نگاهی به الگوپذیری از پیامبر (ص) در قرآن و تفاسیر

مقدمه:
بیان مسئله:
یکی از مهم‌ترین آموزه‌های قرآن کریم برای هدایت و تربیت انسان‌ها، معرفی الگوهای عملی است تا مؤمنان با نگاه به سیره و روش آنان، مسیر کمال و رستگاری را بیابند.
 
 در این میان، آیه ۲۱ سوره احزاب، با عبارت «لَقَدْ کانَ لَکُمْ فِی رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ»، پیامبر اکرم (ص) را به عنوان اسوه حسنه و الگوی کامل برای مؤمنان معرفی می‌کند و به صراحت می‌فرماید که در گفتار، رفتار و سیره رسول الله (ص)، بهترین الگو برای مؤمنان وجود دارد.
 
 این آیه، در میان آیات مربوط به جنگ احزاب نازل شده است و به مؤمنان می‌آموزد که تنها راه نجات و پیروزی در سخت‌ترین بحران‌ها، پیروی از پیامبر (ص) است.
 
با این حال، الگو بودن پیامبر (ص) اختصاص به میدان جنگ ندارد و ایشان در تمام ابعاد زندگی، از اخلاق و عبادات گرفته تا معاملات و روابط اجتماعی، الگویی کامل و بی‌نظیر برای همه انسان‌هاست و این الگوپذیری، نیازمند سه شرط اساسی است: امید به خدا، ایمان به روز قیامت و ذکر کثیر الهی.
 
 این مقاله، با تکیه بر تفاسیر معتبر همچون تفسیر نور، اثنی عشری، طیب البیان و تفسیر نمونه، به بررسی مفهوم اسوه حسنه، ابعاد الگوپذیری از پیامبر (ص)، شرایط آن، و پیام‌های تربیتی این آیه شریفه می‌پردازد و نشان می‌دهد که چگونه قرآن با معرفی پیامبر (ص) به عنوان اسوه، مسیر رشد و تعالی را برای مؤمنان ترسیم کرده است.
 
ضرورت مسئله:
در دنیای امروز که انسان‌ها با هجمه‌های فرهنگی و الگوهای انحرافی فراوانی مواجه هستند، بازخوانی و تبیین مفهوم «اسوه حسنه» در قرآن، ضرورتی انکارناپذیر است.
 
 معرفی پیامبر اکرم (ص) به عنوان الگوی کامل، راهی مطمئن برای نجات جامعه بشری از بحران‌های اخلاقی و معنوی است و می‌تواند چراغ راه مؤمنان در مسیر زندگی باشد.
 
 همچنین، با توجه به اینکه بسیاری از مؤمنان از ابعاد گسترده الگوپذیری از پیامبر (ص) آگاهی کافی ندارند، تبیین این مفهوم و شرایط آن، می‌تواند به تعمیق باورهای دینی و اصلاح سبک زندگی افراد کمک کند.
 
 این مقاله، با بررسی آیه ۲۱ سوره احزاب و تفاسیر آن، گامی در جهت پاسخ‌گویی به نیازهای فکری و اعتقادی جامعه امروز است و نشان خواهد داد که چگونه الگوپذیری از پیامبر (ص) می‌تواند به سعادت و رستگاری دنیا و آخرت منجر شود.
 
اهداف مقاله:
در این مقاله، با بررسی و تحلیل آیه ۲۱ سوره احزاب و تفاسیر آن، به تبیین مفهوم «اسوه حسنه» و ابعاد الگوپذیری از پیامبر اکرم (ص) پرداخته خواهد شد. همچنین، با استناد به تفاسیر معتبر، شرایط الگوپذیری از رسول الله (ص) شامل امید به خدا، ایمان به روز قیامت و ذکر کثیر الهی مورد بررسی قرار می‌گیرد و نقش این سه شرط در تحقق الگوپذیری واقعی تبیین خواهد شد.
 
 در ادامه، گستره الگوگیری از پیامبر (ص) فراتر از میدان جنگ و در تمام زمینه‌های زندگی، از اخلاق و عبادات گرفته تا معاملات و روابط اجتماعی، مورد تحلیل قرار می‌گیرد و در نهایت، پیام‌های تربیتی و اجتماعی این آیه برای نسل امروز استخراج خواهد گردید
 

از اسوه تا عمل؛ پیام‌های تربیتی آیه ۲۱ سوره احزاب

بخش اول: مفهوم‌شناسی «اسوه حسنه» در قرآن با تأکید بر الگو بودن پیامبر اکرم (ص)

🔹 معنای لغوی و اصطلاحی «اسوه» و کاربرد آن در قرآن با محوریت رسول الله (ص)
واژه «أُسْوَةٌ» در لغت به معنای اقتدا، پیروی و تأسی کردن از دیگری در کارهای خوب است. این واژه در قرآن کریم تنها دو بار به کار رفته است؛ یک بار درباره حضرت ابراهیم (ع) و مؤمنان همراه او و بار دیگر درباره پیامبر اکرم (ص).
 
 جالب آنکه اسوه بودن حضرت ابراهیم (ع) در برائت از شرک و مشرکان مطرح شده است، در حالی که اسوه بودن رسول الله (ص) در آیات مربوط به ایستادگی در برابر دشمن و جنگ احزاب بیان گردیده است.
 
این تفاوت در مصادیق، نشان از جامعیت مفهوم اسوه در قرآن دارد که هر یک از پیامبران، در عرصه‌ای خاص، الگوی کامل برای مؤمنان معرفی شده‌اند.
 
 واژه «اسوه» به معنای اقتدا و متابعت است و بیانگر آن است که گفتار، رفتار و حتی سکوت معنادار پیامبر اکرم (ص)، همگی حجت و الگو برای امت است و مؤمنان باید در تمام شئون زندگی، از ایشان پیروی کنند.
 
🔹 تفاوت اسوه بودن حضرت ابراهیم (ع) و پیامبر اکرم (ص)
قرآن کریم در سوره ممتحنه، حضرت ابراهیم (ع) و مؤمنان همراه او را به عنوان «اسوه حسنه» برای مؤمنان معرفی می‌کند و می‌فرماید: «قَدْ کَانَتْ لَکُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِی إِبْرَاهِیمَ وَ الَّذِینَ مَعَهُ» (۱)؛ «به راستی برای شما در ابراهیم و کسانی که با او بودند، الگوی خوبی است».
 
