معرفی کتاب المحاسن

بِسمِ اللَّهِ الرَّحمٰنِ الرَّحیمِ

 

«المحاسن» نوشتهٔ احمد بن محمد بن خالد برقی، از عالمان بزرگ شیعه در قرن سوم هجری (درگذشتهٔ ۲۷۴ یا ۲۸۰ قمری) است. این کتاب به زبان عربی نوشته شده و مجموعه‌ای از روایت‌های متنوع در موضوعات گوناگون است؛ از احکام فقهی گرفته تا اخلاق، آداب، علل شرعی و معارف توحیدی.
 
آنچه «محاسن» را در میان کتاب‌های روایی شیعه ویژه می‌کند، قدمت و اعتبار بالای آن است. برخی از بزرگان شیعه، این کتاب را در ردیف کتب اربعه (چهار کتاب اصلی حدیثی شیعه) قرار داده‌اند. ثقة الاسلام کلینی در تألیف «الکافی» (معتبرترین کتاب روایی شیعه) بسیار از محاسن نقل روایت کرده است [معرفی کتاب الکافی را از اینجا مطالعه بفرمایید]. این یعنی کتاب محاسن، یکی از منابع اصلی و دست اول برای بزرگ‌ترین کتاب حدیثی شیعه به شمار می‌رود.
 
شیخ صدوق نیز در تدوین کتاب «من لا یحضره الفقیه» از محاسن بهره برده و در مقدمهٔ آن می‌نویسد که کتاب محاسن از منابع مطمئن و مورد اعتماد فقهای شیعه است.
 

ابن ادریس حلی در کتاب السرائر، محاسن را از «اصول روایی معتبر شیعه» دانسته است.
قاضی نورالله شوشتری این کتاب را به عنوان پنجمین کتاب معتبر شیعه در ردیف کتب اربعه شمرده است.
محمدتقی مجلسی (پدر علامه مجلسی) می‌گوید: «کتاب محاسن نزد ما هست و مؤلف آن بسیار بزرگ، مورد اعتماد و ثقه بوده است. آنچه هم‌اکنون از کتاب موجود است، شاید یک‌سوم آن باشد.»
 

تولد و ریشهٔ خانوادگی
احمد بن محمد بن خالد برقی در روستای «برق‌رود» از توابع قم به دنیا آمد. اصالت خانوادهٔ او به کوفه بازمی‌گردد. جد بزرگش، محمد بن علی، از یاران زید بن علی بن الحسین(ع) بود که در برابر حکومت بنی‌امیه قیام کرد و در زندان به شهادت رسید.
 
پدربزرگش خالد، در کودکی همراه با پدرش از کوفه آواره شد و به قم پناه آورد. قم در آن زمان پناهگاه امنی برای شیعیان بود و بسیاری از راویان بزرگ شیعه در آنجا زندگی می‌کردند.
 
دوران جوانی و شخصیت علمی
احمد، دوران جوانی را در محضر پدرش محمد بن خالد برقی گذراند؛ کسی که خود از شخصیت‌های بزرگ شیعه و از مورد اعتمادترین راویان نزد امام کاظم و امام رضا(ع) بود. احمد از همان جوانی تصمیم گرفت راه پدر را ادامه دهد و راوی سخنان اهل بیت(ع) شود.
 
او به یکی از برجسته‌ترین راویان شیعه در قرن سوم هجری تبدیل شد. شیخ طوسی و نجاشی (دو تن از بزرگ‌ترین رجال‌شناسان شیعه) او را توثیق کرده و او را مورد اعتماد دانسته‌اند. بسیاری از احادیث شیخ صدوق و شیخ کلینی به او بازمی‌گردد.
 
داستان اخراج از قم
داستان جالبی دربارهٔ او نقل شده است: احمد بن محمد بن عیسی اشعری، رئیس شهر قم و از راویان بزرگ شیعه، احمد بن خالد برقی را از قم بیرون کرد. دلیلش این بود که برقی در میان روایات خود، احادیث مرسله (بدون سند کامل) و روایاتی که راویان ضعیف داشتند را نقل می‌کرد.
 
اما پس از مدتی، رئیس قم پشیمان شد و برقی را به شهر بازگرداند و از او عذرخواهی کرد. پس از وفات برقی نیز، او در تشییع جنازه‌اش با سر و پای برهنه شرکت کرد تا اهانتی را که به او کرده بود، جبران کند. این داستان نشان می‌دهد که برقی چقدر در میان بزرگان شیعه جایگاه والایی داشت.
 
