برنامه استراتژیک وزارت اوقاف کویت؛ نقشه راه مدیریت مساجد، فرهنگ قرآنی و توسعه موقوفات

مقدمه: برنامه‌ریزی راهبردی؛ پیش‌شرط پویایی و بالندگی نهادهای دینی و اوقاف

در عصر تحولات پرشتاب فرهنگی، اجتماعی و رسانه‌ای، اداره امور دینی و هدایت ظرفیت‌های عظیم سنت‌های حسنه‌ای چون وقف و نیکوکاری، نیازمند گذار از الگوهای سنتی و انفعالی به سوی «مدیریت راهبردی، ساختاریافته و آینده‌نگر» است. 

نهادهای متولی امور اسلامی در صورتی می‌توانند نقش تمدن‌ساز و فرهنگ‌آفرین خود را در دنیای معاصر ایفا کنند که برای تمامی عرصه‌ها - از ترویج آموزه‌های قرآنی و فعال‌سازی مساجد گرفته تا پژوهش‌های فقهی، بازآفرینی سازمانی و سرمایه‌گذاری بهینه موقوفات - دارای اسناد بالادستی، اهداف کمی و کیفی مشخص و نقشه‌راه عملیاتی باشند.

کشور کویت در دهه‌های اخیر، با درک ضرورت این تحول ساختاری، برنامه‌ریزی جامع پنج‌ساله را سرلوحه اقدامات «وزارت اوقاف و امور اسلامی» خود قرار داده است. تدوین برنامه‌های استراتژیک چندبُعدی که هم‌زمان به حفظ اصالت‌های دینی و نیازهای نوین جامعه توجه دارد، این کشور را به یکی از پیشگامان نظم‌بخشی و توسعه نهادی در حوزه امور اسلامی و خیریه بدل ساخته است.

این نوشتار به بررسی عمیق و همه‌جانبه «برنامه استراتژیک ۵ ساله وزارت اوقاف و امور اسلامی کویت» می‌پردازد؛ سندی جامع که در شش محور بنیادین شامل «ترویج قرآن، سیره نبوی و فرهنگ»، «احیای نقش تمدنی و عملکردی مساجد»، «توسعه پژوهش‌های مذهبی و دانشنامه‌نگاری»، «رسانه و اطلاع‌رسانی مدرن»، «ارتباطات فراگیر داخلی و بین‌المللی» و «توانمندسازی و تحول سازمانی» تدوین شده است. 

افزون بر این، با نگاهی به قوانین مکمل همچون «قانون جامع وقف» و «قانون مؤسسات خیریه وزارت کار و امور اجتماعی»، پیوند میان اسناد توسعه راهبردی و زیرساخت‌های حقوقی این حوزه به روشنی تبیین خواهد شد تا الگویی شفاف و کاربردی پیش روی کارشناسان، مدیران فرهنگی و پژوهشگران حوزه وقف قرار گیرد.
 

۱- برنامه‌های استراتژیک ۵ ساله وزارت اوقاف و امور اسلامی (۲۰۰۷-۲۰۱۱)

۱-۱- اهداف استراتژیک در ارتباط با قرآن، سیره پیامبر و فرهنگ

• هدف اول: ارتقای سطح شهروندان علاقه‌مند به حفظ قرآن و مسئولان این حوزه
۱. تشویق جامعه به حفظ قرآن
۲. ایجاد فضای مناسب برای حفظ قرآن
٣. ایجاد یک گروه برای حافظان قرآن
۴. تهیه ابزار فنی و ایجاد ظرفیت‌های مناسب برای کسانی که مسئول اجرای امور قرآنی هستند.

• هدف دوم: آموزش حافظان حرفه‌ای قرآن
۱. ایجاد فضای مناسب آموزشی قرآن و تشویق مردم به یادگیری آن
۲. بهبود شرایط برای کارهای قرآنی و افزایش جوامع مرتبط با قرآن 

• هدف سوم: ارتقای سطح دانش اسلامی و پیروی از سیره پیامبر اسلام
۱. برگزاری برنامه‌های آموزشی برای دوره‌های مختلف سنی برای شناخت پیامبر
۲. برگزاری برنامه‌های آموزشی کاربردی مرتبط با تعالیم پیامبر
٣. انجام مطالعات و تحقیقاتی که باعث پیشرفت حس تعهد نسبت به پیامبر شود.