 اسوه بودن حضرت ابراهیم (ع) در برائت از شرک و مشرکان است؛ یعنی مؤمنان باید از ایشان بیزاری از بت‌پرستان و دشمنان خدا را بیاموزند. اما اسوه بودن رسول الله (ص) در آیه ۲۱ سوره احزاب، به طور خاص در زمینه ایستادگی در برابر دشمن و استقامت در جنگ احزاب مطرح شده است.
 
این تفاوت، نشان از تنوع الگوهای الهی دارد که هر یک، در عرصه‌ای خاص، راهنمای مؤمنان هستند. اسوه بودن پیامبر اکرم (ص) نیز اختصاص به مورد جنگ ندارد و ایشان در همه زمینه‌ها، بهترین الگو برای مؤمنان است.
 
🔹 جایگاه «اسوه» در نظام تربیتی قرآن با تأکید بر اسوه بودن رسول الله (ص)
یکی از شیوه‌های مؤثر تربیت در قرآن، معرفی الگوهای عملی برای انسان‌هاست. قرآن کریم با معرفی پیامبران و اولیای الهی به عنوان اسوه و الگو، در حقیقت مسیر رشد و کمال را به انسان‌ها نشان می‌دهد و آنان را به پیروی از این الگوهای الهی دعوت می‌کند.
 
 در نظام تربیتی قرآن، الگوها به دو دسته کلی تقسیم می‌شوند: الگوهای خوب (اسوه حسنه) و الگوهای بد (اسوه سیئه). خداوند در سوره ممتحنه، هم الگوی خوب را معرفی می‌کند و هم الگوی بد را که شامل کسانی است که از راه حق منحرف شده‌اند.
 
 این رویکرد، نشان از اهمیت بالای الگوپذیری در شکل‌گیری شخصیت انسان دارد و بیانگر آن است که انسان‌ها برای رشد و تعالی، نیازمند الگوهای عملی و عینی هستند که بتوانند از آنان پیروی کنند.
 
 «اسوه حسنه» بودن رسول الله (ص)، یک فرصت بزرگ برای مؤمنان است تا با نگاه به سیره عملی ایشان، راه و روش زندگی صحیح را بیاموزند و در مسیر کمال گام بردارند.
 
🔹 «اسوه حسنه»؛ گفتار، رفتار و سکوت معنادار پیامبر اکرم (ص) به عنوان حجت
اسوه بودن رسول الله (ص) به این معناست که گفتار، رفتار و حتی سکوت معنادار ایشان، همگی حجت و الگو برای امت است. در علم اصول فقه، یکی از منابع استنباط احکام شرعی، سنت پیامبر اکرم (ص) است که شامل قول، فعل و تقریر ایشان می‌شود.
 
 آیه «لَقَدْ کانَ لَکُمْ فِی رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ» نیز بر همین معنا دلالت دارد که مؤمنان باید در تمام ابعاد زندگی، از جمله عقائد، اخلاق، عبادات و معاملات، به رسول الله (ص) اقتدا کنند.
 
امام صادق (ع) در رساله خود به اصحابش می‌فرماید: «عَلَیْکُمْ بِآثَارِ رَسُولِ اللَّهِ (ص) وَ سُنَّتِهِ وَ آثَارِ الْأَئِمَّةِ الْهُدَاةِ مِنْ أَهْلِ بَیْتِ رَسُولِ اللَّهِ (ص) مِنْ بَعْدِهِ وَ سُنَّتِهِمْ؛ فَإِنَّهُ مَنْ أَخَذَ بِذَلِکَ فَقَدِ اهْتَدَى وَ مَنْ تَرَکَ ذَلِکَ وَ رَغِبَ عَنْهُ ضَلَّ» (۲)؛ «بر شما باد به آثار رسول خدا و سنت آن حضرت و آثار ائمه هدی از اهل بیت رسول خدا (ص) بعد از آن سرور و سنت ایشان، پس به درستی که هر که فرا گیرد آن را، به تحقیق هدایت یافته و هر که ترک کند آن را و اعراض نماید از آن، گمراه شده است».
 
این روایت، نشان از اهمیت فوق‌العاده تمسک به سنت پیامبر اکرم (ص) و ائمه (ع) دارد و بیانگر آن است که الگوپذیری از معصومان (ع)، کلید هدایت و رستگاری است.
 
اسوه بودن پیامبر اکرم (ص) یک حقیقت قرآنی و قطعی است و مؤمنان با الگوگیری از ایشان، می‌توانند در تمام ابعاد زندگی به سعادت و رستگاری دست یابند. همچنین، تمسک به سنت رسول الله (ص) و ائمه هدی (ع)، راهی مطمئن برای هدایت و دوری از گمراهی است.
 

بخش دوم: سیاق نزول آیه و نقش پیامبر اکرم (ص) در جنگ احزاب

🔹 جایگاه آیه در میان آیات جنگ احزاب
آیه ۲۱ سوره احزاب در میان آیات مربوط به جنگ احزاب (خندق) نازل شده است. این جنگ، یکی از حساسترین و دشوارترین نبردهای تاریخ صدر اسلام بود که در سال پنجم هجری، با اتحاد قبایل مختلف عرب و یهود برای نابودی مسلمانان شکل گرفت.
 
 قرآن کریم در آیات پیشین این سوره، از گروه‌های مختلفی سخن گفته است که در این جنگ حضور داشتند: منافقانی که دل‌هایشان بیمار بود، کسانی که در ایمان خود سست بودند، و مؤمنان راستینی که با تمام وجود در راه خدا جهاد کردند.
 
آیه ۲۱ سوره احزاب، در حقیقت یک نتیجه‌گیری و جمع‌بندی از این مباحث است و با معرفی رسول الله (ص) به عنوان «اسوه حسنه»، به مؤمنان می‌آموزد که تنها الگوی نجات و پیروزی در این جنگ سخت، پیروی از پیامبر اکرم (ص) است. این آیه، به عنوان یک اصل کلی و همیشگی، الگو بودن پیامبر (ص) را در تمام عرصه‌های زندگی برای مؤمنان تثبیت می‌کند.
 
🔹 نقش پیامبر اکرم (ص) به عنوان الگوی فرماندهان در جنگ
در جنگ احزاب، پیامبر اکرم (ص) با درایت و شجاعت بی‌نظیر خود، مدیریت این بحران بزرگ را به عهده گرفت. ایشان با پیشنهاد سلمان فارسی، دستور حفر خندق در اطراف مدینه را صادر کرد و خود نیز مانند یک فرد عادی در این کار شرکت نمود.
 
