شدید ترین زلزله های تاریخ در جهان
افرادی که در مناطق تکتونیکی فعال جهان ساکن هستند، با خطر همیشگی زلزله رو به رو می باشند. اگر چه زمین به طور مداوم زلزله های متعددی را تجربه می کند، اما گاهی آزاد شدن انرژی می تواند تخریب گسترده ای در سکونتگاه ها و زیرساخت های انسانی به همراه داشته باشد.
غول های انرژی، بزرگ ترین زلزله های ثبت شده بر اساس بزرگی
این بخش به زلزله هایی می پردازد که بیشترین انرژی آزاد شده را در تاریخ ثبت مدرن داشته اند و تمرکز علمی بر مکانیسم زمین لرزه آنهاست. این رویداد ها معمولاً در مناطق فعال تکتونیکی و اغلب در محل برخورد صفحات زمین ساختی رخ داده اند.1. زلزله بزرگ 1960 شیلی (والدیویا - M_w 9.5)
از نظر علمی این رویداد که در 22 مه 1960 رخ داد، به عنوان بزرگ ترین زلزله ثبت شده در تاریخ بشر شناخته میشود. این زمین لرزه عظیم ناشی از فرورانش (Subduction) صفحه نازکا (Nazca Plate) زیر صفحه آمریکای جنوبی بود. در طول این فرآیند، تنش کشسانی عظیمی در امتداد گسل انتهای صفحه انباشته شده بود. شکستگی پوسته زمین در این رویداد بسیار گسترده بود و طول منطقه شکستگی (Rupture Zone) به بیش از 1000 کیلومتر می رسید. انرژی آزاد شده در این زلزله به حدی بود که توانست در مقیاس های لرزه نگاری جهانی به وضوح ثبت شود. الگوی لرزشی نشان داد که لغزش بسیار عمیق و طولانی بوده است.از نظر تاریخی یا اجتماعی، اگرچه بزرگی آن بی سابقه بود، اما به دلیل جمعیت نسبتاً کمتر در مناطق کانون زلزله اولیه در جنوب شیلی و فاصله برخی از مراکز پر جمعیت تر، تلفات مستقیم آن حدود 1655 نفر کمتر از زلزله های دیگر بود. با این حال، بزرگ ترین تأثیر اجتماعی و تاریخی آن، ایجاد یک سونامی عظیم بود. این سونامی با ارتفاع موج های عظیم، سواحل شیلی را درنوردید و با سرعتی باورنکردنی در سراسر اقیانوس آرام پخش شد. مناطقی مانند هاوایی (لی وی)، ژاپن و فیلیپین شاهد امواج ویرانگری بودند که ده ها هزار کیلومتر دور تر خسارات گسترده ای بر جای گذاشتند و تلفات بین المللی این رویداد را به چندین هزار نفر رساند. این حادثه اهمیت جهانی سیستم های هشدار سونامی را در عصر جنگ سرد برجسته کرد.
2. زلزله 1964 آلاسکا (آنسکاژ - M_w 9.2)
از نظر علمی این زلزله در 27 مارس 1964 (جمعه نیک) در منطقه پرندگان بزرگ خلیج پرنس ویلیام، آلاسکا رخ داد. این زلزله نیز در یک منطقه فرورانش فعال یعنی محل برخورد صفحات آلاسکا و اقیانوس آرام رخ داد، اما مکانیسم آن کمی متفاوت بود؛ بخشی از این زمین لرزه شامل حرکت عمودی و افقی بزرگی بود که منجر به رانش زمین های عظیمی در مقیاس محلی شد. بخش قابل توجهی از لرزش های شدید ناشی از پدیده ای به نام تغییر شکل محلی بود که باعث ناپایداری گسترده در خاک های نرم تر و یخ زده (Permafrost) در مناطق ساحلی شد.از نظر تاریخی اجتماعی این زلزله منجر به تغییرات دائمی در توپوگرافی محلی شد؛ زمین هایی به اندازه چندین متر بالا آمدند یا نشست کردند و بنادر و خطوط ساحلی دگرگون شدند. خسارات اقتصادی هنگفتی به زیرساخت های حیاتی منطقه، به ویژه زیرساخت های نفتی و بنادر ماهیگیری وارد آمد. اگرچه تعداد تلفات مستقیم نسبتاً کم بود حدود 131 نفر، اما این رویداد اهمیت استاندارد های جدید ساخت و ساز در مناطق سردسیر، لرزه خیز و دارای خاک سست را برجسته کرد و به مطالعات پیشرفته در مورد پدیده های لرزه ای در عرض های جغرافیایی بالاتر کمک شایانی نمود.