• هدف چهارم: تثبیت ارزش‌ها و اخلاق اسلامی در جامعه برای شهروندان در رده‌های سنی مختلف
۱. توسعه فعالیت‌های و برنامه‌های خانگی و همچنین فعالیت‌های مراکز
۲. توسعه سیلابس درسی و برنامه‌ها در مراکز کاری و خانه‌ها
۳. همکاری با مراکز و سازمان‌هایی که جوانان را در فعالیت‌های مذهبی هدایت می‌کنند. 

• هدف پنجم: انتشار آگاهی و ارزش‌های اسلامی، به‌خصوص موضوعاتی که با جامعه مرتبط‌تر هستند.
۱. کمک به مشکلات رفتاری در زمینه‌های مختلف در جامعه
۲. افزایش روحیه بخشندگی و اتحاد در جامعه
٣. توجه به قشری از جامعه که نیاز بیشتری به حمایت و رسیدگی دارند. 

• هدف ششم: ترویج تعاملات مثبت با توجه به فرهنگ معاصر به همراه صیانت از جایگاه اسلام
۱. تقویت ارتباطات با مسلمانان و دیگر مردمان و برجسته‌سازی نقش میانه‌روی اسلامی در این ارتباطات
۲. تشویق افراد و مؤسسات به کمک با تمرکز بر نقش اسلام در تمدن معاصر
۳. دعوت مسلمین به متخصص شدن در علوم معاصر و همچنین درک و فهم کامل آن 

• هدف هفتم: توسعه برنامه‌های اجتماعی با تمرکز بر حضور زنان در این برنامه‌ها
۱. ارزیابی جامع از حضور زنان در وزارت
۲. بررسی قوانین و مقررات قرن معاصر در ارتباط با زنان
۳. فعال‌سازی طرح‌ها و پروژه‌های خانواده 

• هدف هشتم: همکاری و کمک وزارت با مؤسسات خیریه برای توسعه تدریس مذهب اسلام
۱. همکاری با مؤسسات خیریه داخلی و خارجی
۲. تهیه برنامه‌های آگاهی مذهبی برای تمامی جوامع

• هدف نهم: تقویت وحدت ملی، از بین بردن تفرقه، نفاق، تعصب و افراط‌گرایی
۱. انتشار روحیه وفاداری و تعلق با توجه به آموزه‌های اسلامی
۲. مبارزه فکری با ادعاهایی که اتحاد جامعه را به خطر می‌اندازد. 

• هدف دهم: ترویج و گسترش زیارت و امور حج همچنین افزایش استانداردهای خدمات آنها
۱. توسعه ارتباطات رسمی و خصوصی با نهادهای مرتبط با حج و زیارت در عربستان صعودی
۲. توسعه مکانیزم‌های نظارت بر حج و زیارت
٣. اجرای برنامه‌های حج و زیارت در وزارت
 

۲-۱- اهداف استراتژیک در ارتباط با مساجد 

• هدف اول: پررنگ کردن نقش مسجد به‌عنوان یک مرکز آگاهی در جامعه
١. تقویت جایگاه مسجد در جامعه با تمرکز بر جنبه‌های عقیدتی و اسلامی مساجد بر جامعه
۲. تقویت ارتباطات بین مساجد و برگزاری برنامه‌های اجرایی توسط امامان در مساجد
٣. ایجاد ارتباط و هماهنگی بین مساجد و خانه‌ها و مدارس برای ایجاد فضایی مناسب برای کودکان و جوانان 

طرح‌های اجراشده:
۱- توسعه طرح‌هایی برای برگزاری نماز جمعه
۲- آماده‌سازی و اجرای ۶ طرح با وزارت آموزش وپرورش 