 این رفتار متواضعانه و در عین حال قاطعانه، الگویی بی‌نظیر برای فرماندهان و رهبران است. نقش پیامبر (ص) در این جنگ، هدایت لشکر، امید دادن به نیروها، خندق کندن، شعار حماسی دادن، به دشمن نزدیک بودن و استقامت نمودن بود.
 
در سخت‌ترین لحظات جنگ، هنگامی که ترس و وحشت بر دل‌ها چیره شده بود، پیامبر (ص) با آرامش و استقامت خود، مایه امید و دلگرمی مسلمانان بود. این ویژگی‌ها، همگی ابعاد الگویی ایشان را برای تمام مؤمنان، به ویژه فرماندهان و مسئولان، به تصویر می‌کشد.
 
🔹 شجاعت و ایستادگی پیامبر اکرم (ص) در سخت‌ترین لحظات (از منظر نهج‌البلاغه)
حضرت علی (ع) در وصف شجاعت و ایستادگی پیامبر اکرم (ص) در جنگ‌ها می‌فرماید: «اتَّقِینَا بِرَسُولِ اللَّهِ (ص) فَلَمْ یَکُنْ مِنَّا أَقْرَبُ إِلَى الْعَدُوِّ مِنْهُ» (۳)؛ «در هنگامه نبرد، خود را در پناه پیامبر (ص) قرار می‌دادیم و هیچ یک از ما به دشمن نزدیک‌تر از او نبود». این جمله، نشان از شجاعت و ایستادگی بی‌نظیر رسول الله (ص) در میدان نبرد دارد.
 
ایشان در حالی که دشمنان از هر سو حمله می‌کردند، با آرامش و استقامت کامل، در خط مقدم نبرد حضور داشت و با شجاعت خود، روحیه را به لشکر اسلام بازمی‌گرداند. این رفتار، الگویی کامل برای مؤمنان در مواجهه با دشمنان و سختی‌های زندگی است و نشان می‌دهد که یک رهبر الهی، باید در سخت‌ترین شرایط، پیش‌قدم و استوار باشد.
 
🔹 خندق کندن، شعار حماسی و امید دادن به لشکر؛ ابعاد الگویی پیامبر اکرم (ص) در جنگ
پیامبر اکرم (ص) در جنگ احزاب، با سه اقدام اساسی، الگویی کامل برای رهبران و فرماندهان ترسیم کردند: نخست، تدبیر و مشورت با اصحاب و پذیرش پیشنهاد حفر خندق؛ دوم، حضور در میدان عمل و حفر خندق به همراه دیگران؛ و سوم، ایجاد امید و انگیزه در لشکر با شعارهای حماسی و سخنان دلگرم‌کننده.
 
 این سه ویژگی، یعنی تدبیر، حضور عملی و امیدآفرینی، از جمله مهم‌ترین ابعاد الگویی پیامبر (ص) در این جنگ است. ایشان با این رفتارها، به مؤمنان آموختند که در بحران‌ها، نه تنها باید تدبیر کرد، بلکه باید در صحنه حضور داشت و با امید و استقامت، دیگران را نیز به حرکت واداشت. این الگو، برای تمام زمان‌ها و مکان‌ها، راهنمایی ارزشمند برای مواجهه با مشکلات و چالش‌های بزرگ است.
 
از این بخش می‌آموزیم که پیامبر اکرم (ص) در جنگ احزاب، با شجاعت، تدبیر و استقامت بی‌نظیر خود، الگویی کامل برای مؤمنان ترسیم کردند.
 
ایشان با حضور در خط مقدم، حفر خندق، و امید دادن به لشکر، نشان دادند که یک رهبر الهی، نه تنها باید تدبیر کند، بلکه باید در عمل نیز پیشگام باشد و در سخت‌ترین شرایط، مایه آرامش و امید دیگران گردد. این الگو، برای تمام مؤمنان در مواجهه با سختی‌های زندگی، راهنمایی ارزشمند است.
 

بخش سوم: شرایط الگوپذیری از پیامبر اکرم (ص) در آیه

🔹 «لِمَنْ کَانَ یَرْجُوا اللَّهَ»؛ امید به خدا؛ شرط نخست الگوپذیری
خداوند متعال در آیه ۲۱ سوره احزاب، الگوگیری از پیامبر اکرم (ص) را به سه شرط اساسی مشروط کرده است که نخستین آنها «لِمَنْ کَانَ یَرْجُوا اللَّهَ» است؛ «برای کسی که امید به خدا دارد». واژه «رجا» در لغت به معنای امید داشتن است و در اینجا به امید به رحمت و فضل الهی اشاره دارد.
 
 کسی که به خدا امید دارد، می‌داند که هر سختی و مشقتی که در راه پیروی از پیامبر (ص) تحمل کند، بی‌پاداش نخواهد ماند و خداوند او را در دنیا و آخرت یاری خواهد کرد. این امید، انگیزه‌ای قوی برای مؤمنان ایجاد می‌کند تا در مسیر الگوپذیری از رسول الله (ص) استقامت ورزند و از هیچ تلاشی در این راه دریغ نکنند.
 
🔹 «وَ الْیَوْمَ الْآخِرَ»؛ ایمان به روز قیامت و پاداش اخروی
دومین شرط الگوپذیری از پیامبر اکرم (ص)، ایمان به روز قیامت و پاداش اخروی است. «وَ الْیَوْمَ الْآخِرَ» یعنی کسانی که به روز بازپسین ایمان دارند و به پاداش و عقاب الهی در آن روز معتقد هستند.این ایمان، باعث می‌شود که مؤمنان در مسیر پیروی از پیامبر (ص)، به سختی‌ها و مشکلات دنیوی اهمیت ندهند و تنها به پاداش الهی در آخرت بیندیشند.
 
 کسی که به روز قیامت ایمان دارد، می‌داند که هر عمل نیکی که در این دنیا انجام دهد، در آن روز به بهترین شکل پاداش داده خواهد شد و این اعتقاد، او را در مسیر الگوپذیری از رسول الله (ص) استوار و پابرجا نگه می‌دارد.
 
🔹 «وَ ذَکَرَ اللَّهَ کَثِیراً»؛ ذکر کثیر؛ شرط سوم و پیوند آن با امیدواری
سومین شرط الگوپذیری از پیامبر اکرم (ص)، ذکر کثیر خداوند است: «وَ ذَکَرَ اللَّهَ کَثِیراً»؛ «و خدا را بسیار یاد می‌کند». ذکر خدا، نه تنها محدودیت ندارد، بلکه توصیه به کثرت آن نیز شده است.
 
