نظام مدیریت وقف و امور خیریه در کویت؛ تحلیل نقش وزارت اوقاف، دبیرخانه مرکزی و مؤسسات خیریه
در این مقاله با تحلیل جامع نگاشت نهادی وقف و خیریه در کویت، به بررسی ساختار و وظایف وزارت اوقاف و امور اسلامی، دبیرخانه مرکزی اوقاف، صندوقهای وقفی، اداره اوقاف جعفری و بیت الزکات در این کشور میپردازیم.
مقدمه:
سنت حسنه وقف و انفاق در تمدن اسلامی، همواره یکی از نیرومندترین پیشرانهای عدالت اجتماعی، توانمندسازی محرومان و توسعه علمی و فرهنگی بوده است. با این حال، در جهان معاصر، مدیریت این سرمایه عظیم اجتماعی و اقتصادی بدون داشتن ساختار نهادی منسجم، تفکیک دقیق وظایف و بهرهگیری از الگوهای نوین حکمرانی امکانپذیر نیست.یکی از چالشهای بنیادین بسیاری از جوامع اسلامی، تداخل وظایف، موازیکاری میان نهادهای متولی، عدم شفافیت مالی و انفعال در سرمایهگذاری داراییهای وقفی است؛ مسائلی که لزوم بازخوانی و الگوبرداری از تجارب بینالمللی موفق را دوچندان میکند.
کشور کویت از جمله پیشگامان برجسته جهان اسلام در بازآفرینی ساختار نهاد وقف و تبدیل آن به یک زیستبوم نظاممند، پویا و چندسطحی است. این کشور توانسته است با طراحی یک «نگاشت نهادی» دقیق، نقش کنشگران را در چهار لایه راهبردی شامل «سیاستگذاران»، «تنظیمگران»، «تسهیلگران» و «ارائهدهندگان خدمات» تفکیک کند.
این ماتریس نهادی از وزارت اوقاف و امور اسلامی و شورای عالی امور اوقاف در رأس هرم حاکمیتی آغاز میشود، با بازوی اجرایی تخصصی یعنی «دبیرخانه مرکزی اوقاف» (الأمانة العامة للأوقاف) و اداره اوقاف جعفری امتداد مییابد، از طریق «صندوقها و طرحهای وقفی» به جذب و مدیریت سرمایههای خرد و کلان میپردازد و در نهایت از طریق نهادهای خوشنامی چون «بیت الزکات» و مؤسسات خیریه تخصصی (نظیر جمعیتهای شیخ عبدالله نوری و مراقبت از معلولان ذهنی) به محرومیتزدایی و ارائه خدمات ملموس اجتماعی ختم میشود.
مقاله حاضر با هدف واکاوی عمیق و کاربردی این ساختار نگاشته شده است. در این پژوهش، ضمن تحلیل کارکردی هر یک از نهادهای کلیدی، استراتژیهای تحولساز سرمایهگذاری، سازوکارهای ایجاد همافزایی میان بخش دولتی و تشکلهای مدنی، و نقش آییننامهها و قوانین مصوب در صیانت از اعتماد عمومی و اموال موقوفه مورد بررسی همهجانبه قرار میگیرد تا نقشهراهی روشن پیش روی سیاستگذاران، پژوهشگران و فعالان حوزه وقف و نیکوکاری ترسیم شود.
در این نوشتار، پس از معرفی انواع کنشگران فعال در سه بخش وقف و امور خیریه، مساجد و اماکن متبرکه، قرآن و فعالیتهای مذهبی به شناسایی و تحلیل بازیگران مختلف با توجه به نقشی که در وقف و امور خیریه کشور کویت ایفا میکنند، پرداخته شده است. سپس نگاشت نهادی تمامی این بازیگران به همراه نوع ارتباطات آن ترسیم شده است و پس از آن، هر یک از این بازیگران و مجموعه فعالیتها، اهداف، مأموریت، چشمانداز، ساختار و... آنها مورد تحلیل قرار میگیرد.
انواع کنشگران فعال در حوزه وقف و امور خیریه
کنشگر، عبارت است از فرد، گروه و یا سازمانی که میتواند بر ورودیها (منابع) و یا بروندادهای یک سیستم تأثیر بگذارد و یا از خروجیها و بروندادهای آن (خدمات، محصولات، پیامدها و...) تأثیر پذیرد. در این مقاله، کنشگران به چهار دسته اصلی تقسیم میشوند:۱- سیاستگذار
یک سیاستگذار نهادی است که برنامههایی که باید توسط دولت، کسبوکارها و غیره دنبال شود را تعیین میکند.سیاستگذاری به صورت فرآیندی تعریف شده است که به واسطه آن دولت به منظور ارائه پیامد (تغییرات مطلوب در دنیای واقعی)، چشمانداز سیاسی خود را به برنامه و عمل تبدیل میکند. لذا سیاستگذاری، کارکرد اصلی هر دولت میباشد. به طورکل، سیاست میتواند شکلهای مختلفی به خود بگیرد مانند سیاستهای غیرمداخلهای، تنظیم، تشویق تغییرات داوطلبانه (مانند کمکهای مالی) و ارائه خدمات عمومی.
• وزارت اوقاف و امور اسلامی
وزارت اوقاف و امور اسلامی کشور کویت متصدی مسئولیتهای مختلفی، از جمله مدیریت اوقاف میباشد. پس از ایجاد دبیرخانه مرکزی اوقاف توسط وزارت اوقاف و امور اسلامی، نقش فعالیتهای مربوط به وقف در وزارت کاهش یافت و بیشتر فعالیتهای وزارتخانه در تمرکز بر امور اسلامی قرار گرفت.
• دبیرخانه مرکزی اوقاف
دبیرخانه مرکزی اوقاف کویت از سال ۱۹۹۳ تشکیل شد و به امور مربوط به وقف در این کشور پرداخت. این دبیرخانه وظیفه دعوت به وقف و انجام همه امور مربوط به آن، از جمله مدیریت و نظارت بر اموال و املاک وقفی، سرمایهگذاری آنها و بهکارگیری درآمد حاصله در چارچوب اهداف و شرایط تعیین شده توسط واقفان را عهدهدار گردید، به گونهای که اهداف شرعی وقف تحقق پذیرد و در جهت توسعه فرهنگی، اجتماعی و مدنی جامعه و کاهش فشار زندگی بر افراد نیازمند تلاش شود.
• شورای امور اوقاف
شورای امور اوقاف بالاترین مقام نظارت بر امور اوقاف است و سیاستهای عمومی مربوط به اوقاف را پیشنهاد میکند. این شورا تصمیمات لازم جهت اقداماتی که دبیرخانه مرکزی اوقاف برای رسیدن به اهدافش میبایست انجام دهد را اتخاذ میکند.
• وزارت امور اجتماعی
با توجه به فرمان امیر عبدالله الصباح در سال ۱۹۵۴ به ایجاد وزارت امور اجتماعی در جهت ایجاد رفاه برای همه شهروندان و ارائه خدمات اجتماعی به خصوص به افراد با نیازهای خاص، فعالیتهایی در جهت ساخت این وزارتخانه انجام شد. از جمله اهداف دیگری که این وزارتخانه برای آنها ایجاد شد میتوان به مبارزه با بیکاری، آموزش نیروی انسانی ملی و حلوفصل شکایات مردم در مورد کار اشاره کرد. این وزارتخانه در سال ۱۹۶۲ به طور رسمی ایجاد گردید.
۲- تنظیمگر
تنظیم مجموعه گوناگونی از ابزارهاست که به واسطه آن دولت نیازمندیهای شرکتها و مردم را تنظیم میکند. کارکردهای تنظیمگر بنا به دلایل گوناگونی به وجود آمدهاند از جمله:* تعیین حقوق و مسئولیتهای هر یک از موجودیتهای جامعه به منظور تحقق اهداف توسعه پایدار
* تنظیم استانداردهای صنعتی
* جمعآوری مالیاتها و دیگر درآمدها و...