• هدف دوم: تقویت فعالیت‌ها و کمک به ایجاد فضایی مناسب درون مساجد
۱. کمک به برگزاری فعالیت‌های مذهبی در مساجد برای ارتقای رشد جامعه
٢. اعلان کمک از مردم در نگهداری از مساجد و مشارکت در تأمین مالی مساجد 

طرح‌های اجراشده:
۱- برگزاری کنفرانس‌های سالانه سخنرانی امامان و واعظان در مساجد
۲- ایجاد کمپین‌های آگاهی سالانه در مساجد

• هدف سوم: پرورش کارکنانی مسئول در برنامه‌ها و فعالیت‌های مساجد
١. ارتقای روش‌های انتخاب و انتصاب امامان مساجد، واعظان و مؤذنان
۲. ارتقای برنامه‌هایی برای آموزش و ایجاد انگیزه در خدمه مساجد
٣. برگزاری برنامه‌های احیای جدید برای خدمه مساجد

• هدف چهارم: محافظت از جنبه‌های تکنولوژیکی، ساختاری و معماری مساجد
١. تهیه برنامه نگهداری مناسب از مساجد
۲. محافظت از ساختمان و چشم‌انداز مساجد
۳. اجرای برنامه‌های ۵ ساله برای ساخت مساجد جدید

• هدف پنجم: معرفی مسجد جامع الکبیر به‌عنوان یک مرکز مذهبی، فرهنگی و اجتماعی 
١. برجسته‌سازی تاریخ اسلامی کشور، زبان عربی، هنرهای معماری و تزیینی کشور
۲. برجسته‌سازی هنر معماری به‌کاررفته در مسجد جامع و تبلیغ رسانه‌ای آن
٣. توسعه فعالیت‌های اجتماعی، مذهبی و فرهنگی در مسجد جامع 

• هدف ششم: تبدیل مسجد جامع الکبیر به یک مرکز 
١. آگاهی بازدیدکنندگان مسجد جامع الکبیر از برنامه‌ها و وضعیت مسجد جامع
۲. توسعه خدمات عمومی مسجد جامع الکبیر
٣. نگهداری و توسعه تجهیزات مسجد جامع الکبیر
۴. برگزاری تورهای آشنایی با مسجد جامع در هتل های کویت (۵۰ تور در هر سال)
۵. ساخت یک ساختمان اطلاعاتی برای مسجد جامع الکبیر
 

۳-۱- اهداف استراتژیک در ارتباط با مذهب 

• هدف اول: آماده‌سازی یک دایرة‌المعارف اسلامی متناسب با تکنیک‌های امروزی
١. تکمیل و انتشار دایرة‌المعارف اسلامی
۲. آماده‌سازی فهرست راهنما و لغت‌نامه‌های مختلف اسلامی
٣. ترجمه دایرة‌المعارف و لغت‌نامه‌های اسلامی به دیگر زبان‌ها 

• هدف دوم: فعال‌سازی مطالعات و تحقیقات برای بررسی نیازهای جامعه
۱. آماده‌سازی مطالعات و تحقیقات مرتبط با موضوعات اجتماعی
۲. آماده‌سازی مطالعات و تحقیقاتی در زمینه‌های اعتدال و میانه‌روی
۳. آماده‌سازی مطالعات و تحقیقاتی در زمینه‌های خانواده، جوانان و دختران 

• هدف سوم: ارتقای روش‌های آشنایی با موضوعات عمومی و خصوصی
۱. گسترش خدمات مشاوره‌ای مذهبی تلفنی
۲. افزایش و توسعه منابع خدماتی متخصص فتوا 

• هدف چهارم: نگهداری از نسخ خطی اسلامی و تسهیل بهره‌برداری از آنها به روش‌های مدرن
١. جمع‌آوری نسخ اسلامی اصل و کپی‌های آنها از منابع مختلف
٢. جمع‌آوری و مرتب‌سازی نسخ موجود با روش‌های مدرن
٣. ترمیم و احیای نسخ با استفاده از روش‌های مدرن و پیچیده 