 کسی که خدا را بسیار یاد می‌کند، در همه حال، غنا و فقر، عزت و ذلت، نعمت و بلاء، صحت و مرض، به یاد خداوند است و این ذکر، او را از غفلت و گناه بازمی‌دارد.
 
 خداوند در قرآن کریم می‌فرماید: «وَ لَذِکْرُ اللَّهِ أَکْبَرُ» (4)؛ «و همانا یاد خدا بزرگتر است». ذکر کثیر، نشان از حضور قلب و ارتباط دائم با خداوند دارد و کسی که به این مقام دست یابد، شایسته الگوپذیری از پیامبر اکرم (ص) خواهد بود.
 
🔹 رجا؛ ترکیب امید و ترس در سایه ایمان به آخرت
«رجا» در این آیه، به معنی ترس و امید هر دو آمده است؛ یعنی کسی که هم از عقوبات روز آخرت می‌ترسد و هم به مثوبات و پاداش‌های آن امید دارد. این ترکیب امید و ترس، نشان از یک ایمان کامل و متعادل دارد که انسان را در مسیر الگوپذیری از پیامبر (ص) متعادل و استوار نگه می‌دارد.
 
 ترس از عذاب الهی، باعث می‌شود که انسان از گناهان و نافرمانی‌ها دوری کند و امید به رحمت الهی، او را به انجام اعمال نیک و پیروی از پیامبر (ص) ترغیب می‌کند. این دو ویژگی، در کنار ذکر کثیر خداوند، سه رکن اساسی الگوپذیری از رسول الله (ص) را تشکیل می‌دهند و کسی که به این سه ویژگی متصف باشد، شایسته پیروی از پیامبر اکرم (ص) خواهد بود.
 
از این بخش می‌آموزیم که الگوپذیری از پیامبر اکرم (ص) نیازمند سه شرط اساسی است: امید به خدا، ایمان به روز قیامت و ذکر کثیر خداوند. این سه ویژگی، نشان از یک ایمان کامل و متعادل دارد که انسان را در مسیر پیروی از رسول الله (ص) استوار و پابرجا نگه می‌دارد و او را به سعادت و رستگاری دنیا و آخرت رهنمون می‌سازد.
 

بخش چهارم: گستره الگوگیری از پیامبر اکرم (ص) فراتر از میدان جنگ

🔹 الگو بودن پیامبر اکرم (ص) در همه زمینه‌های زندگی
اسوه بودن پیامبر اکرم (ص) تنها به میدان جنگ و ایستادگی در برابر دشمن محدود نمی‌شود، بلکه تمام ابعاد زندگی ایشان را در بر می‌گیرد. خداوند در قرآن کریم می‌فرماید: «وَ إِنَّکَ لَعَلَى خُلُقٍ عَظِیمٍ» (۵)؛ «و همانا تو بر خُلقی عظیم هستی». این آیه، نشان از جامعیت و عمق اخلاق پیامبر (ص) دارد که در همه شئون زندگی ایشان تجلی یافته است.
 
 بنابراین، مؤمنان باید در همه زمینه‌ها از جمله عقائد حقه، اصول دین، اخلاق و صفات حمیده، افعال و اعمال صالحه، قناعت، صبر، احسان، گذشت، اقوال و فرمایشات پیامبر (ص) به ایشان اقتدا کنند. این گستره وسیع، نشان از آن دارد که الگو بودن رسول الله (ص) یک اصل کلی و همیشگی است و مؤمنان در هر شرایطی، باید به سیره عملی ایشان مراجعه کنند و از آن پیروی نمایند.
 
🔹 تأسی به پیامبر اکرم (ص) در اخلاق و صفات حمیده
یکی از مهم‌ترین ابعاد الگوپذیری از پیامبر اکرم (ص)، تأسی به اخلاق و صفات حمیده ایشان است. قرآن کریم، اخلاق پیامبر (ص) را «عظیم» توصیف کرده است و این نشان از والایی و برتری اخلاق ایشان بر تمام انسان‌ها دارد.
 
 از جمله صفات برجسته اخلاقی پیامبر (ص) می‌توان به راستگویی، امانتداری، فروتنی، بخشندگی، شجاعت، صبر، استقامت، محبت به مؤمنان و گذشت از خطاهای دیگران اشاره کرد.
 
مؤمنان باید با تأسی به این صفات، اخلاق خود را اصلاح کنند و در مسیر کمال گام بردارند. امام صادق (ع) در این باره می‌فرماید که خداوند پیامبر (ص) را به اخلاق نیکو آراست و مؤمنان را نیز به پیروی از ایشان فرمان داد.
 
🔹 صبر و استقامت پیامبر اکرم (ص) در برابر آزارهای مشرکان
یکی از بارزترین ابعاد الگویی پیامبر اکرم (ص)، صبر و استقامت ایشان در برابر آزارهای مشرکان و دشمنان بود. از آزارهای مشرکان در مکه که خاکروبه بر سر مبارکشان می‌ریختند و سنگ به قدمهایشان می‌زدند، تا کارشکنی‌های منافقان در مدینه و جنگ‌های سخت و طاقت‌فرسا، همه و همه نشان از استقامت بی‌نظیر رسول الله (ص) دارد.
 
ایشان در طائف نیز با سنگ‌باران شدید مواجه شدند، اما نه تنها از تبلیغ دین خدا دست برنداشتند، بلکه برای نجات آنان دعا کردند و فرمودند که اگر این قوم ایمان نیاوردند، خداوند از نسل آنان کسانی را برمی‌انگیزد که او را بپرستند. این صبر و استقامت، الگویی کامل برای مؤمنان در مواجهه با سختی‌ها و مشکلات زندگی است و به آنان می‌آموزد که هرگز از مسیر حق منحرف نشوند.
 
🔹 الگوگیری از پیامبر اکرم (ص) در عبادات، قناعت، احسان و گذشت
پیامبر اکرم (ص) در عبادات نیز الگویی کامل برای مؤمنان است. ایشان با وجود مقام والای نبوت، به قدری در عبادت کوشا بودند که پاهای مبارکشان در نماز شب متورم می‌شد. این نشان از عشق و شوق ایشان به مناجات با خداوند دارد.
 