به منظور درک بهتر کارکردهای تنظیمگر، بررسی انواع روشهای تنظیمی مفید خواهد بود. به صورت کلی انواع تنظیمات عبارتاند از:
• فرمان و کنترل: تنظیم دستور و کنترل نوعا وضع/ تحمیل استانداردهای حمایتشده توسط مصوبات قانونی است، هر گاه استانداردها سازگار نباشند. بنابراین، قانون به عنوان منع یا اجبار فعالیتهای معینی بهکار میرود. استانداردها میتواند از طریق قانونگذاری یا تنظیمکنندگانی که به واسطه فرآیند تنظیم برای تعریف قانون مشروعیت دارند، تنظیم شود.
• خودتنظیمی: این رویکرد میتواند به عنوان نوعی از نسخه خود انجامی رویکرد دستور و کنترل تلقی شود. در این مورد، اغلب انجمن های تجاری یا کسبوکار تشکیل شده که قوانین عملکرد را ایجاد، کنترل و اجرا میکنند. به عنوان یک قانون، خودتنظیمی اغلب به عنوان یک روش کسبوکار دیده میشود که اقدام انحصاری به منظور جلوگیری از مداخله دولت انجام میدهد.
مزایای این رویکرد شامل سطح بالای تعهد کسبوکارها و ماهیت جامع قوانین تنظیمشده میباشد. به علاوه، این رویکرد منعطفتر از رویکرد دستور و کنترل بوده چراکه به قانونگذاری نیازی ندارد. از سویی دیگر، خودتنظیمی میتواند به صورت یک رویکرد غیردموکراتیک، محدود به بررسی دقیق بیرونی و در معرض سوءاستفاده توسط کسانی که با اهداف مختلف قوانین را تنظیم میکنند، دیده شود.
در کمترین سطح، خودتنظیمی همواره در معرض چالشهای منتجشده از علاقههای بیرونی کسانی که فکر میکنند استانداردها و قوانین به سمت کاهش تأثیر فعالیتهای غیرمطلوب تنظیم نشده است، قرار دارد.
• تنظیم مبتنی بر تشویق: یک تشویق، سیاست، قانون، مکانیسم قیمت، یا رویهای است که به دنبال تعدیل رفتار افراد با شرکتها به واسطه تغییر در هزینهها یا سودهای حاشیهای مرتبط با تصمیم یا فعالیت خاص میباشد.
از یک سو، میتوان گفت که تمامی تنظیمات بر مبنای تشویق است چراکه تنظیم از طریق مفهوم پایه جریمه برای رفتارهای "بد" و پاداش برای رفتارهای "خوب" عمل میکند. تنظیم مبتنی بر تشویق سعی دارد به منظور کاهش هزینهها و بهبود خدمات، برنامه سودمند با سودهای زیاد را پاداش دهد.
هدف عمده این است که تنظیم شده فعالیتهای غیرمطلوب خود را از طریق تحمیل/ وضع مالیات و کمکهای مالی محدود یا متوقف کند. برای بهکارگیری این رویکرد، گامهای اصلی شامل انتخاب واحدهای اندازهگیری، تعیین خط مبنا، انتخاب اهداف برای بهبود و یا نگهداری و سپس اجرای تشویقها و جریمهها میباشد.
یکی از انواع تنظیمات مبتنی بر تشویق، تنظیم مبتنی بر عملکرد (PBR) است که تشویق ها ملزم به بهبود در عملکرد مطلوب، کاهش قیمت و بهبود در کیفیت خدمات میباشد. به علاوه، PBR بیشتر به استانداردهای عملکرد خارجی متکی است و کمتر به فعالیتهای خاص شرکت حساس است. مزایای PBR این است که به بهبود در بهرهبرداری شرکتها، کاهش هزینههای نگهداری و عملیات و بهبود در پایایی سیستم کمک میکند.
طرح تنبیه و تشویق به صورت مکانیکی عمل میکند. بنابراین کاهش در حوزه صلاحدید تنظیمی، در مقابل امکان تسخیردر فرآیند تنظیم را کاهش میدهد. به علاوه این رویکرد، انعطافپذیری در تصمیمگیری شرکت، که آیا از قانون تبعیت کند یا جریمه بپردازد، را فراهم میکند. اگرچه به عنوان یکی از معایب این روش، میتوان به ایجاد قوانین بسیار پیچیده و غیرمنعطف که واقعیتهای بازار در آن لحاظ نشده است، اشاره کرد.
از مفروضات اصلی این رویکرد، عقلانیت اقتصادی است که لزوما در همه موارد یافت نمیشود. همچنین، گاهی اوقات پیشبینی تأثیر این نوع رویکرد مشکل است. به عنوان مثال، رفتار "بد"، مانند آلودگی، میتواند پاداش بگیرد اگر که قوانین به طور صحیح تنظیم نشده باشند.
• اداره اوقاف جعفری
اداره اوقاف جعفری به دبیرخانه مرکزی اوقاف ضمانت داده است که تمام تلاش خود را در جهت مدیریت و نگهداری از اوقاف جعفری انجام دهد و دبیرخانه نیز بر این امور نظارت نماید.
۳- تسهیلگر
سازمانهای محلی یا بینالمللی هستند که معمولا توسط دولت سرمایهگذاری میشوند و هدف آن توسعه و بهبود بازار خدمات میباشد. یک تسهیلگر، تأمینکنندگان خدمات را از طریق انجام فعالیتهای خدماتی جدید، ارتقای تجارب مفید و ایجاد ظرفیت حمایت میکند.کارکردهای دیگر یک تسهیلگر، شامل ارزیابی خارجی تأثیر تأمینکنندگان خدمات، تضمین خدمات و حمایت برای محیط سیاسی بهتر میباشد. عمل تسهیل، کارکردی است که به طور معمول توسط سازمانهای توسعهگرا انجام شده و میتواند شامل سازمانهای غیردولتی و کارفرمایان و عاملهای دولتی باشد.
علاوه بر موارد مذکور در حوزه وقف و امور خیریه فراهمآوردن دیتابیسی از مجموعه خیریهها و یا انجام خدمات مشاورهای برای مؤسسات خیریه نیز میتواند به عنوان کارکردهای تسهیلکنندگان در نظر گرفت.
• صندوقهای وقف
صندوقهای وقف چارچوب گستردهتری برای انجام فعالیتهای وقفی است. از طریق این صندوقها همکاری مردم و نهادهای مردمی با نهادهای دولتی در راه تحقق بخشیدن به اهداف توسعه گرایانه وقف شکل عملی به خود میگیرد.
۴- ارائهدهنده خدمات
تأمینکننده خدمات آموزشی و پژوهشی شامل دانشگاهها، پژوهشگاهها و مؤسساتی هستند که در زمینه آموزش و پژوهش در حوزه وقف و امور خیریه فعالیت میکنند. ضمنا مؤسسات خیریهای که وظیفه جمعآوری کمکهای مردمی و صرف این کمکها در میان افراد هدف را دارند نیز به عنوان ارائهکنندگان خدمات شناخته میشوند.با توجه به ادبیاتی که درباره کنشگران مطرح شده است، بازیگران فعال در کشور کویت در سه حوزه وقف و امور خیریه، مساجد و اماکن متبرکه، و قرآن و فعالیتهای مذهبی ایفای نقش مینمایند که در ادامه، توضیح مختصری درباره هر کدام از این نهادها و نقش آنها در این سه حوزه داده شده است.
• مؤسسات خیریه
این مؤسسات در سراسر کشور کویت پراکنده شدهاند و از طریق جمعآوری کمکهای مردمی و گاها زکات و دیگر انواع صدقات به یاری افراد نیازمند در داخل و خارج از کویت میپردازند. از این گونه کمکها میتوان به کمکهای در حوزههای سلامت، بهداشت، آموزش و کمکهای اجتماعی اشاره کرد.
• بیت الزکات
در سال ۱۹۸۲ و طبق قانون شماره ۵ سال ۱۹۸۲ سازمان بیت الزکات زیرنظر وزیر اوقاف و امور اسلامی تأسیس شد. هدف از تشکیل این مرکز، جمعآوری و توزیع مناسب زکات به بهترین شکل و استفاده از درآمدهای زکات در جهات قانونی و توسعه و پیشرفت سریع کشور بود.
