قانون هوش مصنوعی اروپا: ملاحظه 45

ملاحظه مقدماتی چهل‌وششم بیان می‌کند که سامانه‌های هوش مصنوعی پرخطر تنها زمانی مجاز به عرضه، بهره‌برداری یا استفاده در اتحادیه اروپا هستند که با الزامات اجباری AI Act منطبق باشند و برای سلامت، ایمنی و حقوق بنیادین اشخاص خطر غیرقابل‌قبول ایجاد نکنند. این ملاحظه AI Act را در چارچوب عمومی حقوق محصولات اتحادیه قرار می‌دهد و تصریح می‌کند که انطباق با این مقرره به‌تنهایی کافی نیست، بلکه محصول باید هم‌زمان با سایر مقررات مرتبط اتحادیه نیز سازگار باشد. در عین حال، قانون‌گذار تأکید می‌کند که مفهوم «پرخطر» باید محدود به سامانه‌هایی بماند که واقعاً اثر زیان‌بار قابل‌توجه دارند تا از تحمیل بار غیرضروری بر نوآوری و تجارت جلوگیری شود.  

قانون هوش مصنوعی اروپا: متن ملاحظه 45

«سامانه‌های هوش مصنوعی پرخطر فقط در صورتی باید در بازار اتحادیه عرضه شوند، به بهره‌برداری برسند یا مورد استفاده قرار گیرند که با مجموعه‌ای از الزامات الزامی مشخص منطبق باشند. این الزامات باید تضمین کنند که سامانه‌های هوش مصنوعی پرخطری که در اتحادیه در دسترس قرار می‌گیرند یا خروجی آن‌ها به هر نحو در اتحادیه مورد استفاده قرار می‌گیرد، برای منافع عمومی مهم اتحادیه ــ آن‌گونه که در حقوق اتحادیه شناسایی و حمایت شده‌اند ــ خطرات غیرقابل‌قبول ایجاد نکنند.

بر مبنای چارچوب قانون‌گذاری جدید (New Legislative Framework)، چنان‌که در اطلاعیه کمیسیون با عنوان «راهنمای آبی درباره اجرای قواعد محصولات اتحادیه اروپا ۲۰۲۲» نیز تصریح شده است، قاعده کلی آن است که ممکن است بیش از یک سند تقنینی هماهنگ‌ساز اتحادیه، مانند مقررات (EU) 2017/745 و (EU) 2017/746 پارلمان و شورای اروپا یا دستورالعمل 2006/42/EC پارلمان و شورای اروپا، بر یک محصول واحد قابل اعمال باشد؛ زیرا عرضه یا بهره‌برداری از محصول تنها زمانی ممکن است که آن محصول با همه قوانین هماهنگ‌ساز قابل اعمال اتحادیه منطبق باشد.

به‌منظور تضمین انسجام و اجتناب از تحمیل بار اداری یا هزینه‌های غیرضروری، ارائه‌دهندگان محصولی که مشتمل بر یک یا چند سامانه هوش مصنوعی پرخطر است و الزامات این مقرره و قوانین هماهنگ‌ساز اتحادیه مندرج در پیوست این مقرره بر آن حاکم است، باید از انعطاف لازم در تصمیم‌گیری‌های اجرایی درباره چگونگی تضمین انطباق بهینه آن محصول با تمامی الزامات قابل اعمال قوانین هماهنگ‌ساز اتحادیه برخوردار باشند. سامانه‌های هوش مصنوعی که به‌عنوان پرخطر شناسایی می‌شوند باید محدود به آن دسته از سامانه‌هایی باشند که اثر زیان‌بار قابل‌توجهی بر سلامت، ایمنی و حقوق بنیادین اشخاص در اتحادیه دارند و این محدودسازی باید هرگونه محدودیت احتمالی بر تجارت بین‌المللی را به حداقل برساند.»  

تحلیل ملاحظه 45

این ملاحظه یکی از ستون‌های اصلی منطق تنظیم‌گری AI Act را توضیح می‌دهد: همه سامانه‌های هوش مصنوعی مشمول الزامات سخت‌گیرانه یکسان نیستند؛ فقط سامانه‌های «پرخطر» باید پیش از ورود به بازار یا استفاده، مجموعه‌ای از الزامات اجباری را رعایت کنند. بنابراین، قانون‌گذار به‌جای تنظیم یکسان همه AIها، مدل «تنظیم مبتنی بر ریسک» را در سطح اجرایی پیاده می‌کند.