همچنین، قناعت و زهد ایشان در دنیا، احسان و بخشندگی ایشان به نیازمندان، و گذشت از خطاهای دیگران، همه و همه ابعاد الگویی ایشان را تکمیل می‌کند.
 
 رسول الله (ص) با وجود تمام قدرت و سلطه‌ای که بر مدینه داشت، زندگی بسیار ساده‌ای داشت و از دنیا فقط به اندازه نیاز خود برمی‌گرفت و مابقی را در راه خدا و به نیازمندان انفاق می‌کرد. این رفتار، الگویی برای همه مؤمنان است که در زندگی، اعتدال را رعایت کنند و به فقرا و نیازمندان کمک نمایند.
 
از این بخش می‌آموزیم که الگو بودن پیامبر اکرم (ص) اختصاص به زمان و مکان خاصی ندارد و ایشان در همه زمینه‌های زندگی، از اخلاق و عبادات گرفته تا معاملات و روابط اجتماعی، الگویی کامل و بی‌نظیر برای مؤمنان هستند. تأسی به ایشان، کلید سعادت و رستگاری در دنیا و آخرت است.
 

بخش پنجم: نگاه تطبیقی مفسران به «اسوه حسنه»

🔹 دیدگاه تفسیر نور (محسن قرائتی): نقش پیامبر (ص) در جنگ احزاب و پیام‌های آیه
محسن قرائتی در تفسیر نور، با تأکید بر سیاق نزول آیه در جنگ احزاب، به نقش پیامبر (ص) به عنوان الگوی فرماندهان در این جنگ اشاره می‌کند. از نظر ایشان، هدایت لشکر، امید دادن به نیروها، خندق کندن، شعار حماسی دادن، به دشمن نزدیک بودن و استقامت نمودن، همگی ابعاد الگویی پیامبر (ص) در این جنگ هستند.
 
 قرائتی با استناد به کلام حضرت علی (ع) که فرمودند: «اتَّقَیْنَا بِرَسُولِ اللَّهِ (ص) فَلَمْ یَکُنْ مِنَّا أَقْرَبُ إِلَى الْعَدُوِّ مِنْهُ» (۳)؛ «در هنگامه نبرد، خود را در پناه پیامبر (ص) قرار می‌دادیم و هیچ یک از ما به دشمن نزدیک‌تر از او نبود»، بر شجاعت و ایستادگی بی‌نظیر رسول الله (ص) تأکید می‌کند.
 
 همچنین، ایشان معتقد است که الگو بودن پیامبر (ص) اختصاص به مورد جنگ ندارد و ایشان در همه زمینه‌ها، بهترین الگو برای مؤمنان است.
 
 از منظر تفسیر نور، این آیه دارای پیام‌های مهمی است: معرفی الگو یکی از شیوه‌های تربیت است، باید الگوی خوب معرفی کرد تا مردم به سراغ الگوهای بد نروند، و بهترین شیوه تبلیغ، دعوت عملی است. قرائتی در تفسیر خود می‌نویسد: «نقش پیامبر در جنگ احزاب، الگوى فرماندهان است: هدایت لشکر، امید دادن، خندق کندن، شعار حماسی دادن، به دشمن نزدیک بودن و استقامت نمودن» (6).
 
🔹 دیدگاه تفسیر اثنی عشری: اسوه بودن در ثبات، صبر و تحمل شدائد
حسینی شاه عبدالعظیمی در تفسیر اثنی عشری، بر ثبات و صبر در جنگ و تحمل شدائد و محن به عنوان ابعاد الگویی پیامبر (ص) تأکید می‌کند.
 
 از نظر ایشان، مراد از اسوه بودن پیامبر (ص) در این آیه، آن است که همچنانکه آن حضرت در حرب ثبات دارد و متحمل شدائد و محن می‌شود بر وجهی که دندان مبارک او را می‌شکنند و پیشانی او را جراحت وارد می‌کنند، شما نیز به آن حضرت اقتدا و تأسی نمائید.
 
این مفسر می‌نویسد: «مراد آنست که همچنانکه آن حضرت در حرب ثبات دارد و متحمل شداید و محن شود بر وجهى که دندان مبارک او را مى‌شکنند و پیشانى او را جراحت وارد مى‌کند و در حرب ثبات مى‌ورزد و اقرباى نزدیک او را شهید مى‌کنند، مانند حمزه و عبیدة بن حارث، اصلا جزع ننماید و نهایت استقامت را داشته باشد، شما هم به آن حضرت اقتدا و تأسى نمائید» (7).
 
همچنین، ایشان معتقد است که اگرچه آیه در جنگ احزاب نازل شده، اما مفاد آن عام است برای تمام امت و شامل ثبات و استقامت و پایداری در وظایف دینی و فرامین الهی می‌شود.
 
🔹 دیدگاه تفسیر طیب البیان: اقتدای کامل در عقائد، اخلاق و افعال
سید عبدالحسین طیب در تفسیر طیب البیان، با نگاهی جامع‌تر به اسوه بودن پیامبر (ص) می‌پردازد. از نظر ایشان، اسوه یعنی اقتدا و متابعت و متابعه و اقتداء به رسول الله (ص) واجب و لازم است بر امت هم در عقائد حقه و اصول دین و هم در اخلاق و صفات حمیده و هم در افعال و اعمال صالحه.
 
طیب در تفسیر خود می‌نویسد: «اسوة اقتدا و متابعة است و متابعه و اقتداء به رسول اللّه واجب و لازم است بر امت هم در عقائد حقه و اصول دین و هم در اخلاق و صفات حمیده و هم در افعال و اعمال صالحه که من جمله آنها صبر در امر جهاد» (8).
 
 ایشان با اشاره به صبر و استقامت پیامبر (ص) در جنگ‌ها و آزارهای مشرکان، این رفتارها را الگویی برای مؤمنان می‌داند. همچنین، طیب به این نکته اشاره می‌کند که منافقان و کسانی که ضعف ایمان دارند، از این فیض محروم هستند و تنها کسانی که امیدوار به خدا باشند و معتقد به نصرت الهی و مثوبات اخروی باشند، می‌توانند از این الگو بهره‌مند شوند.
 
🔹 دیدگاه برگزیده تفسیر نمونه: پیامبر (ص) به عنوان ناخدا و لنگر آرامش در طوفان‌ها
در برگزیده تفسیر نمونه، پس از بررسی گروه‌های مختلف در جنگ احزاب، به مؤمنان راستین و روحیه عالی و پایمردی و استقامت و سایر ویژگیهای آنان در این جهاد بزرگ پرداخته می‌شود.
 