• سازمان دولتی امور کودکان
سازمان دولتی امور کودکان در کشور کویت با هدف بشردوستانه و با دستور احمد جابر الصباح امیر کویت در سال ۱۹۸۳ تأسیس شد. هدف از تشکیل این سازمان سرپرستی کودکانی است که زیر سن قانونی هستند و هیچ گونه قیم و سرپرستی ندارند و همچنین حفاظت و نگهداری از اموال و داراییهای این کودکان. هماکنون این سازمان تحت نظارت وزیر اوقاف و امور اسلامی فعالیت میکند.
نگاشت نهادی نظام مدیریت وقف و امور خیریه کویت
همان طور که در بخش پیشین اشاره شد، نهادهای مختلفی با نقشهای متفاوت در سه بخش وقف و امور خیریه، مساجد و اماکن متبرکه، قرآن و فعالیتهای مذهبی در کشور کویت فعالیت مینمایند؛ در این بخش، ابتدا نگاشت نهادی مربوط به این کنشگران در شکل ذیل نشان داده شده است و سپس نهادهای سیاستگذار، تنظیمگر، تسهیلگر و ارائهدهنده خدمات در موضوعات مختلف در سه بخش وقف و امور خیریه، مساجد و اماکن متبرکه، قرآن و فعالیتهای مذهبی مورد تحلیل قرار گرفتهاند.۱- وزارت اوقاف و امور اسلامی
در پی اعلام استقلال کشور، اداره اوقاف کویت در تاریخ ۱۹۶۲/۱/۱۷ به وزارتخانه تبدیل شد و نام وزارت اوقاف را به خود گرفت. در تاریخ ۱۹۶۵/۱۰/۲۵ امور اسلامی نیز به عنوان یکی از مسئولیتهای این وزارتخانه افزوده شد و وزارت اوقاف و امور اسلامی متصدی مسئولیتهای مختلفی، از جمله مدیریت اوقاف گردید.پس از ایجاد دبیرخانه مرکزی اوقاف توسط وزارت اوقاف و امور اسلامی، نقش فعالیتهای مربوط به وقف در وزارت کاهش یافت و بیشتر فعالیتهای وزارتخانه در تمرکز بر امور اسلامی قرار گرفت.
• مأموریت
تحکیم ارزشهای اسلامی و اخلاق، انتشار آگاهی دینی و فرهنگی، مراقبت از قرآن کریم و سنت نبوی، مراقبت از مساجد و ترویج وحدت ملی از طریق توسعه منابع انسانی و مطابق با بهترین روشها.
• ارزشها
۱. برتری
۲. کار نهادی
٣. مشارکت
۴. اعتدال
۵. شفافیت و پاسخگویی
• اهداف استراتژیک
1. تشویق جامعه به حفظ قرآن و مطالعه علوم قرآنی
۲. ترویج فرهنگ آشنایی با فرهنگ اسلامی در جامعه
3. تقویت و ارزش نهادن به فتواهای مراجع در سطحی رسمی، مطلوب و معتبر
۴. توسعه روشهای مراقبت از مساجد
۵. بهبود کیفیت منابع انسانی و پرورش آنها برای آمادهسازی رهبرانی برجسته
۶. استفاده مؤثر از فناوری اطلاعات در جهت اطمینان از توزیع صحیح داراییهای وزارتخانه
۷. ایجاد ارتباطات و همکاری با بخشهای دیگر منطقهای و بینالمللی که در ارتباط با امور اسلامی فعالیت مینمایند.
۸. حفظ اعتماد و رضایت مشتریان در ارائه خدمات
۹. ارائه پیشنهادات و تشویق فعالان در بهبود انجام عملکردشان
• هشت اصل حاکم بر کار وزارت
1. توجه به برنامههای استراتژیک وزارت به صورتی هماهنگ با توسعه کشور و برای تبدیل کویت به کشوری به عنوان یک مرکز مالی و تجاری عالی با مکانیزمهای سیستماتیک تا سال ۲۰۳۵ گردد.
۲. تعهد به نشر دعوت به اسلام و استفاده از بهترین روشها برای دستیابی مسلمانان به عالیترین سطوح، همچنین التزام به مراقبت از مساجد و همچنین تشویق علما و دانشمندان به انجام رسالتهایشان در امور دینی
٣. ایجاد روابط نزدیکتر با کشورهای اسلامی و سازمانهای بینالمللی، سازماندهی و شرکت در کنفرانس داخلی و بینالمللی اسلامی و همچنین گسترش همبستگی با مسلمانان در تمام کشورها
۴. تعهد و توجه کامل به تمامی درآمدهای وزارت براساس استانداردهای بینالمللی
۵. تعهد به حساسیت در برنامهریزی راهبردی، ساختار سازمانی، تمامی فعالیتها و تمامی درآمدهای وزارتخانه به نحوی که بهترین کاربری را برای وزارت داشته باشد.
۶. همگام بودن با پیشرفت جهانی از جهت ابزار و تکنیکهای کاربردی و بهروزکردن تمامی فعالیتها براساس استانداردهای جهانی
۷. پشتیبانی و تشویق در تعالی و نوآوری در فعالیتهای مختلف وزارتخانه، تشویق طرحهای توسعهای بخشها و گروهها و یا پرسنل در تمام سطوح و کار بر روی طراحی مکانیسمهای سازمانی و انگیزشی برای تعالی و نوآوری
8. تعهد به ایجاد فضایی قرآنی در راستای فعالیتهای وزارتخانه، گسترش این فضا در بین تمامی بخشهای جامعه و تبدیل آن به یک روحیه ملی در میان مردم و ایجاد همبستگی بین تمامی گروههای مختلف جامعه
۱-۱- برنامههای وزارت اوقاف و امور اسلامی
وزارت اوقاف و امور اسلامی در برنامههای بلندمدت خود با عنوان «پروژه توسعه استراتژیک» به دنبال رسیدن به استانداردهای اروپایی و به حداکثر رساندن فرهنگ سازمانی تشکیلات خود میباشد. با این برنامههای وزارت به دنبال توسعه پایدار و بهبود عملکرد خود است.
بخش برنامهریزی و توسعه وزارت اوقاف به دنبال تهیه یک برنامه راهبردی ۵ ساله ( از ۲۰۱۷ تا ۲۰۲۱) میباشد تا با استفاده از بهترین شیوههای بینالمللی به جایگاه بسیار مناسبی برسد.
گامهای کاربردی این پروژه شامل ده مرحله است؛ از جمله تشکیل یک تیم قوی که با توجه به موقعیت کنونی وزارت و همچنین شرایط حال و آینده، برنامهای مناسب را ایجاد و جهتگیریهای مناسبی را تعیین نماید و چشماندازهای وزارت را تعریف کند.
۲-۱- اداره پژوهش و تحقیقات اسلامی
این اداره به انجام تحقیقات و پژوهش بر روی موضوعات مورد نیاز وزارت میپردازد. این اداره از جهتی به بهبود پدیدههای اجتماعی منفی موجود در جامعه میپردازد و از طرفی به نظم و انسجام اجتماعی کمک میکند.
همچنین در این اداره، قواعد و قوانین پروژههای مرتبط با زمینه اسلام مشخص میشود. همچنین سیلابس درسی و فهرست کتب اسلامی که در کلاسهای مختلف باید آموزش داده شود، در این مرکز تعیین میشود.
۳-۱- اداره امور قرآن کریم
• ارزشها
١. تعالی
٢. کار نهادی
٣. مشارکت
۴. اعتدال
۵. شفافیت و پاسخگویی
• چشمانداز: تبدیلشدن به یک رهبر جهانی در اعمال اسلامی
• رسالت: تحکیم ارزشهای میانه اسلامی و اخلاق، انتشار آگاهی دینی و فرهنگی، مراقبت از قرآن کریم و سنت، مراقبت از مساجد و ترویج وحدت ملی از طریق توسعه منابع انسانی و مطابق با بهترین شیوه.
• اهداف
1. حفظ و نگهداری از بنیان و اساس قرآن کریم
٢. کمک به نشر و ترویج قرآن در کشور کویت
۳. پرورش متخصصانی دقیق و حرفهای در امور قرآنی
۴. حفاظت از قرائت صحیح قرآن کریم
۵. تأکید بر ارتباط بین قرآن کریم و عمل و کردار نیک
۶. انتشار فضای قرآنی در جامعه به شیوهای درست و قانونمند
7. نمایش جنبههای بزرگی که دولت کویت در خدمترسانی در بخش قرآن انجام داده است.
