي متعدد و متفاوتي را از اين مفهوم سراغ گرفت که هر يک در شکل دهي به انديشه و عمل سياسي تأثيرگذار بوده اند ، کمتر نظريه اي وجود دارد که همچون ديدگاه ماکس وبر در مورد کارکرد عقل ( عقلانيت )مدنظر قرار گرفته باشد .ژولين فروند در مقام تلخيص ديدگاه وبر ، عقلانيت را وضعيت مبتني بر «تهي شدن جهان از افسون »معرفي مي کند که به نظر مي رسد بيانگر جوهره ي «عقلانيت ابزاري » تجربه شده غرب باشد .(2)از «افسون زدايي » مورد نظر وبر ، به دليل اتکاي بيش از حد بر ارکاني چون محاسبه گري توسط انديشه گران بسياري ، و مهمترين آنها يورگن هابرماس ، انتقاد جدي شده است ؛ چرا که عقلانيت ابزاري «صوري »است و خود تبديل به قفسي آهنين شده است که از درک ماهيت متحول ارتباطات انساني عاجز است .(3)
ايراداتي از قبيل آنچه پيروان مکاتب انتقادي نسبت به نظريه ي ماکس وبر و نحوه ي کاربرد عقل در آن ( وبر ، بي تا ، صص 33 ـ 38 )عرضه داشتند ، در نهايت ، انيدشه گران نحله هاي مختلف را به پردازش مفاهيم تازه اي در اين حوزه رهنمون شد که «عقل قوي »از جمله ي آنهاست .اين تفسير از عقل را نويسنده مستند بر مباحث پيشين و برپايه ي گزاره هاي زير پيشنهاد مي کند :
گزاره ي 1 :عقل ملازم شريعت است .(4)
گزاره ي 2 :عقل اولين مخلوق الهي و مقدم بر وجودهاي جسماني و حاکم بر آنهاست .(5)
گزاره ي 3 :عقل ابزار اصلي در استنتاج احکام الهي در هر عصر و دوره اي به شمار مي آيد .(6)
گزاره ي 4 :عقل مايه ي فهم و عبرت آموزي است .(7)
گزاره ي 5 :عقل مايه ي هدايت انسان است (8)
گزاره ي 6 :عقل توليد کننده ي علم و به واسطه ي آن ، سامان دهنده ي امور است .(9)
مشکل اصلي اين توجيه درپاسخ به پرسش مهم « اصالت دين »است و اينکه آيا دين متناسب با محيط ساخته مي شود ، يا آمده است تاسازنده و شکل دهنده ي محيط باشد ؟ طبيعي است که شأن فعال دين در اين رويکرد توجيهي رو به ضعف مي گذارد .(1)
در مجموع ، پذيرش توجيهات بالا ، به صورت صريح يا ضمني ، انديشه گر را به قبول «نظريه ي دين حداقلي »رهنمون مي شود که از آن ، روايتي خاص از سکولاريسم ، به معناي تعريف عرصه هاي عرفي و فارغ از حضور دين براي تصميم گيري و عمل انسان ، استنتاج مي شود .در اين روايت ، گر چه دين وجود دارد و همچنان ارزشمند و معتبر ارزيابي مي شود ، قلمرو حضور آن ، طي تاريخ و متناسب باشرايط پيش روي انسان ، رو به کاهش دارد .«عرفي گرايي » بر اين مبنا ، همزاد و مکمل دين تلقي مي شود که در نسبت معکوس با «شرعي سازي »(يعني قبول حضور فراگير دين )قرار دارد .
1 ـ 2 ـ 2 ـ نظريه ي دين حداکثري
گر چه مقوله ي عقل موضوعي ديرينه در تاريخ فلسفه و تحول فکري انسان به شمار مي آيد ، به گونه اي که مي توان تلقيهاي متعدد و متفاوتي را از اين مفهوم سراغ گرفت که هر يک در شکل دهي به انديشه و عمل سياسي تأثيرگذار بوده اند ، کمتر نظريه اي وجود دارد که همچون ديدگاه ماکس وبر در مورد کارکرد عقل ( عقلانيت )مدنظر قرار گرفته باشد .ژولين فروند در مقام تلخيص ديدگاه وبر ، عقلانيت را وضعيت مبتني بر «تهي شدن جهان از افسون »معرفي مي کند که به نظر مي رسد بيانگر جوهره ي «عقلانيت ابزاري » تجربه شده غرب باشد .(2)از «افسون زدايي » مورد نظر وبر ، به دليل اتکاي بيش از حد بر ارکاني چون محاسبه گري توسط انديشه گران بسياري ، و مهمترين آنها يورگن هابرماس ، انتقاد جدي شده است ؛ چرا که عقلانيت ابزاري «صوري »است و خود تبديل به قفسي آهنين شده است که از درک ماهيت متحول ارتباطات انساني عاجز است .(3)
ايراداتي از قبيل آنچه پيروان مکاتب انتقادي نسبت به نظريه ي ماکس وبر و نحوه ي کاربرد عقل در آن ( وبر ، بي تا ، صص 33 ـ 38 )عرضه داشتند ، در نهايت ، انيدشه گران نحله هاي مختلف را به پردازش مفاهيم تازه اي در اين حوزه رهنمون شد که «عقل قوي »از جمله ي آنهاست .اين تفسير از عقل را نويسنده مستند بر مباحث پيشين و برپايه ي گزاره هاي زير پيشنهاد مي کند :
گزاره ي 1 :عقل ملازم شريعت است .(4)
گزاره ي 2 :عقل اولين مخلوق الهي و مقدم بر وجودهاي جسماني و حاکم بر آنهاست .(5)
گزاره ي 3 :عقل ابزار اصلي در استنتاج احکام الهي در هر عصر و دوره اي به شمار مي آيد .(6)
گزاره ي 4 :عقل مايه ي فهم و عبرت آموزي است .(7)
گزاره ي 5 :عقل مايه ي هدايت انسان است (8)
گزاره ي 6 :عقل توليد کننده ي علم و به واسطه ي آن ، سامان دهنده ي امور است .(9)
پی نوشت ها :
*عضو هيئت علمي و معاون پژوهشي دانشگاه امام صادق (ع)
تازه های مقالات
ارسال نظر
در ارسال نظر شما خطایی رخ داده است
کاربر گرامی، ضمن تشکر از شما نظر شما با موفقیت ثبت گردید. و پس از تائید در فهرست نظرات نمایش داده می شود
نام :
ایمیل :
نظرات کاربران
{{Fullname}} {{Creationdate}}
{{Body}}