• هدف پنجم: تقویت نقش کتابخانه‌های اسلامی در فرهنگ اسلامی و ایجاد ارتباط آن با دیگر بخش‌های تحقیقاتی
۱. جمع‌آوری کتب مهم اسلامی
۲. تسهیل در استفاده از کتابخانه‌های اسلامی
٣. به‌روزرسانی اطلاعات پایه‌ای در زمینه‌های فتواها و تحقیقات مذهبی
۴. تحکیم مذهب با کمک مؤسسات امور فتوا
 

۴-۱- اهداف استراتژیک در ارتباط با اطلاعات‌رسانی

• هدف اول: برجسته‌سازی وضعیت کویت به‌عنوان یک فرهنگ میانه‌رو در اسلام
۱. ایجاد و توسعه روش‌های جدید در ارتباطات مؤثر با خارجیان
۲. ایجاد یک موجودیت مؤثر و ثابت در فرهنگ اسلامی (در کویت، منطقه خلیج و جهان)
۳. طراحی یک سیستم اطلاعاتی برای انتقال پیام‌های وزارتخانه 

• هدف دوم: توسعه اطلاعات ارزشمند و هدفمند
۱. آماده‌سازی منابع اطلاعاتی ارزشمند
۲. استفاده از تجهیزات انتشار اطلاعات:
۱- به‌روزرسانی وب‎سایت‌های مربوط به وزارت
۲- همکاری و انتقال اطلاعات با ۱۰ وب‎سایت خاص و مرتبط با وزارت 

• هدف سوم: تبلیغ فعالیت‌ها، اهداف و برنامه‌های وزارتخانه
۱. تبلیغ برنامه‌ها و فعالیت‌های وزارت در رسانه‌‎های مختلف
۲. همکاری با شبکه‌های مختلف در جهت ارائه خدمات در جهت اهداف وزارتخانه
 

۵-۱- اهداف استراتژیک در ارتباطات داخلی و خارجی 

• هدف اول: تعامل با تمامی بخش‌ها و سازمان‌های جامعه که با امور اسلامی در کویت و یا در خارج در ارتباط هستند.
۱.گسترش وسایل ارتباطی با تمامی افراد ذی‌نفع از خدمات وزارتخانه
۲. توسعه مکانیزم‌های بهره‌‎‌‌وری از مهمانان وزارتخانه 

• هدف دوم: همکاری با مؤسسات مختلف در زمینه‌های توسعه جامعه
۱. همکاری با مؤسسات مختلف که در زمینه‌های توسعه اجتماعی فعالیت می‌کنند.
۲. اجرای پروژه‌های مشترک با مؤسسات مدنی اجتماعی در جهت توسعه جامعه
۳. افزایش نقش وزارت در مؤسسات مدنی اجتماعی در جهت توسعه جامعه

• هدف سوم: افزایش آگاهی عمومی در ارتباط با کمک‌های اجتماعی و ایجاد تحرک در تعاملات اجتماعی در امور اسلامی
۱. تمرکز بر موضوعات اجتماعی و تقویت تعاملات اجتماعی در موضوعات اسلامی
۲. همکاری و اجرای پروژه‌های مشترک با سازمان‌های اسلامی داخلی و خارجی
٣. توسعه روابط خارجی زیر نظر وزارت خانه 

• هدف چهارم: همکاری با مؤسسات و شخصیت‌های فعال در حوزه زنان 
۱. برگزاری برنامه‌های ترکیبی مرتبط با امور زنان
۲. همکاری با مؤسسات فعال در حوزه زنان
 

۶-۱- اهداف استراتژیک در فعالیت‌های سازمانی  

• هدف اول: توسعه مکانیزم‌ها برای آماده‌سازی برنامه استراتژیک
۱. ایجاد یک برنامه استراتژیک پایه‌ای برای امور اسلامی و دولتی
۲. ارزیابی دپارتمان‌های وزارتخانه برای تأیید هماهنگی آنها با برنامه استراتژیک وزارت در طول سال اول برنامه
۳. اجرایی کردن برنامه‌ها با چهارچوب‌های زمان‌بندی‌شده و کاربردی
۴. معرفی برنامه‌هایی که از ارزش‌های فرهنگی جامعه حمایت می‌کنند. 