• مرکز قاریان کوچک
مرکزی برای آموزش زبان عربی و همچنین حفظ و ترتیل قرآن کریم در میان دانشآموزان و نوجوانان میباشد. در این مراکز فایلهای صوتی و تصویری آموزش قرآن برای افراد ارائه میشود.
با توجه به ضعف دانشآموزان کویتی در زبان عربی و همچنین مشکلات ناشی از آن در بقیه علوم، نیاز به چنین مراکزی در کویت احساس شد. براساس آمار ۵۰ هزار دانشآموز در خواندن زبان عربی مشکل دارند.
با توجه به مشکلات ذکرشده در زبان عربی، دپارتمان امور قرآن کریم وزارت اوقاف و امور اسلامی به ایجاد این مرکز برای آموزش به کودکان ۴ تا ۸ سال پرداخته است و به دانشآموزان نیز آموزشهایی میدهد.
۴-۱- اداره آموزش اسلامی
دولت کویت از زمانهای قدیم به حفظ و ترویج قرآن بین مردم اهمیت میداده است. اداره آموزش اسلامی هدف خود را بر پایه تعلیم و آموزش قرآن کریم، حفظ آن و انتشار آن بین تمامی مسلمانان بنا نهاده است.
در ابتدا وزارت اوقاف اولین مرکز حفظ قرآن را در سال ۱۹۷۱ در شهر عاصمه ایجاد کرد و پس از آن با تشکیل اداره آموزش اسلامی، امروزه هزاران مرکز حفظ قرآن در کشور کویت ایجاد گشته است.
در حال حاضر ۹۰ مرکز حفظ قرآن در کویت وجود دارد که به بیش از ۲۰ هزار مدرسه و دارالقرآن خدمترسانی میکنند. همچنین وزارت اوقاف تعدادی از این مراکز را در مراکز اصلاح و تربیت ایجاد کرده است تا کسانی که در این گونه مراکز هستند نیز بتوانند از خدمات قرآنی استفاده کنند.
• اهداف بخش قرآن کریم
1. آموزش مناسب و در حد کافی دروس اسلامی و قرآنی برای دانشآموزان و دانشجویان
۲. تعهد به سیره پیامبر اکرم (صلّی الله علیه و آله) و حفظ تعالیم و ارزشهای ایشان
٣. تکریم شخصیتهای اسلامی و کمک به رشد این گونه شخصیتها در جامعه
۴. تکریم ارزشهای اسلامی در همه اقشار جامعه و کمک به رشد آن
۵. کمک به درک مسلمانان در رابطه با قضایای مهم قرن حاضر و دفاع از آنها
۶. ایجاد انس با زبان عربی و تاریخ اسلامی و سیره نبوی
7. افزایش آگاهی نسبت به مفاهیم قرآن کریم و آموزش این مفاهیم
• اهم فعالیتهای اخیر
1. افزایش آگاهی دینی در بخشهای مختلف جامعه
۲. خدمتدهی در بیش از ۳۰ هزار مدرسه و مرکز حفظ قرآن
۳. پرورش هزاران نفر متخصص و مدرس حفظ و تلاوت قرآن
۴. افزایش مراکز اصلی حفظ قرآن به بیش از ۹۰ مرکز
۵. ایجاد مراکز آگاهی دینی و اسلامی برای زبانهای دیگر در کشور
۵-۱- اداره سراج منیر
این بخش در ابتدا جزیی از بخش اداره آموزش اسلامی بود و پس از مدتی از آن جدا شد. این بخش در ارتباط با آموزش قرآن و مفاهیم اسلامی برای کودکان در مدارس و مراکز آموزشی میباشد. در این بخش سیلابسهای آموزشی درسی برای مدارس ابتدایی تهیه میشود و کتابها و دیگر وسایل آموزشی مورد نیاز برای دانشآموزان تهیه میگردد.
۲- دبیرخانه مرکزی اوقاف کویت
در راستای احیای فرهنگ وقف، مؤسسهای در کویت ایجاد شد که نه تنها مورد تأیید و حمایت نهادهای حکومتی کویت واقع شد، بلکه از سوی شهروندان و نهادهای غیرحکومتی با جهتگیریها و تعلقات مختلف نیز مورد استقبال قرار گرفت.مؤسسه مذکور همچنین با تأیید و تقدیر فراوان نهادهای فعال و علاقهمند بینالمللی در عرصه تلاشهای اسلامی، بهویژه در زمینه وقف مواجه شد. مؤسسه یا نهاد مورد بحث، دبیرخانه مرکزی اوقاف کویت (الامانة العامة للأوقاف) است که در نوامبر ۱۹۹۳ تأسیس گردید.
دبیرخانه مرکزی اوقاف کویت از سال ۱۹۹۳ تشکیل شد و به امور مربوط به وقف در این کشور پرداخت. این دبیرخانه وظیفه دعوت به وقف و انجام همه امور مربوط به آن، از جمله مدیریت و نظارت بر اموال و املاک وقفی، سرمایهگذاری آنها و بهکارگیری درآمد حاصله در چارچوب اهداف و شرایط تعیینشده توسط واقفان را عهدهدار گردید، به گونهای که اهداف شرعی وقف تحقق پذیرد و در جهت توسعه فرهنگی، اجتماعی و مدنی جامعه و کاهش فشار زندگی بر افراد نیازمند تلاش شود.
۱-۲- ساختار سازمانی دبیرخانه مرکزی اوقاف
۲-۲- استراتژی دبیرخانه مرکزی اوقاف
استراتژی دبیرخانه مرکزی اوقاف (برای سالهای ۲۰۱۴ تا ۲۰۱۸) به صورت زیر است:
• چشمانداز: پیشرفت و برتری در سرمایهگذاری وقف و استفاده از درآمدها و ترویج فرهنگ مشارکت مؤثر جامعه در وقف
• رسالت: دعوت به وقف و اداره امور شرعی و قانونی آن برای توسعه جامعه کویت به عنوان الگویی منطقهای و جهانی
• ارزشها و اولویت های کاری: روحیه تیمی، وفاداری، کیفیت، اعتماد به نفس، خلاقیت
۳-۲- جهتگیری راهبردی احیای وقف در کشور کویت
دبیرخانه مرکزی اوقاف کویت از آغاز تأسیس خویش بر تعیین یک استراتژی آیندهنگر برای خود تأکید و اهتمام داشته است و به این منظور مطالعات گستردهای را انجام داده است. بر این اساس سند «طرح راهبردی دبیرخانه» در ژانویه ۱۹۹۷ منتشر شد و در آن مبنای استراتژی دبیرخانه، همان اهداف راهبردی تشکیلات اسلامی و اوقاف تعیین گردید. (این تشکیلات علاوه بر دبیرخانه مرکزی اوقاف، شامل وزارت اوقاف و امور اسلامی و بیتالزکات میباشد).
در مورد رسالت این تشکیلات در این سند به تصریح چنین ذکر شده است:
«تحقق بخشیدن روشی مؤثر و پویا در تعامل با شرایط زمان، پاسداشت از هویت عربی-اسلامی جامعه و کمک به آن در حل مشکلات اساسیاش و بالاخره کوشش در اعتلای جامعه در ابعاد و زمینههای مختلف».
رسالت وقف، گسترش اندیشه وقف به عنوان راهکاری دینی و قانونی برای توسعهای پویا در ساختارهای نهادینه جامعه و افزایش بهرهوری وقف از راه مدیریت نوین جهت تحققبخشیدن به اهداف شرعی واقفان و اعتلای جامعه و تقویت جهتگیری تمدن اسلامی است. میتوان اهداف راهبردی دبیرخانه مرکزی اوقاف کویت را در این محورهای اصلی خلاصه نمود:
1. توسعه ارتباطات در داخل و خارج دبیرخانه
۲. ایجاد تصویر ذهنی برجسته و تلاش در زمینههای مختلف و تحکیم اعتماد به نفس در جامعه
3. دعوت به وقف و اشاعه فرهنگ وقف
۴. مدیریت بهینه داراییهای وقفی و سرمایهگذاری صحیح آنها به منظور دستیابی به بالاترین بازدهی
۵. بهینهسازی هزینهها و درآمدها به گونهای که شرایط واقف را اجرا کند و توسعه جامعه را نیز به همراه داشته باشد.