مقدمه این بحث از شخص پیامبر اسلام (ص) که پیشوا و بزرگ و اسوه آنان است شروع می‌شود. از نظر این تفسیر، بهترین الگو برای شما نه تنها در این میدان که در تمام زندگی، شخص پیامبر (ص) است.
 
 در برگزیده تفسیر نمونه آمده است: «این ناخدای بزرگ به هنگامی که سفینه‌اش گرفتار سخت‌ترین طوفانها، می‌شود کمترین ضعف و سستی و دستپاچگی به خود راه نمی‌دهد، او هم ناخداست هم لنگر مطمئن این کشتی، هم چراغ هدایت است، و هم مایه آرامش و راحت روح و جان سرنشینان» (9).
 
این نگاه، پیامبر (ص) را نه تنها در میدان جنگ، بلکه در تمام طوفان‌های زندگی، به عنوان الگویی کامل و جامع معرفی می‌کند که مؤمنان با اقتدا به او می‌توانند در مسیر صراط مستقیم قرار گیرند.
 
از این بخش می‌آموزیم که مفسران با رویکردهای مختلف، به تبیین ابعاد الگویی پیامبر اکرم (ص) پرداخته‌اند. برخی بر نقش ایشان در جنگ، برخی بر صبر و استقامت، برخی بر جامعیت الگو بودن در تمام ابعاد زندگی و برخی بر نقش ایشان به عنوان ناخدا و لنگر آرامش در طوفان‌های زندگی تأکید کرده‌اند. همه این دیدگاه‌ها، بر یک حقیقت مشترک تأکید دارند: پیامبر اکرم (ص) بهترین و کامل‌ترین الگو برای مؤمنان در همه زمینه‌های زندگی است.
 

بخش ششم: ویژگی‌های مؤمنان راستین در جنگ احزاب (از منظر تفاسیر)

🔹 مؤمنان راستین؛ پیروان واقعی اسوه حسنه
قرآن کریم در آیات پیشین سوره احزاب، پس از بیان ماجرای جنگ احزاب و نقش گروه‌های مختلف، به مؤمنان راستین اشاره می‌کند که با الهام از اسوه بودن پیامبر اکرم (ص)، در این آزمون بزرگ الهی سربلند بیرون آمدند.
 
مؤمنان راستین، کسانی هستند که در سخت‌ترین شرایط، ایمان خود را حفظ کردند و با استقامت و پایمردی، در راه خدا جهاد نمودند. آنان نه تنها از پیامبر (ص) در گفتار، بلکه در عمل نیز پیروی کردند و با الگوپذیری از ایشان، توانستند بر ترس و وحشت غلبه کنند. از نظر تفاسیر، این گروه از مؤمنان، مصداق کامل آیه «لَقَدْ کانَ لَکُمْ فِی رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ» هستند و با تأسی به رسول الله (ص)، به مقامات عالی ایمان دست یافتند.
 
🔹 استقامت و پایمردی در برابر سختی‌ها و مشکلات
یکی از بارزترین ویژگی‌های مؤمنان راستین در جنگ احزاب، استقامت و پایمردی در برابر سختی‌ها و مشکلات بود. در آن جنگ سخت که احزاب از هر سو مدینه را محاصره کرده بودند و ترس و وحشت بر دل‌ها چیره شده بود، مؤمنان راستین با استقامت و پایداری خود، نشان دادند که ایمان واقعی، در آزمون‌های سخت شناخته می‌شود.
 
 آنان با الگوگیری از پیامبر (ص) که در سخت‌ترین لحظات، استوار و مقاوم بود، توانستند بر ترس و وحشت غلبه کنند و در راه خدا ثابت‌قدم بمانند. این استقامت، نشان از عمق ایمان و یقین آنان به وعده‌های الهی دارد و الگویی برای همه مؤمنان در مواجهه با مشکلات و سختی‌های زندگی است.
 
🔹 نقش پیامبر اکرم (ص) به عنوان چراغ هدایت و مایه آرامش روح و جان سرنشینان کشتی ایمان
در برگزیده تفسیر نمونه، پیامبر اکرم (ص) به عنوان چراغ هدایت و مایه آرامش روح و جان سرنشینان کشتی ایمان معرفی شده است. در این تفسیر آمده است: «این ناخدای بزرگ به هنگامی که سفینه‌اش گرفتار سخت‌ترین طوفانها می‌شود، کمترین ضعف و سستی و دستپاچگی به خود راه نمی‌دهد، او هم ناخداست هم لنگر مطمئن این کشتی، هم چراغ هدایت است، و هم مایه آرامش و راحت روح و جان سرنشینان» (۱0).
 
 این تعبیر، نشان از نقش محوری پیامبر (ص) در هدایت و آرامش‌بخشی به مؤمنان در بحران‌ها دارد. مؤمنان راستین با تمسک به پیامبر (ص) و پیروی از ایشان، در طوفان‌های سخت زندگی، آرامش و امنیت یافتند و توانستند از خطرات و تهدیدها عبور کنند. این نقش، نشان از ضرورت تمسک به سنت و سیره پیامبر (ص) برای همه مؤمنان در همه اعصار دارد.
 
🔹 عبرت‌پذیری از سرنوشت منافقان و ضعیف‌الایمانان در جنگ احزاب
قرآن کریم در آیات پیشین سوره احزاب، به سرنوشت منافقان و ضعیف‌الایمانان نیز اشاره کرده است که در جنگ احزاب، با دیدن احزاب و لشکر عظیم دشمن، دچار ترس و وحشت شدند و حتی برخی از آنان گفتند که خدا و پیامبر (ص) به ما جز وعده فریبنده‌ای نداده‌اند.
 
 این گروه، نه تنها از الگوپذیری از پیامبر (ص) بازماندند، بلکه با سخنان و رفتار خود، باعث تضعیف روحیه مسلمانان شدند. مؤمنان راستین، با عبرت‌پذیری از سرنوشت این گروه‌ها، راه آنان را نرفتند و با استقامت و ایمان خود، در مسیر الگوپذیری از پیامبر (ص) گام برداشتند.
 
 این عبرت‌پذیری، یکی از مهم‌ترین درس‌های جنگ احزاب برای مؤمنان است که باید همواره از سرنوشت منافقان و ضعیف‌الایمانان عبرت بگیرند و در مسیر الگوپذیری از پیامبر (ص) استوار بمانند.
 
