موضوعات: پوستر یا علی بن ابی‌طالب(ع) به سبک کاشی نقاشی، شماره 1

تکنیک‌ اجرا: دیجیتال و دستی

شاخه هنری: خوشنویسی و گرافیک

صاحب اثر: ابوالفضل رنجبران

زمان خلق اثر:  1402

نوع خط: نستعلیق

الگو اثر: هنرهای ایرانی و اسلامی

تقدیم به: قطب عالم امکان، حضرت امام زمان (عج)



موضوعات: پوستر یا علی بن ابی‌طالب(ع) به سبک کاشی نقاشی، شماره 2

تکنیک‌ اجرا: دیجیتال و دستی

شاخه هنری: خوشنویسی و گرافیک

صاحب اثر: ابوالفضل رنجبران

زمان خلق اثر:  1402

نوع خط: نستعلیق

الگو اثر: هنرهای ایرانی و اسلامی

تقدیم به: قطب عالم امکان، حضرت امام زمان (عج)

تحلیل پوستر هنری، اثر ابوالفضل رنجبران

تحلیل پوستر شماره 1: این پوستر که به شیوه کاشی‌کاری سنتی ایرانی و اسلامی پدید آمده، نمونه‌ای درخشان از پیوند میان هنر تزئینی و معنویت است.

در این سبک، نقش‌های گیاهی، هندسی و خطاطی با ظرافتی بی‌مانند درهم آمیخته می‌شوند تا فضایی مقدس و زیبا بیافرینند.

محور اصلی اثر، بزرگداشت حضرت امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب (علیه‌السلام)، پیشوای نخست شیعیان، است که نام مبارکشان به خط نستعلیق در قلب تصویر نقش بسته است.

این طراحی، الهام‌گرفته از کاشی‌کاری‌های بناهای باشکوه ایران چون مسجد شیخ لطف‌الله یا مسجد جامع اصفهان است؛ جایی که نقش‌های اسلیمی، ختایی و شمسه با رنگ‌های لاجوردی و زرین، جلوه‌ای جاودان یافته‌اند.

پوستر به گونه‌ای عمودی طراحی شده که یادآور تابلوهای کاشی یا حاشیه‌های فرش‌های نفیس است. رنگ غالب، آبی سیر و ژرف است که در هنر ایرانی نماد آسمان بی‌کران و عمق معرفت به شمار می‌رود.

پیرامون تصویر را حاشیه‌های زرین و نقش‌های تکرار شونده فرا گرفته و در میانه، دایره‌ای بزرگ با خطاطی زرین خودنمایی می‌کند. در پایین اثر نیز کتیبه‌ای کوچک به زبان پارسی و نشانی از پدیدآورنده دیده می‌شود.

در این بررسی، لایه به لایه از حاشیه‌های بیرونی به سوی مرکز پیش می‌رویم و هر بخش را با دقت و ریزبینی کاوش می‌کنیم تا زیبایی بصری، نمادین و فنی آن آشکار گردد.

لایه نخست: حاشیه‌های بیرونی و قاب‌بندی کلی
بیرونی‌ترین لایه، نوارهای حاشیه‌ای است که کل تصویر را در بر گرفته و چون قابی زرین، آن را از فضای پیرامون جدا می‌سازد. این حاشیه‌ها، یادآور حاشیه‌های کاشی‌کاری‌های دوره صفوی است که هنرمندان برای تأکید بر محتوای اصلی، از خطوط زرین و نقش‌های ریز بهره می‌گرفتند.

در این اثر، حاشیه خارجی نواری باریک به پهنای حدود یک سانتی‌متر است که با برگ‌های کوچک، گل‌های نیمه‌شکفته و پیچک‌های ظریف آراسته شده است. رنگ زرین آن چنان براق است که گویی با ورق طلا پوشانیده شده و در پرتو نور می‌درخشد.

در گوشه‌های این نوار، شمسه‌های کوچک با گلبرگ‌های سفید و زرد دیده می‌شود که به سوی درون خمیده‌اند و حالتی پویا پدید می‌آورند. درون این حاشیه، لایه‌ای دیگر از نقش‌های اسلیمی و ختایی گسترده است که چون فرشی بافته، زمینه را پوشانیده است.

این بخش، نزدیک به ده درصد از پهنای تصویر را در بر می‌گیرد و زنجیره‌ای از برگ‌ها و ساقه‌های پیچان به رنگ زرین و فیروزه‌ای را نشان می‌دهد. هر برگ با رگ‌برگ‌های نازک و لبه‌های دندانه‌دار ترسیم شده تا حس طبیعت زنده را برانگیزد.