نخستین نکته محوری این ملاحظه آن است که ورود یا استفاده از سامانه‌های پرخطر در بازار اتحادیه مشروط است، نه آزاد و پیش‌فرض. یعنی اصل بر این نیست که سامانه پرخطر می‌تواند آزادانه وارد بازار شود مگر آنکه بعداً مشکلش ثابت شود؛ بلکه برعکس، پیش از عرضه یا بهره‌برداری باید نشان داده شود که الزامات الزامی را رعایت کرده است. این منطق، AI پرخطر را به الگوی تنظیم‌گری محصولات حساس (مانند تجهیزات پزشکی یا ماشین‌آلات) نزدیک می‌کند.

دومین نکته مهم، این ملاحظه هدف این الزامات را روشن می‌کند: جلوگیری از «خطرات غیرقابل‌قبول» نسبت به منافع عمومی مهم اتحادیه. این منافع فقط به ایمنی فنی محدود نیستند، بلکه شامل سلامت، ایمنی و حقوق بنیادین نیز می‌شوند. بنابراین، در منطق AI Act، یک سامانه ممکن است حتی اگر از نظر فنی «کار کند»، باز هم از منظر حقوقی پرخطر باشد اگر حقوق بنیادین افراد را تهدید کند.

سومین نکته کلیدی، این ملاحظه AI Act را در دل معماری بزرگ‌تر حقوق محصولات اتحادیه اروپا قرار می‌دهد. قانون‌گذار تصریح می‌کند که AI Act یک رژیم مستقل و منزوی نیست، بلکه بخشی از «چارچوب قانون‌گذاری جدید» اتحادیه (New Legislative Framework) است؛ همان نظامی که سال‌هاست بر ایمنی و انطباق محصولات در بازار اروپا حاکم است. این یعنی AI Act از منطق آشنای «انطباق پیشینی»، «الزامات فنی»، «مستندسازی» و «ورود مشروط به بازار» پیروی می‌کند.
چهارمین نکته مهم، این ملاحظه به مسئله هم‌پوشانی مقررات می‌پردازد. بسیاری از محصولات مبتنی بر AI فقط «هوش مصنوعی» نیستند؛ مثلاً یک دستگاه پزشکی هوشمند، هم محصول پزشکی است و هم سامانه AI. در این موارد، فقط AI Act اعمال نمی‌شود، بلکه هم‌زمان باید با مقررات دیگر (مثل تجهیزات پزشکی، تجهیزات تشخیصی، ماشین‌آلات و…) نیز منطبق باشد. قانون‌گذار تصریح می‌کند که انطباق با AI Act به‌تنهایی کافی نیست.

پنجمین نکته، با وجود این هم‌پوشانی، قانون‌گذار می‌کوشد بار اداری غیرضروری ایجاد نکند. به همین دلیل، برای ارائه‌دهندگان انعطاف عملیاتی در نظر گرفته می‌شود تا بتوانند انطباق با چند رژیم حقوقی را به‌صورت هماهنگ، یکپارچه و کم‌هزینه‌تر مدیریت کنند. این بخش نشان می‌دهد که AI Act صرفاً محدودکننده نیست، بلکه در پی «تنظیم قابل‌اجرا» نیز هست.
ششمین نکته مهم، این ملاحظه دایره «AI پرخطر» را عمداً محدود نگه می‌دارد. قانون‌گذار تصریح می‌کند که فقط آن دسته از سامانه‌ها باید پرخطر تلقی شوند که اثر زیان‌بار قابل‌توجهی بر سلامت، ایمنی یا حقوق بنیادین دارند. این محدودسازی مهم است، زیرا نشان می‌دهد اتحادیه نمی‌خواهد هر AI مهم یا پیشرفته‌ای را پرخطر بداند، بلکه فقط آن‌هایی را مشمول سخت‌گیری ویژه می‌کند که ریسک حقوقی و اجتماعی جدی دارند.

هفتمین نکته، این محدودسازی یک هدف اقتصادی و بین‌المللی نیز دارد: کاهش موانع غیرضروری برای نوآوری و تجارت. قانون‌گذار صریحاً اشاره می‌کند که تعریف AI پرخطر باید به‌گونه‌ای باشد که محدودیت‌های غیرلازم بر تجارت بین‌المللی ایجاد نکند. این نشان می‌دهد AI Act در پی توازن میان حفاظت و رقابت‌پذیری است.

در نهایت، ملاحظه ۴۶ معماری اجرایی AI Act را روشن می‌کند: سامانه‌های پرخطر تنها در صورت انطباق با الزامات الزامی می‌توانند وارد بازار یا چرخه استفاده شوند؛ این انطباق در کنار سایر مقررات بخشی اتحادیه سنجیده می‌شود؛ و دامنه «پرخطر» نیز عمداً محدود نگه داشته می‌شود تا میان حفاظت از حقوق عمومی و کارآمدی اقتصادی تعادل برقرار شود.

منبع: ترجمه شده توسط بخش فناوری های نوین سایت راسخون