۶. توسعه حقوق انسانی، سیاستها، قوانین و مقررات
۴-۲- سیاستهای کلی دبیرخانه
سند استراتژی دبیرخانه، سیاستهای کلی آن را به این شرح اعلام کرده است:
1. تشکیل این دبیرخانه تلاش دیگری برای کارهای خیرخواهانه است، لذا دبیرخانه در نظر ندارد عرصه را بر دیگران تنگ نماید یا نقش و جایگاه آنها را از آن خود کند.
۲. تمام فعالیتهای دبیرخانه درآن واحد تحقق بخشیدن به منافع دنیوی و رسیدن به اجر اخروی را دنبال میکند.
٣. دبیرخانه دست یاری و همکاری در امور خیریه را به سوی همگان دراز میکند.
۴. تمام فعالیتهای دبیرخانه تابع نظارت قانونی و مالی و اداری است.
۵. دبیرخانه در خدمت هر کاری نیک برای رشد و توسعه جامعه میباشد.
۶. دبیرخانه امکانات لازم را -در حد ممکن- جهت فعالیتهای برنامههای توسعه انجام میدهد.
۷. اصل در وقف بر این است که درآمد حاصله هزینه گردد.
۸. سرمایهگذاریهای دبیرخانه به دور از قرار دادن موقوفات در معرض خسارت و خطر صورت میگیرد.
۹. در سرمایهگذاریها تنوع و توزیع در بخشهای مختلف اقتصادی و نواحی جغرافیایی متفاوت رعایت میگردد.
۱۰. با مراکز و مؤسسات دارای تخصص سرمایهگذاری و مالی به عنوان کانال در امر سرمایهگذاری همکاری خواهد شد.
۱۱. در طرحهای سرمایهگذاری بر جنبه اجتماعی و توسعهای کارها تأکید میشود.
۱۲. موقوفات و اموال وقفی در زمینههای سودآورتر بهکار گرفته شود.
۱۳. کارکنان دبیرخانه، شریک کار خیر تلقی میشوند.
۱۴. دبیرخانه، خود را نسبت به تقویت همکاری با بخش خصوصی و مردمی متعهد میداند.
۱۵. در حد امکان کارهای اجرایی به بخش خصوصی واگذار خواهد شد.
۱۶. سادگی ساختار تشکیلاتی دبیرخانه و انعطافپذیری آن، از جمله اصول اساسی در کار آن است.
۱۷. اعتقاد دبیرخانه بر این است که وحدت و تمرکز در سازماندهی و هماهنگی در برنامهریزی وجود داشته باشد ولی در اجرا، عدم تمرکز رعایت شود.
۱۸. از ابتکار عمل و نوآوری حمایت مینماییم و آن را مورد تأکید برای تحقق بخشیدن به اهداف دبیرخانه مرکزی میدانیم.
۱۹. برنامهریزی علمی را به عنوان روش اصلی کار خویش پذیرفتهایم و بدان پایبندیم.
۲۰. انعطافپذیربودن اهداف وقف را تشویق مینماییم و هدف خیرخواهانه را آزاد تلقی میکنیم.
۲۱. به تجدید و نوآوری و در وقفنامهها به منظور پاسخگویی به نیازهای جدید اعتقاد داریم.
۲۲. تلاش میکنیم که به کار خویش نقشی مکمل نسبت به سایر فعالیتهای خیریه بدهیم.
۲۳. شفافیت، یک اصل اساسی در کار ما به حساب میآید.
۲۴. در کارهایمان از کارشناسیهای دیگران میآموزیم و برتری مدیریت را ترویج میکنیم.
۲۵. خود را پایبند به آن میدانیم که هزینههای اداری از محل سود حاصله را کاهش دهیم.
۲۶. بر خود لازم میدانیم که نقش مردم را در عرصه وقف گسترش دهیم.
۲۷. خود را متعهد میدانیم که مصارف شرعی وقف را شناسایی کنیم تا مقاصد واقفین را تحقق بخشد.
۲۸. مجموعه دبیرخانه مرکزی اوقاف بر خود لازم میبیند که ایمان به رسالت وقف را در کلیه اعضای خویش تقویت نماید.
۲۹. به استمرار کار دبیرخانه و نهادینه بودن آن پایبندیم نه به اشخاص آن.
۳۰. خود را متعهد میدانیم به اینکه نیازهای وقفکنندگان را در صورت نیاز به برآورده کنیم و به آرمانهای آنها را توجه نماییم.
۳۱. اعتقاد داریم که انسانها پایه و مبنای هر گونه تحول و پیشرفت هستند و همیشه تلاش خواهیم داشت که تواناییها، شایستگیها و فعالیت کارکنان را افزایش دهیم.
۵-۲- تجربه سرمایهگذاری داراییهای وقف
• سرمایهگذاری اموال موقوفه پیش از تأسیس دبیرخانه مرکزی اوقاف
موقوفات کویت در گذشته عبارت بود از بعضی خانههای قدیمی و مقداری داراییهای اندک دیگر. درآمد موقوفات چنان کم بود که گاه حتی کفاف بعضی از نیازهای مساجد و خدمه آن را هم نمیکرد. پس از اکتشاف نفت و بالا رفتن قیمتهای قیمت ساختمانها و زمینهای وقفی نیز به طور چشمگیری افزایش یافت. لذا اماکن موقوفه به مجتمعهای تجاری، مجتمعهای مسکونی استیجاری و منازل و مغازهها و زمینهای باز تبدیل شد.
در حقیقت، وضعیت بخش وقف در جامعه کویت تا پیش از تأسیس دبیرخانه مرکزی اوقاف در سال ۱۹۹۳ م، بیانگر آن است که مدیریت بهکارگیری و سرمایهگذاری موقوفات، به طورکلی پایبند شیوه سنتی یعنی اجارهدهی درازمدت بوده است. به مرور زمان محدوده شیوههای بهکارگیری و سرمایهگذاری داراییها و درآمدهای وقفی وسیعتر شد و شاهد ظهور شیوههای مثبت و مؤثر گردید.
سطح پایین درآمد و بهرهوری اوقاف درگذشته باعث پایین ماندن توان مشارکت اوقاف در حل مشکلات اجتماعی شده بود. این موضوع، خود یکی از دلایل مهم و عوامل مؤثری بود که مسئولان امور را به اندیشیدن و بازنگری در تشکیلات و ساماندهی وقف و قراردادن آن در نقطه جهشی جدید متناسب با پیشرفتهای روز واداشت و بدینسان دبیرخانه مرکزی اوقاف در سال ۱۹۹۳ به وجود آمد.
• سیاست سرمایهگذاری داراییهای وقفی توسط دبیرخانه مرکزی اوقاف
پس از تأسیس دبیرخانه مرکزی اوقاف کویت در سال ۱۹۹۳، تلاش برای ایجاد شیوههای نوین برای همه عرصههای کار وقفی - از جمله بخش سرمایهگذاری اموال اوقاف - آغاز گردید. این تلاش قاعدتا میبایست در سایه راهبردها و استراتژی کلی دبیرخانه و با رعایت این موارد اساسی صورت پذیرد:
1. وجود چارچوب شرعی و رعایت آن در سرمایهگذاری موقوفات؛
٢. ایجاد تحول روشهای سرمایهگذاری اموال وقف و توسعه اعیان موقوفه؛
٣. تحقق بخشیدن تعادل بین استانداردهای بهرهوری مالی و ارزشهای توسعه در سرمایهگذاری موقوفات.
براساس آنچه ذکر شد، استراتژی سرمایهگذاری داراییهای وقفی در کویت به این صورت بیان گردید:
«پاسداری از اصل موقوفات، توسعه سرمایهها و داراییهای آنها و تقویت توان گسترش درآمدهای وقف بر اساس اصول شرعی سرمایهگذاری».