از این بخش می‌آموزیم که مؤمنان راستین با استقامت، پایمردی و تمسک به پیامبر (ص)، توانستند در جنگ احزاب سربلند بیرون آیند. ایشان با عبرت‌پذیری از سرنوشت منافقان، مسیر الگوپذیری از رسول الله (ص) را ادامه دادند و با این کار، به درجات عالی ایمان و رضایت الهی دست یافتند. این درس، برای همه مؤمنان در مواجهه با مشکلات و سختی‌های زندگی، راهنمایی ارزشمند است.
 
از این بخش می‌آموزیم که استقامت و پایمردی در برابر سختی‌ها، نقش پیامبر (ص) به عنوان چراغ هدایت و مایه آرامش، و عبرت‌پذیری از سرنوشت منافقان، از جمله ویژگی‌های مؤمنان راستین در جنگ احزاب است که برای همه مؤمنان در همه اعصار، الگویی کامل و راهگشا خواهد بود.
 

بخش هفتم: پیام‌های تربیتی و اجتماعی آیه اسوه حسنه

🔹 معرفی الگو؛ یکی از شیوه‌های مؤثر تربیت در قرآن
معرفی الگو، یکی از مؤثرترین و کارآمدترین شیوه‌های تربیتی در قرآن کریم است. انسان‌ها به طور طبیعی به دنبال الگوهایی برای پیروی هستند و قرآن کریم با معرفی پیامبران و اولیای الهی به عنوان الگوهای کامل، این نیاز فطری را پاسخ داده است. آیه ۲۱ سوره احزاب، با معرفی پیامبر اکرم (ص) به عنوان «اسوه حسنه»، در حقیقت یک الگوی کامل و جامع را به مؤمنان معرفی می‌کند تا در تمام ابعاد زندگی، از ایشان پیروی کنند.
 
 این روش تربیتی، نشان از حکمت و ظرافت قرآن در هدایت انسان‌ها دارد که به جای دستورات خشک و بی‌روح، الگوهای عینی و عملی را پیش روی آنان قرار می‌دهد. از منظر تفسیر نور، «معرّفى الگو، یکى از شیوه‌هاى تربیت است» (11). این روش، تأثیرگذاری عمیق‌تری بر روح و روان انسان‌ها دارد و آنان را به سمت کمال و سعادت رهنمون می‌سازد.
 
🔹 بهترین شیوه تبلیغ؛ دعوت عملی (از منظر تفسیر نور)
قرآن کریم در آیه ۲۱ سوره احزاب، با معرفی پیامبر (ص) به عنوان اسوه حسنه، بر اهمیت دعوت عملی تأکید کرده است. بهترین شیوه تبلیغ، آن است که شخص، خود به آنچه دیگران را به آن دعوت می‌کند، عامل باشد. پیامبر اکرم (ص) نه تنها با گفتار، بلکه با رفتار و عمل خود، مردم را به سوی خدا و ارزش‌های الهی دعوت می‌کردند.
 
ایشان در جنگ احزاب، با شجاعت و استقامت بی‌نظیر خود، الگویی عملی برای مؤمنان ترسیم کردند و با حضور در خط مقدم، به آنان آموختند که چگونه باید در برابر دشمن ایستادگی کرد.
 
 این روش، تأثیرگذاری بسیار بیشتری نسبت به تبلیغ زبانی دارد و مردم را به سوی پذیرش حق، ترغیب و تشویق می‌کند. از منظر تفسیر نور، «بهترین شیوه‌ى تبلیغ، دعوت عملى است» (12) و پیامبر (ص) با رفتار خود، بهترین الگو برای این روش تبلیغی بودند.
 
🔹 هشدار به سراغ الگوهای بد نرفتن در برابر الگوی کامل
یکی دیگر از پیام‌های تربیتی آیه اسوه حسنه، هشدار به مؤمنان است که در برابر الگوی کامل و جامع پیامبر (ص)، به سراغ الگوهای بد و ناقص نروند. خداوند در قرآن کریم، هم الگوهای خوب را معرفی کرده است و هم الگوهای بد را که شامل کسانی است که از راه حق منحرف شده‌اند.
 
مؤمنان باید با بصیرت و آگاهی، الگوهای خود را انتخاب کنند و از پیروی از کسانی که آنان را به گمراهی و انحراف می‌کشند، خودداری نمایند.
 
از منظر تفسیر نور، «باید الگوى خوب معرّفى کنیم، تا مردم به سراغ الگوهاى بَدَل نروند» (13). معرفی پیامبر (ص) به عنوان اسوه حسنه، در حقیقت یک هشدار به مؤمنان است که از هرگونه الگوی بد و گمراه‌کننده، دوری کنند و تنها به الگوی کامل الهی، یعنی رسول الله (ص)، تمسک جویند.
 
🔹 الگوها هر چه عزیز باشند، نباید انسان خدا را فراموش کند
آیه ۲۱ سوره احزاب، با ذکر شرط «وَ ذَکَرَ اللَّهَ کَثِیراً»، به مؤمنان می‌آموزد که حتی در مسیر الگوپذیری از پیامبر (ص)، نباید خداوند را فراموش کنند. الگوها هر چه قدر عزیز و والا باشند، تنها وسیله‌ای برای تقرب به خداوند هستند و نباید خودشان به عنوان هدف نهایی تلقی شوند.
 
 مؤمنان باید با الگوگیری از پیامبر (ص)، در حقیقت به خداوند نزدیک‌تر شوند و یاد او را در دل و جان خود زنده نگه دارند. از منظر تفسیر نور، «الگوها هر چه عزیز باشند؛ امّا نباید انسان خدا را فراموش کند» (14).
 
 این پیام، نشان از اهمیت توحید و یکتاپرستی دارد و به مؤمنان می‌آموزد که در مسیر الگوپذیری، هرگز از یاد خداوند غافل نشوند و همواره او را در مرکز توجه خود قرار دهند.
 
🔹 لزوم تبعیت از آثار و سنت پیامبر (ص) و ائمه هدی (ع) (از منظر روایت امام صادق (ع))
امام صادق (ع) در رساله خود به اصحابش، بر لزوم تبعیت از آثار و سنت پیامبر (ص) و ائمه هدی (ع) تأکید کرده است. این روایت، نشان از اهمیت فوق‌العاده تمسک به سنت پیامبر (ص) و ائمه (ع) دارد و بیانگر آن است که الگوپذیری از معصومان (ع)، کلید هدایت و رستگاری است.
 