3. زلزله 2011 توهکو، ژاپن (توهمی - M_w 9.1)
از نظر این زلزله در 11 مارس 2011 رخ داد و یکی از معدود زلزله هایی بود که بزرگی آن به نزدیکی رکورد های بزرگ ترین زلزله ها رسید. این زلزله در منطقه فرورانش صفحه اقیانوس آرام زیر صفحه آمریکای شمالی، اما در عمق نسبتاً کمتری نسبت به والدیویا رخ داد. این رویداد نشان داد که چگونه لغزش های بزرگ و سریع در امتداد یک گسل کم عمق می توانند انرژی عظیمی آزاد کنند. سیستم های هشدار زود هنگام ژاپن (EEW) عملکرد موفقی در اعلام خطر لرزه ای به بخش های داخلی کشور داشتند و میلیون ها نفر فرصت پناه گرفتن پیدا کردند. با این حال، شدت سونامی ناشی از آن یعنی ارتفاع بیش از 40 متر در برخی نقاط فراتر از آخرین پیش بینی های مهندسی طراحی شده برای آن مناطق بود.از نظر تاریخی اجتماعی فاجعه توهکو ابعاد چندگانه داشت؛ این زلزله منجر به تخریب گسترده سواحل و مهم تر از آن، فاجعه نیروگاه هسته ای فوکوشیما دایچی و بحران هسته ای متعاقب آن شد که پیامد های اجتماعی، سیاسی و زیست محیطی درازمدت بین المللی به دنبال داشت. این رویداد یک مورد مطالعاتی حیاتی در مورد تاب آوری (Resilience) در برابر بلایای چندگانه مانند زلزله، سونامی، حادثه هسته ای و همچنین چالش های تخلیه و مدیریت پناهندگان در یک کشور توسعه یافته بود.
فاجعه انسانی، زلزله هایی با بیشترین تلفات
این بخش بر زلزله هایی تمرکز دارد که بیشترین تأثیر مخرب را بر جمعیت انسانی گذاشته اند، جایی که عوامل اجتماعی و ساختاری اهمیت بیشتری نسبت به بزرگی صرف پیدا می کنند. در این موارد، آسیب پذیری جمعیت در برابر لرزش زمین، عامل اصلی تلفات است.1. زلزله 1556 شانشی، چین (تقریبی - MMI بالا)
از نظر تاریخی اجتماعی با تخمین بیش از 830,000 کشته، این زلزله که در ژانویه 1556 در استان شانشی چین رخ داد، مرگبار ترین زلزله تاریخ ثبت شده است. این زلزله اغلب با بزرگی تقریبی 8 بر اساس ارزیابی های پس از رویداد دسته بندی می شود، اما عامل اصلی این تلفات عظیم، نه بزرگی مطلق، بلکه شرایط محیطی و معماری آن زمان بود. دلیل اصلی این تلفات عظیم، سکونت بخش بزرگی از جمعیت در غار های دست ساز در تپه های لِسی (Loess) بود. این غار ها که به دلیل پوشش نرم و متخلخل لسی به آسانی شکل می گرفتند، به دلیل ماهیت خاک لسی، در برابر لرزش های شدید کاملاً ناپایدار بودند. این سازه ها با فرو ریختن ناگهانی، ساکنین را مدفون ساختند. این رویداد تغییر اساسی در شیوه های سکونت و معماری منطقه را رقم زد و دولت مرکزی را مجبور به ترویج ساخت و ساز های مقاوم تر یا استفاده از مناطق با خاک سفت تر نمود.2. زلزله 2004 اقیانوس هند (سوماترای اندونزی - M_w 9.1)
از نظر علمی این زلزله که در 26 دسامبر 2004 رخ داد، در مرز صفحات هند استرالیا و اوراسیا در امتداد ساحل غربی سوماترا اتفاق افتاد. این زمین لرزه که بزرگی آن 9.1 تخمین زده می شود، یکی از بزرگ ترین لغزش های عمودی ثبت شده بود و منجر به یک سونامی گسترده و کم نظیر شد. دامنه سونامی به حدی بود که تأثیر آن بر 14 کشور جهان، از جمله سریلانکا، تایلند، هند و کشور های شرق آفریقا حس شد.از نظر تاریخی اجتماعی با بیش از 230,000 کشته، این یکی از مرگبار ترین بلایای طبیعی قرن بیست و یکم بود. فقدان یک سیستم هشدار سونامی فرامنطقه ای پیشرفته در اقیانوس هند، عامل اصلی این تلفات باور نکردنی بود، زیرا بسیاری از مردم محلی از ماهیت و سرعت قریب الوقوع سونامی آگاهی نداشتند. این رویداد بر نیاز جهانی به توسعه سیستم های هشدار سریع و اشتراک گذاری اطلاعات لرزه ای تأکید کرد و همکاری های بین المللی عظیمی در زمینه امداد و بازسازی به راه انداخت، اما همزمان ضعف های لجستیکی در توزیع کمک ها در مقیاس وسیع را نیز آشکار ساخت.