• هدف دوم: توسعه ساختارهای سازمانی و سیستم‌های کاری سازمان‌ها
١. توسعه ساختار سازمانی وزارت
٢. به‌روز‌کردن فعالیت‌های کاری شغل‌ها و بهبود عملکرد آنها
٣. توسعه روش‌ها سیاست‌های وزارت

• هدف سوم: توسعه نیروی انسانی در وزارت
۱. تأسیس پروژه‌های وقفی در ارتباط با توسعه نیروی انسانی
۲. ایجاد یک فضای کاری تیمی و ارتقای روح و انگیزه کار تیمی در کارمندان
٣. استخدام نیروی کاری زبده و حرفه‌ای در وزارت
۴. آماده‌سازی و اجرای برنامه‌های پیشرفت و تأیید صلاحیت برای کارمندان
۵. برگزاری دوره‌های آموزشی برای کارمندان مرتبط با برنامه استراتژیک وزارت 

• هدف چهارم: توسعه برنامه‌های گسترش رهبری
۱. افزایش مجوزها قدرت‌دادن به برخی از بخش‌های وزارت
۲. اجرای برنامه‌های آموزشی گسترش رهبری در وزارت
٣. اجرای برنامه‌های آموزشی رهبری در وزارت برای کارمندان زن
۴. حمایت از خلاقیت و برتری در میان کارمندان وزارت 

• هدف پنجم: حمایت و توسعه سیستم کاری و بهبود روش‌ها در وزارت
۱. توسعه مدیریت و سیستم‌های کاری مالی
۲. توسعه تکنیک‌های کاری در واحدهای سازمانی
٣. استفاده از سیستم‌های اطلاعاتی و تکنولوژیکی جدید در وزارت
۴. استفاده از حمایت‌های خودکار از دپارتمان‌های وزارت

• هدف ششم: ایجاد حمایت‌های اطلاعاتی از ذی‌نفعان مرکز خدمات اطلاعات
۱. توسعه سیستم‌های حمایتی تکنولوژیکی مرکز اطلاعات
۲. افزایش حمایت‌های اطلاعاتی وزارت و ارتقای منابع آنها برای خدمت‌دهی بهتر

همچنین وزارت اوقاف و امور اسلامی کویت به دنبال تشکیل یک تیم قوی برای تدوین یک برنامه ۵ ساله قوی برای سال های ۲۰۱۷ تا ۲۰۲۱ می‌باشد.
 

۲- قانون مؤسسات خیریه وزارت کار و امور اجتماعی 

در این قانون به بیان نکاتی در خصوص تعریف مؤسسات و جمعیات خیریه و نحوه ثبت این موسسات پرداخته شده است. بایدها و نبایدهایی که مؤسسات برای دریافت مجوز باید داشته باشند، نحوه ایجاد تشکیلات، شرایط رؤسای سازمان، تعداد رؤسا، نحوه فعالیت‌ها و چگونگی جمع‌آوری کمک‌ها و نکاتی از این قبیل در این قانون بیان شده است.
 

۳- قانون وقف کویت 

در این قانون به بیان موضوعات کلی در خصوص وقف و همچنین جزییاتی در خصوص نحوه سرمایه‌گذاری اموال وقفی پرداخته شده است. این قانون یک قانون جامع ۸۰۰ صفحه‌ای می‌باشد که مسائل کلی از جمله، تعریف وقف و صدقه و احکام وقف، شرایط وقف و واقف، شرایط موقوفات و موضوعاتی از این قبیل را مورد بحث قرار داده است. همچنین در بخش‌های از این قانون به بیان نحوه سرمایه‌گذاری‌های وقفی و قوانین مرتبط با آن پرداخته شده است.
 