اساتید برجسته
احمد به غیر از پدر خود، در محضر برخى از روات و علماى بزرگ شیعه به کسب علم و فراگیرى دانش پرداخته است مانند:
 1- معاویة بن وهب 2- حماد بن عیسى 3- محمد بن ابى عمیر ۴- هارون بن جهم ۵- محمد بن سنان ۶- یونس بن عبد الرحمان 7- حسن بن محبوب 8- على بن حکم 9- حسین بن سعید اهوازى و بسیارى از روات و یاران ائمه علیهم السلام.
 
شاگردان‏ برجسته
 شخصیت‏هاى بزرگى در محضر درس وى به کسب علم پرداخته‏اند که هر کدام ستاره‏اى درخشان در آسمان علم و فقاهت مى‏باشند، بزرگانى مانند:
 1- ابراهیم بن هاشم 2- على بن ابراهیم بن هاشم 3- محمد بن حسن صفار ۴- محمد بن یحیى عطار ۵- سعد بن عبد الله ۶- محمد بن على بن محبوب 7- محمد بن حسن بن ولید 8- محمد بن احمد بن یحیى 9- عبد الله بن جعفر حمیرى 10- سهل بن زیاد و بسیارى دیگر از روات معتبر شیعه.
 

احمد بن محمد برقی تألیفات فراوانی داشت، از جمله:
۱- المحاسن
۲- العویص
۳- التبصرة
۴- الرجال
۵- البلدان
۶- اختلاف الحدیث
 

کتاب محاسن در دو جلد تنظیم شده است. جلد اول شامل پنج کتاب (با ۱۱، ۱۲۳، ۷۰، ۴۷ و ۴۹ باب) و جلد دوم شامل شش کتاب (با ۱۳۰، ۳۹، ۱۲۷، ۲۰، ۶ و ۱۶ باب) است.
 
اما اصل کتاب محاسن مجموعه‌ای بسیار بزرگ بوده که حدود صد بخش (یا کتاب) داشته و از آن با تعبیر «کتب المحاسن» یاد می‌شده است. متأسفانه آنچه امروز در دست ماست، تنها بخشی از این مجموعهٔ عظیم است و شاید یک‌سوم آن بیشتر نباشد.
 
تعداد کل روایات موجود در نسخهٔ فعلی: ۲۶۰۴ حدیث
 

آنچه از کتاب محاسن به دست ما رسیده، شامل ۱۱ کتاب (فصل) به شرح زیر است:

 

۱. قدمت و اعتبار
این کتاب از کهن‌ترین منابع روایی شیعه است و در زمانی تألیف شده که دسترسی به منابع اولیهٔ حدیثی بسیار راحت‌تر بوده است.
 
۲. منبع اصلی برای کتاب‌های بعدی
الکافی و من لا یحضره الفقیه (دو کتاب از کتب اربعه) از محاسن به عنوان منبع معتبر استفاده کرده‌اند.
 
۳. تنوع موضوعی
این کتاب تنها به فقه یا اخلاق محدود نیست؛ بلکه مجموعه‌ای جامع از معارف اسلامی است.
 
۴. ارتباط نزدیک با عصر ائمه(ع)
نویسنده در دوره‌ای زندگی می‌کرد که هنوز فاصلهٔ چندانی با دوران حضور ائمه(ع) نداشت و به منابع اصیل دسترسی داشت.
 
وفات
احمد بن محمد برقی پس از گذراندن عمری پربرکت و ارزشمند در راه نشر معارف اهل بیت(ع)، در سال ۲۷۴ یا ۲۸۰ هجری قمری چشم از جهان فرو بست و به معبود خویش پیوست. اما یادگار ارزشمند او، کتاب محاسن، همچنان در میان شیعیان می‌درخشد.
 

کتاب محاسن، گنجینه‌ای کهن از روایات ناب اهل بیت(ع) است که در دورانی نزدیک به عصر ائمه نوشته شده. این کتاب نه تنها منبعی معتبر برای فقها و محدثان بوده، بلکه برای هر کسی که می‌خواهد با معارف اصیل اسلام و سخنان گهربار پیامبر و اهل بیت(ع) آشنا شود، خواندنی و ارزشمند است. روایات این کتاب، از ثواب اعمال نیک گرفته تا علت احکام شرعی و آداب زندگی، راهگشای هر انسان جوینده‌ای است.