3. زلزله 2010 هائیتی (پورتوپرنس - M_w 7.0)
از نظر علمی این زمین لرزه در 12 ژانویه 2010 رخ داد و با بزرگی 7.0، از نظر بزرگی انرژی در مقایسه با غول های بالای 9، نسبتاً کوچک محسوب می شود. با این حال، اثرات آن فاجعه بار بود، عمدتاً به دلیل عمق کم حدود 13 کیلومتر و نزدیکی به پایتخت متراکم، پورتوپرنس. این ترکیب باعث شد که شتاب زمین (Ground Acceleration) در سطح زمین بسیار شدید تر از آنچه از بزرگی آن انتظار می رفت، باشد.از نظر تاریخی اجتماعی این فاجعه به بیش از 220,000 کشته که البته برخی تخمین ها بالاتر است منجر شد و نمونه ای کلاسیک از تأثیر آسیب پذیری اجتماعی است. فقدان کامل مقررات ساختمانی مؤثر، فقر گسترده، و زیرساخت های ضعیف شهری باعث شد که بسیاری از ساختمان های بتنی و بلوکی بدون هیچ گونه تقویت مناسبی، در برابر لرزش های متوسط کاملاً فرو بریزند. این رویداد بحث های جدی بین المللی را در مورد ماهیت کمک رسانی خارجی که اغلب منجر به وابستگی بلندمدت می شود و لزوم سرمایه گذاری بر روی توسعه پایدار و مهندسی سازه در کشور های در حال توسعه برانگیخت.
علم زمین شناسی و درس های آموخته شده
تحلیل مکانیسم های مشترک در این زلزله های شدید، ما را به درک عمیق تری از حرکت صفحات زمین و ریسک های ذاتی سیاره هدایت می کند.1. تکتونیک صفحات و کمربند آتش
اکثر زلزله های با بزرگی 8.5 به بالا در مناطق فرورانش رخ داده اند که بخش اعظم آن در امتداد کمربند آتش اقیانوس آرام قرار دارد. این مناطق محل تلاقی و برخورد صفحات بزرگ زمین هستند که انرژی کشسانی عظیمی را در طول زمان های زمین شناختی ذخیره می کنند و سپس به صورت لغزش های عمده و ناگهانی آزاد می سازند. درک موقعیت فعال ترین گسل ها کلید پیش بینی مناطقی است که پتانسیل وقوع زلزله های بزرگ را دارند.2. اهمیت عمق و نزدیکی کانون
همانطور که در هائیتی (M 7.0) و برعکس در شیلی (M 9.5) مشاهده شد، عمق کم زلزله و نزدیکی آن به مناطق پر جمعیت، اغلب از بزرگی خود رویداد در تعیین میزان خسارت مهم تر است. زلزله های کم عمق تر انرژی خود را با تضعیف کمتری به سطح می رسانند و اثرات مخرب تری ایجاد می کنند.3. تأثیرات ثانویه
در بسیاری از موارد، عامل اصلی تلفات و خسارات گسترده، خود لرزش اولیه نبوده است. سونامی ها مانند شیلی، ژاپن 2011، سوماترای 2004 در مناطق ساحلی ویرانی های عظیمی به بار آوردند، و رانش زمین آلاسکا باعث تخریب زیرساخت های داخلی شد. مدیریت ریسک باید شامل پیش بینی و برنامه ریزی برای این اثرات ثانویه نیز باشد.4. مهندسی زلزله
پیشرفت ها در مصالح مقاوم، روش های مهار لرزه ای (Base Isolation) و طراحی سازه های انعطاف پذیر، به ویژه در کشور هایی مانند ژاپن، اثبات کرده است که با سرمایه گذاری مناسب در زیرساخت ها و اجرای دقیق مقررات، می توان تلفات انسانی را به شدت کاهش داد، حتی در مواجهه با لرزش های بسیار قوی. این امر نشان می دهد که آسیب پذیری، یک عامل ساختگی توسط بشر است که قابل تعدیل است.نتیجه گیری
بررسی شدیدترین زلزله های تاریخ نشان می دهد که زمین شناسی، تاریخ و جامعه سه عاملی هستند که قدرت نهایی یک فاجعه را تعیین می کنند. زلزله های با بزرگی 9.0+ مانند شیلی و آلاسکا بزرگ ترین رکورد های فیزیکی را دارند و درک ما از دینامیک زمین را بهبود بخشیده اند. با این حال، رویداد هایی مانند شانشی 1556 یا هائیتی 2010 نشان می دهند که فقر زیرساختی و تصمیمات اشتباه معماری می توانند یک زلزله متوسط را به بزرگ ترین فاجعه انسانی تبدیل کنند. در حالی که ما نمی توانیم جلوی آزاد شدن انرژی کشسانی انباشته شده در گوشته زمین را بگیریم، می توانیم با درک علمی مکانیسم ها، اجرای دقیق مقررات مهندسی، و تقویت تاب آوری اجتماعی و زیرساختی، اثرات ویرانگر آن ها را مدیریت کنیم. مبارزه با زلزله، مبارزه ای مستمر با طبیعت فعال و در عین حال، اصلاح ضعف های ساخته دست بشر است.منبع: پژوهش راسخون
مقالات مرتبط
تازه های مقالات
ارسال نظر
در ارسال نظر شما خطایی رخ داده است
کاربر گرامی، ضمن تشکر از شما نظر شما با موفقیت ثبت گردید. و پس از تائید در فهرست نظرات نمایش داده می شود
نام :
ایمیل :
نظرات کاربران
{{Fullname}} {{Creationdate}}
{{Body}}