استراتژی یادشده، در این اهداف کلی سرمایهگذاری وقفی مطرح و معنا شد:
* پاسداری از اصل موقوفات؛
* بالا بردن سرمایههای وقفی؛
* حمایت از ارزش اصل موقوفات در برابر نوسانات اقتصادی احتمالی؛
* گسترش توان توسعه درآمدها؛
* انتخاب راهها و ابزارهای مشروع در سرمایهگذاری به گونهای که با احکام و اصول اسلامی منافاتی نداشته باشند.
* تأکید بر برنامهریزی موفقیتآمیز روشهای شرعی سرمایهگذاری در فعالیتهای اقتصادی جامعه.
استراتژی دبیرخانه مرکزی، راه رسیدن به اهداف فوق را به این سیاستها و راهکارها منوط ساخته است:
* سیاستهای کلی سرمایهگذاری؛
* راهکارهای ویژه ایجاد توازن در سرمایهگذاری در رشته ها و شیوههای مختلف؛
* راهکارهای ویژه سرمایهگذاری.
همچنین در رابطه با استراتژی سرمایهگذاری، ضوابطی تعیین گردید که مدیریت سرمایهگذاری ملزم به رعایت آنها شده است. این ضوابط عبارتاند از:
* ضوابط شرعی در سرمایهگذاری موقوفات؛
* ضوابط مالی و تخصص سرمایهگذاری؛
* ضوابط سرمایهگذاری در طرحهای موجود؛
* ضوابط مربوط به درآمدها؛
* ضوابط بنیادی در مدیریت سرمایهگذاری؛
* ضوابط حسابداری در سرمایهگذاری.
۶-۲- بخش رسانهها و توسعه وقف
فلسفه و کار رسانهای دبیرخانه مرکزی اوقاف از این عناصر اصلی پیروی میکند:
* جایگاه وقف در اسلام به عنوان سنتی دیرینه که دارای بازدهی و فواید توسعهای برای جامعه اسلامی است.
* قابلیت وقف در وارد شدن به زمینههای متعدد توسعه که در این رابطه هیچ چیز فعالیت وقفی را محدود نمیکند اگر اهداف و روشها شرعی باشند.
* احترام گذاشتن به اندیشه مردم و پیام گیران، تبلیغ و بیدار کردن عزم آنها در سازندگی و توسعه با روشهای نوین و به دوراز شیوههای کهن وعظ و خطابه؛
* برجسته کردن امتیاز وقف از طریق بیان آمیختگی ارزشهای دینی و مدنی آن در تحول جامعه؛
* معرفی کار وقفی به عنوان یکی از راهکارهای آمیختن کار دولتی با کار مردمی
اهداف تبلیغاتی و فعالیت رسانهای وقف را میتوان چنین خلاصه کرد:
بالا بردن آگاهیهای مردم درباره وقف، عرضه حجم مناسبی از اطلاعات صحیح در این مورد به عامه مردم، پیرایش مفهوم وقف در اذهان از شائبههایی که موجب کاهش تمایل مردم به وقف شده است و برطرف کردن شبهات نابجا در این رابطه، دعوت عموم به ایجاد موقوفات جدید متناسب به نیازهای جدید جامعه، فراهم ساختن همکاری و پشتیبانی مؤسسات مختلف دولتی و ملی نسبت به طرحهای وقفی، تشویق مردم به انتخاب شیوه وقف به عنوان یکی از شیوههای موجود و پایدار در تأمین مالی طرحهای نیکوکارانه و توسعهگرایانه و سهیم کردن دیگران در تقویت وقف به عنوان پدیده کار دولتی-مردمی
۷-۲- مسابقات دبیرخانه مرکزی اوقاف
دبیرخانه مرکزی اوقاف به منظور برقراری ارتباط با بخشهای مختلف جامعه کویت و همچنین با هدف بالا بردن شور و انگیزه افراد جامعه به برگزاری مسابقاتی در زمینههای علمی، فکری و اسلامی میپردازد.
مسابقات دبیرخانه مرکزی اوقاف کویت شامل موارد زیر است:
۱. مسابقات حفظ و تلاوت قرآن کریم
٢. مسابقات مطالعات وقفی
٣. مسابقات داستاننویسی کودکان
۴. مسابقات فعالیتهای داوطلبانه
۵. مسابقات اختراع دستگاهها و برنامهها
۶. مسابقات شعر عربی
• مسابقات حفظ و تلاوت قرآن کریم
دبیرخانه مرکزی اوقاف کویت یکی از فعالیتهای خود را بر روی برگزاری مسابقات قرآن در کشور گذاشته است و هر ساله بر برگزاری آن بیشتر همت گماشته است. هجدهمین دوره این مسابقات در سال ۲۰۱۵ برگزار شد.
• اهداف برگزاری این مسابقات
1. تشویق شهروندان جامعه کویت به حفظ و تلاوت قرآن و برقراری ارتباط بین قرآن و جامعه فارغ از سن افراد
۲. تلاش برای تحکیم ارزشهای اسلامی در جامعه
٣. حمایت از کسانی که به آموزش و تعلیم قرآن کریم میپردازند.
۴. ایجاد ارتباطات و هماهنگیهای مشترک بین تشکلها و گروههایی که به آموزش قرآن کریم میپردازند.
۵. یافتن نخبگانی در حفظ قرآن و پرورش این نسل برای شرکت در مسابقات بینالمللی
• سیاستهای اجرایی برگزاری مسابقات
1. گشایش فضای باز رقابتی بین همه شهروندان فارغ از نژاد آنها، اعم از مرد و زن و برای تمام سنین و سطوح جامعه
۲. افزایش هماهنگی و یکپارچه سازی بین بازیگران فعال در زمینه مسابقات حفظ قرآن
٣. گشایش دربهای شرکت در مسابقات برای تمامی نهادهای دولتی و خصوصی
۴. انتخاب افراد براساس معیار حفظ و تلاوت و صوت و با توجه به سوابق قبلی افراد
۵. برگزاری مسابقات در سطوح محلی و ایجاد یک فضای رقابتی در مناطق مختلف کشور
• شروط شرکت در مسابقه
1. ملیت کویتی داشته باشد.
۲. حافظ کل قرآن باشد.
٣. مهارت کافی در تلاوت داشته باشد.
۴. مانعی در برنده شدن در انواع قرائت ها وجود ندارد.
۵. افراد باید برنده مسابقه عمومی قرائت ۳۰ جزء قرآن باشند.
جوایز برندگان در این مسابقات به صورت نقدی و ارقامی بین ۳۰۰ (۴۰۰ هزار تومان) تا ۶۰۰۰ دینار کویتی (۷ میلیون تومان) است.
۸-۲- مسابقات مطالعات وقفی
این مسابقات از سال ۱۹۹۹ شروع به برگزاری کرده است و دهمین دوره آن در سال ۲۰۱۵ برگزار شده است.
هدف از برگزاری این مسابقات:
1. تشویق جامعه به افزایش روح و انگیزه رقابتی در پژوهشهای علمی
۲. برجستهسازی پدیده وقف و تبدیل این موضوع به موضوعات مهم افراد و مؤسسات
٣. مقابله با کاستیهایی که در زمینه مطالعات انجامشده در زمینه وقف در کتابخانهها وجود دارد.
۴. توسعه فرهنگ و آگاهی وقفی در جامعه اسلامی
۵. کشف استعدادهایی که پتانسیل ظهور در زمینه وقف را دارند.
۶. رسیدگی به مشکلات نظام وقف معاصر و توسعه و ارتقای آن
موضوعاتی که در دوره دهم مسابقات موردنظر بودند شامل:
1. نظامهای وقفی و ارتباط آن با مؤسسات وقفی
۲. نقش وقف در مراقبت از اقلیتهای مسلمان در کشورهای غیرمسلمان
۹-۲- مسابقات فعالیتهای داوطلبانه
کارهای داوطلبانه امروزه یکی از نشانههای نهضتهای اجتماعی و هویتهای انسانی در کشور کویت شده است. وقف وقت یکی از پروژههای دبیرخانه مرکزی اوقاف است که در آن به ایجاد انگیزه در افراد داوطلب برای توسعه وقف پرداخته میشود.