نقش‌ها به گونه‌ای قرینه‌اند که سمت چپ و راست تصویر دقیقاً همسان یکدیگرند؛ این قرینگی، نماد تعادل و دادگری است که با سیره حضرت امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) همخوانی دارد.

در بخش‌های درونی‌تر این لایه، رنگ‌های قهوه‌ای سیر و سرخ تیره به کار رفته که یادآور چوب‌های کنده‌کاری‌شده در معماری ایرانی است. این رنگ‌ها، گرمای خاکی را به سردی آبی زمینه می‌افزایند و با گل‌های کوچک پنج‌پر و نقطه زرین در میانشان، جلوه‌ای دلنشین یافته‌اند.

آفرینش این حاشیه‌ها، لایه‌لایه رنگ نهاده گویی هر نوار بر روی نوار پیشین قرار گرفته؛ شیوه‌ای که در کاشی‌کاری واقعی با لعاب‌های گوناگون پدید می‌آید.

لایه دوم: زمینه اصلی و نقش‌های گیاهی پراکنده
پس از حاشیه‌ها، به زمینه گسترده و لاجوردی ژرف می‌رسیم که بیش از هفتاد درصد تصویر را در خود گرفته است. این زمینه، چون آسمان شب در نگاره‌های ایرانی است و با عمقی شگفت، دیدگان را به سوی مرکز می‌کشاند.

رنگ آبی، از سیرترین تن‌ها تا لاجوردی روشن، نماد بی‌کرانی و معرفت الهی است و در اینجا برای برجسته ساختن نام حضرت امیرالمؤمنین برگزیده شده. بر این زمینه، نقش‌های اسلیمی پراکنده شده که لایه‌ای از پیچیدگی و زیبایی افزوده‌اند.

این نقش‌ها، شامل ساقه‌های باریک زرین است که چون رگ‌های حیات در پهنه تصویر جریان دارند. هر ساقه با انحناهای نرم به گل‌ها و برگ‌های بزرگ‌تر پیوند می‌خورد.

در نیمه بالایی، گلی بزرگ فیروزه‌ای با گلبرگ‌های مدور و لبه‌های زرین دیده می‌شود که میانش نقطه‌ای سفید دارد.

این گل، با خطوط موازی درون گلبرگ‌ها، حالتی بافت‌دار یافته است. کنار آن، برگ‌هایی قهوه‌ای به شکل قلب با لبه‌های نقطه‌دار زرین قرار گرفته‌اند.

در نیمه پایینی، نقش‌ها فشرده‌ترند و گل‌های کوچک در خوشه‌هایی سه تا پنج‌تایی گرد آمده‌اند. رنگ‌ها میان فیروزه‌ای، زرین و سفید گردش می‌کنند و ریتمی آهنگین پدید می‌آورند.

این نقش‌های گیاهی، در هنر اسلامی نماد باغ‌های بهشتی‌اند و در این اثر، برای ستایش حضرت امیرالمؤمنین که لقب «اسدالله الغالب» دارند، زیبایی و قدرت را درهم آمیخته‌اند.

اگر دقیق‌تر بنگریم، هر ساقه با جوانه‌های کوچک زرین پایان می‌یابد که گویی در آستانه شکفتن‌اند؛ جزئیاتی که در کاشی‌کاری سنتی با قلم‌های بسیار نازک کشیده می‌شود.

زمینه آبی نیز یکدست نیست، بلکه با سایه‌روشن‌های ملایم لایه‌لایه شده تا عمقی سه‌بعدی پدید آورد؛ شیوه‌ای که هنرمند را در شبیه‌سازی لعاب کاشی یاری کرده است.

لایه سوم: نقش‌های هندسی و شمسه‌های آراسته
میان نقش‌های گیاهی، لایه‌ای از اشکال هندسی نهفته که ساختار اثر را استوار می‌سازد. شمسه‌های مدور و سپرمانند در نقاط کلیدی جای گرفته‌اند.

پیرامون مرکز، شمسه‌هایی فیروزه‌ای و قهوه‌ای با حاشیه زرین دیده می‌شود که گلبرگ‌های درونی‌شان به سوی میان خمیده و مرکز با گل‌های کوچک سفید پر شده است.

این نقش‌های هندسی، نماد نظم آفرینش‌اند و در اینجا برای تأکید بر دادگری حضرت امیرالمؤمنین به کار رفته‌اند. درون شمسه‌ها، خطوط متقاطع چون ستاره‌های هشت‌پر با رنگ‌های متناوب ترسیم شده است.