جمع‌بندی:

تحلیل مفاد برنامه راهبردی ۵ ساله وزارت اوقاف کویت و قوانین مکمل آن، چند دستاورد و ویژگی بنیادین را در مدیریت نوین مذهبی آشکار می‌سازد:

۱. جامعیت و نگاه ۳۶۰ درجه به فرهنگ اسلامی
این سند راهبردی توانسته است پیوندی منسجم میان ساحت‌های معنوی (حفظ قرآن و سیره نبوی)، کالبدی و اجتماعی (مساجد به‌ویژه مسجد جامع الکبیر)، علمی و پژوهشی (دایرة‌المعارف اسلامی و حفظ نسخ خطی) و فناوری روز (مشاوره‌های نوین و خدمات دیجیتال) برقرار کند.

۲. رویکرد اعتدال‌گرایانه و ترویج وحدت ملی
یکی از درخشان‌ترین ابعاد این برنامه، مقابله آگاهانه با تفکرات افراطی، تعصب و تفرقه‌افکنی از طریق ترویج اسلام میانه‌رو و گفت‌وگوی سازنده است. تعریف طرح‌های مشترک با مدارس و تمرکز بر آموزش جوانان، دین‌داری را به عامل همبستگی ملی تبدیل می‌کند.

۳. توجه ویژه به سرمایه انسانی و نقش زنان
برخلاف ساختارهای اداری سنتی، در این برنامه توسعه رهبری، توانمندسازی کارکنان، شایسته‌سالاری و ارزیابی مستمر دپارتمان‌ها جایگاهی محوری دارد. اختصاص اهداف مستقل برای فعال‌سازی ظرفیت‌های بانوان در فعالیت‌های اجتماعی و مدیریتی، نمادی از پویایی این سند است.

۴. پشتوانه حقوقی منسجم و سرمایه‌گذاری پایدار
تدوین قانون جامع وقف کویت (در ۸۰۰ صفحه) و قانون انتظام‌بخش تشکل‌های خیریه، نشان‌دهنده آن است که برنامه‌های اجرایی بر بستری قانونی، شفاف و با ضوابط دقیق مالی و سرمایه‌گذاری استوار شده‌اند؛ امری که اعتماد عمومی را جلب کرده و درآمدهای وقفی را پایدار می‌سازد.
 

نتیجه نهایی: 

پایداری و اثربخشی فعالیت‌های دینی و خیریه، در گرو ترکیب «اصالت مبانی شرعی» با «روش‌شناسی مدیریت استراتژیک مدرن» است. تجربه کویت نشان می‌دهد که چگونه یک سند چشم‌انداز مدون می‌تواند مساجد را از مکان‌های صرفاً عبادی به مراکز زنده آگاهی‌بخشی، فرهنگ‌سازی، پژوهش و توسعه اجتماعی ارتقا دهد.
 

سخن پایانی:

دین مبین اسلام، آیین هدایت، پویایی، نظم و کمال است. ترسیم چشم‌اندازهای روشن و هدف‌گذاری‌های دقیق برای اشاعه فرهنگ قرآنی و صیانت از موقوفات، ادای امانت نسبت به احسان واقفان و عمل به تعالیم نجات‌بخش نبوی است. 

امید است بازخوانی چنین تجارب موفقی در سیاست‌گذاری راهبردی، چراغ راه متولیان امور دینی و خیریه در سراسر جهان اسلام باشد تا مساجد و نهادهای وقفی، همواره کانون جوشان امید، عقلانیت، اعتدال و خدمت به بشریت باقی بمانند.

منبع: آشنایی با نظام مدیریت وقف و امور خیریه در کشور کویت، گردآورنده: دفتر نوسازی و تحول معاونت توسعه و پشتیبانی سازمان اوقاف و امور خیریه، تهران: شرکت چاپ و انتشارات سازمان اوقاف و امور خیریه، چاپ اول، ۱۳96ش.

تنظیم و تکمیل: تحریریه راسخون