در این پروژه از تلاشهای افراد در راستای فعالیتهای اجتماعی و توسعه جامعه و صلح و مراقبت از نیازمندان استفاده میشود. در پروژه اخیر از تمرکز مسابقات کار داوطلبانه در دو بخش بود:
1. توسعه جامعه و نهادهای اجتماعی و حمایت از اقشار مختلف جامعه
٢. بهبود طرحها و خدمات اجتماعی
۳- اداره اوقاف جعفری
۱-۳- مقدمهاز آنجا که مسأله وقف با اختلاف مذاهب و آرای فقهی ارتباط تنگاتنگی دارد و جزء موضوعات احوال شخصی محسوب میشود، درخواستها مبنی بر واگذارکردن امور وقف به اهل آن بالا گرفت و پیشنهادهای متعددی ارائه شد که مهمترین آنها تأسیس دبیرخانه اوقاف جعفری بود.
مطالبات در خصوص اوقاف جعفری با پیشنهاد برنامهای برای اداره و سرمایهگذاری و صرف درآمدهای آن به طوری که غرض واقفان را براساس مذهبشان و تحت نظارت افراد متخصص و آگاه به قواعد فقهی مذهب جعفری تحقق بخشد، ادامه یافت.
درستی و حقانیت این مطالبات از سوی حکومت مورد تأیید واقع شد و موضوع از چندین جهت مورد مطالعه و بررسی قرار گرفت و پس از مراحل مختلف، نتیجه این شد که اوقاف جعفری تحت نظارت و مدیریت متخصصان مذهبی قرار گرفت و اداره وقف جعفری تحت دبیرخانه کل اوقاف وابسته به وزارت اوقاف تأسیس شد.
۲-۳- ساختار اداره وقف جعفری
در خصوص ساختار اداره وقف جعفری کویت میتوان گفت این اداره از مسئولان و ناظران و مشاوران مذهب امامیه تشکیل شده است. به طوری که کمیته مشورتی از ۱۱ نفر تشکیل مییابد که به طور کلی وظیفه تصمیمگیری و مشورت در خصوص هر آنچه که به احیای اوقاف جعفری تحت نظارت دبیرخانه اوقاف و تعیین مصارف و صرف درآمدهای آن و تقویت جایگاه آن در توسعه جامعه و کاهش مشکلات نیازمندان براساس مذهب جعفری مربوط میشود را برعهده دارند؛ کمیته شرعی نیز از ۵ تن تشکیل میشود که همگی اهل علماند و مأموریتشان تصمیمگیری در امور سرمایهگذاری یا صرف درآمدهای اوقاف بر اساس مذهب جعفری و مطابق فتاوای فقهاست.
اداره اوقاف جعفری به دبیرخانه مرکزی اوقاف ضمانت داده است که تمام تلاش خود را در جهت مدیریت و نگهداری از اوقاف جعفری انجام دهد و دبیرخانه نیز بر این امور نظارت نماید. اداره اوقاف جعفری در این راستا افرادی مسئول و آگاه را به صورت زیر به کار گرفته است:
۱. کمیته مشورتی
این کمیته متشکل از ۱۱ نفر از افراد متخصص در کلیه امور مربوط به وقف جعفری است که تحت نظارت دبیرخانه مرکزی اوقاف به حفاظت، سرمایهگذاری و توسعه وقف و همچنین هزینهکردن درآمدهای آن در جهت توسعه جامعه و کاستن از بار نیازمندان براساس قوانین وقف جعفری میپردازد.
٢. کمیته مذهبی
این کمیته متشکل از ۵ نفر از افراد آگاه و مطلع از امور دینی و مذهبی شریعت جعفری است که فتواها و قوانین مربوط به کسبوکار و سرمایهگذاری موقوفات و همچنین تبادل درآمدهای اوقاف را متناسب با قوانین دینی مشخص مینمایند.
٣. مدیر وقف جعفری
این شخص یک مقام آگاه به دانش مدیریت و کسبوکار و سرمایهگذاری است که تجربه بالایی در امور مدیریتی دارد و ۲ کمیته شریعتی و کمیته مشورتی را مدیریت میکند.
۳-۳- فعالیتهای اداره وقف جعفری در سال ۲۰۰۸
اداره وقف جعفری از ابتدای فعالیت خود سعی در کمک به مردم جامعه و پیشرفت کشور داشته است. در این راستا فعالیتهای بشردوستانه بسیاری توسط این اداره انجام شده است. برای مثال در سال ۲۰۰۸ پروژههای زیر جزو فعالیتهای این اداره میشود:
1. حمایت از انجمن نابینایان و کمک به چاپ و انتشار کتب با خط بریل
۲. مراقبت از جامعه معلولان کویتی
٣. حمایت از پدر و مادرهای ازکارافتاده
۴. چاپ و انتشار کتب وقفی مربوط به وقفهای جعفری
۵. چاپ کتب آسان و محرک برای کودکان در سن تکلیف
۶. حمایت از طرحهای کلاسهای تابستانی برای کودکان
۷. پیگیری از وزارت آموزشوپرورش برای بازسازی کتابخانه عمومی رمیثیه
۴- تجربه صندوقها و طرحهای وقف
گفتگوها و مباحثات گسترده و ژرف در دبیرخانه مرکزی اوقاف کویت به این نتیجهگیری منجر شد که باید برای تحقق اهداف و چشمانداز استراتژیک دبیرخانه، ساختاری تشکیلاتی و نوین پدید آید. این ساختار همان تشکیلات صندوقها و طرحهای وقف است که اداره آن را مردم به صورت خودگردان برعهده دارند.تشکیلات مذکور از طریق دعوت عموم مردم به وقف و انجام فعالیتهای توسعهگرایانه، در توسعه و پیشرفت جامعه از راه وقف مشارکت میکند. فعالیتهای این تشکیلات در چارچوب طرحی کلی و کامل صورت میگیرد که در این طرح نیازها و اولویتهای جامعی مدنظر قرارگرفته و فعالیتهای دیگر نهادهای دولتی و ملی ملحوظ شده است. لذا دبیرخانه مرکزی اوقاف، رؤسا و اعضای هیئت مدیره صندوقها و طرحها، وقف را در مسئولیتهای استراتژیک خویش شریک و همکار خود میداند.
۵- صندوقهای وقف
صندوقهای وقف چارچوب گستردهتری برای انجام فعالیتهای وقفی است. از طریق این صندوقها همکاری مردم و نهادهای مردمی با نهادهای دولتی در راه تحقق بخشیدن به اهداف توسعهگرایانه وقف شکل عملی به خود میگیرد.۱-۵- اهداف تأسیس صندوقهای وقف
هدف از ایجاد صندوقهای وقف، جلب مشارکت مردم در تلاشهایی است که به منظور احیای سنت وقف از راه برنامهریزی و اجرای طرحهای توسعه بر مبنای شیوههای اسلامی و در راستای پاسخگویی به نیازهای اجتماعی میباشد.
تأسیس صندوقهای وقف همچنین این هدف را دنبال میکند که اقدامات وقفی را به سوی اهداف توسعه و نیازهای جامعه سوق دهد و درآمدهای حاصله از داراییهای وقفی را به نحوی شایسته در برطرف کردن این نیازها و تحقق این اهداف به کار گیرد.
طبیعتا نیازهای اجتماعی و اهداف توسعه را واقعیتهای موجود از طریق برنامههای اجرایی به صندوقها دیکته میکند و در برنامهها فراهم ساختن بالاترین دستاوردهای توسعه مطرح و مراعات میگردد.
برنامههای اجرایی، پیوند و ارتباط لازم را بین پروژههای مختلف وقف و نیز بین این پروژهها و سایر طرحهایی که دستگاههای دولت و دیگر سازمانهای عامالمنفعه اجرا میکنند، به وجود میآورند.
۲-۵- دستاوردهای پیشبینی شده صندوقهای وقف
١. احیای سنت وقف از طریق دعوت عموم به مشارکت در طرحهایی که به روحیات مردم نزدیکتر و به نیازهای آنان پاسخگوتر باشند؛
۲. بازگرداندن نقش توسعهگرایانه وقف؛
٣. بهبود بخشیدن به کارهای خیریه از طریق مطرح ساختن الگوهایی نوین و شایان پیروی؛
۴. برآوردهکردن نیازهای جامعه و شهروندان در زمینههایی که از سوی دولت و مؤسسات ملی مورد حمایت لازم و مناسب قرار نمیگیرند.