در بالا و پایین تصویر، این شمسه‌ها به زنجیره‌ای پیوسته‌اند و با ساقه‌های زرین به هم متصل شده‌اند. قرینگی این لایه کامل است و اگر تصویر را از میانه تا کنیم، نقش‌ها دقیقاً بر هم منطبق می‌گردند.

هنرمند با لایه‌لایه نهادن رنگ، شمسه‌های فیروزه‌ای را برجسته‌تر نشان داده گویی لعابی ضخیم‌تر بر زمینه نهاده شده؛ شیوه‌ای که در کوره‌پزی کاشی‌های سنتی پدید می‌آید.

لایه چهارم: دایره مرکزی و قاب خطاطی
در قلب اثر، دایره‌ای بزرگ چون مدالیونی زرین قرار دارد که همه نگاه‌ها را به خود می‌خواند. این دایره با حاشیه‌ای ضخیم زرین و نقش‌های کوچک گیاهی آراسته شده است.

حاشیه آن از گلبرگ‌های ریز تشکیل یافته که به بیرون خمیده و رنگشان از زرین به فیروزه‌ای گذر می‌کند. درون دایره، زمینه لاجوردی کمی روشن‌تر است تا خطاطی بهتر دیده شود.

این دایره، نماد کمال و وحدت است و در هنر اسلامی همواره برای نشان دادن مراتب عالی به کار رفته است. پیرامون حاشیه، نقطه‌های زرین چون ستارگان کوچک می‌درخشند و با خطوط نازک به مرکز پیوند دارند.

لایه پنجم: خطاطی نستعلیق و نام مبارک حضرت امیرالمؤمنین
درون‌ترین لایه، خطاطی زرین «یا علی بن ابی طالب» است که به خط نستعلیق، زیباترین خط پارسی، نگاشته شده است. این خط با انحناهای نرم، کشیدگی‌های دلنشین و تعادل شگفت‌انگیز پدید آمده است.

حرف «یا» در بالا با کشیدگی بلند و عمودی آغاز می‌شود، سپس «علی» با ضخامت متعادل و گردش‌های روان ادامه می‌یابد و «بن ابی طالب» در پایین با حروف فشرده‌تر و هماهنگ جای گرفته است.

هر حرف با سایه‌روشن‌های ظریف زرین لایه‌لایه شده تا حالتی برجسته و درخشان یابد. نقطه‌ها و حرکات قلم چنان دقیق‌اند که گویی با قلمی بسیار نرم و استادانه کشیده شده‌اند.

این خطاطی نه تنها زیبایی بصری دارد، بلکه با قرارگیری در دایره مرکزی، تمام نقش‌های پیرامونی را به سوی خود می‌خواند و معنای اصلی اثر را آشکار می‌سازد: بزرگداشت پیشوایی که مظهر شجاعت، دانش و عدالت است.

نتیجه‌گیری: هماهنگی لایه‌ها و پیام اثر
این پوستر، با لایه‌لایه نهادن حاشیه‌ها، نقش‌های گیاهی و هندسی، دایره مرکزی و خطاطی نستعلیق، نمونه‌ای کامل از هنر کاشی‌وار ایرانی است. هر لایه نه تنها زیبایی بصری می‌آفریند، بلکه با نمادهای خود، از باغ بهشتی تا نظم کیهانی و کمال دایره به ستایش حضرت امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب (علیه‌السلام) می‌پردازد.

هماهنگی رنگ‌های لاجوردی، زرین و فیروزه‌ای، قرینگی دقیق و ظرافت خطاطی، همه در خدمت خلق فضایی مقدس و جاودان‌اند. این اثر، فراتر از یک پوستر، آیینه‌ای است از فرهنگ و ایمان ایرانی اسلامی که در هر نگاه، جان تازه‌ای می‌یابد.


در پایان:
جا دارد که از دلسوزی، همراهی و توجه اساتید معظم، متعهد، متدین و مجاهدِ خود در کسوت شاگردی، از زحمات ارزشمند استاد مسعود نجابتی و عبدالرسول یاقوتی، سید حسن موسی زاده، ناصر طاووسی و ابوالفضل خزائی تقدیر و تشکر نمایم.

شاگرد شما، ابوالفضل رنجبران

© کلیه حقوق متعلق به صاحب اثر و پرتال فرهنگی راسخون است. استفاده از مطالب و آثار فقط با ذکر منبع بلامانع است.