 امام صادق (ع) می‌فرماید: «عَلَیْکُمْ بِآثَارِ رَسُولِ اللَّهِ (ص) وَ سُنَّتِهِ وَ آثَارِ الْأَئِمَّةِ الْهُدَاةِ مِنْ أَهْلِ بَیْتِ رَسُولِ اللَّهِ (ص) مِنْ بَعْدِهِ وَ سُنَّتِهِمْ؛ فَإِنَّهُ مَنْ أَخَذَ بِذَلِکَ فَقَدِ اهْتَدَى وَ مَنْ تَرَکَ ذَلِکَ وَ رَغِبَ عَنْهُ ضَلَّ» (15)؛ «بر شما باد به آثار رسول خدا و سنت آن حضرت و آثار ائمه هدی از اهل بیت رسول خدا (ص) بعد از آن سرور و سنت ایشان، پس به درستی که هر که فرا گیرد آن را، به تحقیق هدایت یافته و هر که ترک کند آن را و اعراض نماید از آن، گمراه شده است».
 
 این روایت، نشان از اهمیت تمسک به سنت پیامبر (ص) و ائمه (ع) به عنوان الگوهای الهی دارد و بیانگر آن است که انحراف از این الگوها، به گمراهی و نابودی منجر می‌شود.
 
از این بخش می‌آموزیم که آیه اسوه حسنه، پیام‌های تربیتی و اجتماعی عمیقی برای مؤمنان دارد. معرفی الگو به عنوان یکی از شیوه‌های تربیت، دعوت عملی به عنوان بهترین شیوه تبلیغ، هشدار به سراغ الگوهای بد نرفتن، لزوم عدم فراموشی خداوند در مسیر الگوپذیری، و تمسک به سنت پیامبر (ص) و ائمه (ع) به عنوان کلید هدایت، همه و همه از جمله پیام‌های این آیه شریف هستند که می‌توانند چراغ راه مؤمنان در مسیر کمال و سعادت باشند.
 

تیجه‌گیری:

بررسی و تحلیل آیه ۲۱ سوره احزاب و تفاسیر آن، نشان از جایگاه والا و جامعیت مفهوم «اسوه حسنه» در نظام تربیتی قرآن دارد. این آیه شریفه، پیامبر اکرم (ص) را به عنوان الگوی کامل و بی‌نظیر برای مؤمنان معرفی می‌کند و به صراحت می‌فرماید که در گفتار، رفتار و سیره رسول الله (ص)، بهترین سرمشق برای تمام انسان‌ها در همه اعصار وجود دارد.
 
اسوه بودن پیامبر (ص) تنها به میدان جنگ و ایستادگی در برابر دشمن محدود نمی‌شود، بلکه تمام ابعاد زندگی ایشان، از اخلاق و عبادات گرفته تا معاملات و روابط اجتماعی، الگویی جامع و کامل برای مؤمنان است. از صبر و استقامت در برابر آزارهای مشرکان، تا قناعت و زهد در دنیا، احسان و بخشندگی به نیازمندان، و عشق و شوق به عبادت، همه و همه ابعاد الگویی ایشان را به تصویر می‌کشد.
 
الگوپذیری از پیامبر اکرم (ص) نیازمند سه شرط اساسی است: امید به خدا، ایمان به روز قیامت و ذکر کثیر الهی. این سه ویژگی، نشان از یک ایمان کامل و متعادل دارد که انسان را در مسیر پیروی از رسول الله (ص) استوار و پابرجا نگه می‌دارد.
 
کسی که به خدا امید دارد، به پاداش اخروی ایمان دارد و خدا را بسیار یاد می‌کند، شایسته الگوپذیری از پیامبر (ص) خواهد بود و می‌تواند در این مسیر، به سعادت و رستگاری دنیا و آخرت دست یابد.
 
 مفسران با رویکردهای مختلف، بر ابعاد گوناگون اسوه بودن پیامبر (ص) تأکید کرده‌اند؛ از نقش ایشان در جنگ احزاب و الگویی برای فرماندهان، تا صبر و استقامت در برابر شدائد، جامعیت الگو بودن در تمام ابعاد زندگی، و نقش ایشان به عنوان ناخدا و لنگر آرامش در طوفان‌های زندگی. همه این دیدگاه‌ها، بر یک حقیقت مشترک تأکید دارند:
 
 پیامبر اکرم (ص) بهترین و کامل‌ترین الگو برای مؤمنان است و تمسک به سیره و سنت ایشان، راهی مطمئن برای هدایت، اصلاح زندگی و رسیدن به قرب الهی است. این مقاله، با بررسی آیه ۲۱ سوره احزاب و تفاسیر آن، گامی در جهت تبیین این مفهوم قرآنی برداشته و نشان داده است که الگوپذیری از پیامبر (ص) در همه ابعاد زندگی، کلید سعادت و رستگاری است.
 

ارجاعات:

(۱) قرآن کریم، سوره ممتحنه، آیه ۴
(۲) روضه کافی، ج ۸، ص ۸، رسالة أبی عبدالله (ع) الی جماعة الشیعة
(۳) نهج‌البلاغه، حکمت ۲۶۰
(۴) قرآن کریم، سوره عنکبوت، آیه ۴۵
(۵) قرآن کریم، سوره قلم، آیه ۴
(6) تفسیر نور، محسن قرائتی، ج ۷، ص ۳۴۵
(7) تفسیر اثنی عشری، حسینی شاه عبدالعظیمی، ج ۱۰، ص ۴۲۶
(8) تفسیر طیب البیان، سید عبدالحسین طیب، ج ۱۴، ص ۴۹۰
(9) برگزیده تفسیر نمونه، ج ۳، ص ۶۰۰
(10) برگزیده تفسیر نمونه، ج ۳، ص ۶۰۰
(۱۱) تفسیر نور، محسن قرائتی، ج ۷، ص ۳۴۵
(۱2) تفسیر نور، محسن قرائتی، ج ۷، ص ۳۴۵
(۱3) تفسیر نور، محسن قرائتی، ج ۷، ص ۳۴۵
(۱4) تفسیر نور، محسن قرائتی، ج ۷، ص ۳۴۵
(15) روضه کافی، ج ۸، ص ۸، رسالة أبی عبدالله (ع) الی جماعة الشیعة
 
نویسنده: قربان منتظمی
منبع: تحریریه راسخون