۵. ایجاد تعادل بین کارهای خیریه در خارج از خاک کویت و کارهای خیریه داخلی؛
۶. فراهم ساختن مشارکت عمومی مردم، ترویج وقف و اداره کردن طرحهای وقفی؛
۷. تحرک بخشیدن به کارهای وقفی از راه ایجاد تشکیلاتی که انعطافپذیر و نظم و انضباط را در کنار هم داشته باشد.
۳-۵- صندوقهای وقف موجود و فعال
همان طور که گفته شد صندوقهای وقفی با توجه به نیازهای جامعه و در راستای پیشرفت و توسعه کشور ایجاد شدهاند. بر همین اساس ممکن است در زمانهای مختلف تغییراتی در این صندوقها ایجاد گردد و برای مثال در زمانهای مختلف تعداد مختلفی از این صندوقها فعال باشند. مثلا در سال ۱۹۹۶ یازده صندوق و در سال ۲۰۰۶ هشت صندوق وقف فعال وجود داشتند.
صندوقهای وقفی فعال در سال ۱۹۹۶ شامل موارد ذیل است:
1. صندوق وقف معلولان و گروههای خاص
۲. صندوق وقف فرهنگ و اندیشه
3. صندوق وقف قرآن کریم و علوم قرآنی
۴. صندوق وقف توسعه علمی (با اهتمام نسبت به مسائل علمی، تربیتی و آموزشی)
۵. صندوق وقف حمایت از خانواده
۶. صندوق وقف حفاظت محیطزیست
۷. صندوق وقف توسعه بهداشتی
8. صندوق وقف مساجد
9. صندوق وقف دبیرخانه مرکزی اوقاف
۱۰. صندوق وقف کویت برای همیاری اسلامی (جهت همکاری ها و کمکهای برون مرزی)
۱۱. صندوق ملی وقف برای توسعه اجتماعی (با اهتمام نسبت به برنامههای اجتماعی و توسعه درونی جامعه در مناطق مسکونی)
صندوقهای وقفی فعال در سال ۲۰۰۶ شامل موارد ذیل است:
1. صندوق وقف حمایت از معلولان و گروههای خاص
۲. صندوق وقف فرهنگ و اندیشه
3. صندوق وقف قرآن کریم و علوم قرآنی
۴. صندوق وقف آموزشوپرورش
۵. صندوق وقف حمایت از خانواده
۶. صندوق وقف حفاظت از محیطزیست
7. صندوق وقف بهداشت و درمان
۸. صندوق وقف مساجد
هماکنون در سال ۲۰۱۶، چهار صندوق وقفی فعال در کویت فعالیت میکنند:
1. صندوق وقف قرآن کریم و علوم قرآنی
۲. صندوق وقف توسعه علمی و اجتماعی
3. صندوق وقف بهداشت و درمان
۴. صندوق وقف امداد و کمک
۴-۵- صندوق وقف قرآن کریم و علوم قرآنی
این صندوق به دنبال حمایت از امور قرآنی و نهادینهکردن فرهنگ آن در جامعه و نشر و ترویج حفظ و تلاوت قرآن در جامعه است.
اهداف صندوق قرآن کریم عبارتاند از:
1. آمادهسازی طرحها و برنامهها با هدف حفظ و اشاعه قرائت قرآن و علوم مرتبط با آن در میان همه گروهها و اعضای جامعه
۲. تشویق جامعه به مطالعات و پژوهش در علوم قرآنی و علوم مرتبط با آن و ارائه پشتیبانی مناسب
٣. ایجاد مراکز آموزشی در رابطه با حفظ و قرائت قرآن کریم
۴. توسعه برنامههای مطالعه و آمادهسازی برنامههای درسی در راستای حفظ و قرائت قرآن کریم
۵. هماهنگی با نهادهای رسمی و مردمی که در جهت اهداف صندوق عمل میکنند.
۶. حمایت از اساتید و طلاب علوم قرآنی که در زمینه حفظ و تلاوت قرآن فعالیت میکنند.
۷. برگزاری مسابقات حفظ و تلاوت قرآن کریم
۸. برگزاری دوره های تخصصی در برخی از شاخههای مطالعات قرآنی و علوم مربوط به قرآن
۹. برطرف کردن نیازهای جامعه در ارتباط با سازماندهی جلسات قرآنی در جامعه
۱۰. اجرای هر طرح و برنامهای که در جهت پیشبرد امور قرآنی در جامعه باشد.
برای مثال برگزاری مسابقات حفظ و تلاوت قرآن که هر ساله در کویت توسط دبیرخانه اجرا میشود، توسط صندوق قرآن کریم انجام میشود.
۵-۵- صندوق وقف توسعه علمی و اجتماعی
این صندوق یکی از صندوقهای وقفی دبیرخانه مرکزی اوقاف است که به ارائه خدمات اجتماعی، فرهنگی و علمی برای توسعه و پیشرفت جامعه میپردازد.
پروژههایی که در حال حاضر در این صندوق انجام میشود، پروژههای مشاورهای هستند که در جهت رشد ارتباطات انسانی و تحکیم بنیان خانواده انجام میشوند.
اهداف صندوق عبارتاند از:
1. توجه به جنبههای مراقبت مناسب از بنیان خانواده
۲. محافظت خانوادهها از ایجاد مشکلات خانواده
٣. توجه به مشکلات اجتماعی و پدیدههای غیرمرسوم
۴. اشاعه فرهنگ و تفکر روشن اسلامی
۵. تشویق به تحقیقات علمی و حمایت از دانشجویان علوم
۶. پشتیبانی و توسعه فرهنگ کودکان و القای علاقه به فرهنگ اسلامی در قلب جوانان
۷. حمایت از نوآوران در زمینههای علمی
۸. کمک به ارائه خدمات و نیازها در پژوهشهای علمی
9. ایجاد علاقه به جنبههای علمی در افراد جوانان
۱۰. ارائه خدمات علمی و برگزاری کنفرانسها و جلسات آموزشی
۱۱. حمایت علمی از مؤسسات آموزشی و دیگر فعالان این حوزه
۱۲. همکاری و تبادل تجارب با مؤسسات علمی در داخل و خارج کویت
۱۳. تبلیغ رسانهای برای احیای منافع مذهبی اسلامی در زمینههای مختلف علمی
۱۴. دعوت به وقف در پروژهها و طرحهای صندوق
۶-۵- صندوق بهداشت و درمان
این صندوق برای ارائه خدمات پزشکی و درمانی به افراد نیازمند و فقیر و یا افرادی با نیازهای خاص که توانایی انجام امور خورد را ندارند، میپردازد.
اهداف عبارتاند از:
1. ایجاد آگاهی در زمینههای بهداشت و درمان در جامعه
٢. حمایت از سازمانهای فعال در زمینههای پزشکی
٣. حمایت در استفاده از تجربهها و تخصصهای پزشکان و مهندسان برای آموزش کادرهای داخلی
۴. ارائه تجهیزات پزشکی و تخصصی در حفاظت از سلامت افراد با نیازهای خاص
۷-۵- صندوق امداد و کمک
هدف از ایجاد این صندوق حمایت و پشتیبانی از افرادی است که در سرتاسر جهان از بلایا و فجایع طبیعی رنج میبرند. این صندوق با سازمانهای بینالمللی که برای رفع نیازهای نیازمندان به خصوص در شرایط بحرانی تلاش میکنند نیز همکاری و در این امور از آنها حمایت میکند.
اهداف صندوق عبارتاند از:
1. تسکین نیازمندان و همچنین گروههای محتاج کمک در زمان فاجعهها و بحرانها
۲. ترویج فرهنگ وقف برای کمک به نیازمندان و بیچارگان در کشورهای دیگر، بدون توجه به دین و مذهب آنها
٣. کمک مالی و معنوی به دولتها و جوامعی که دچار بلایای طبیعی و هولناک شده و توانایی مقابله با آن را ندارند.
۴. حمایت و پشتیبانی از مؤسسات و نهادهایی که به ارائه خدمات انسان دوستانه میپردازند.
۵. توسعه مکانیزمهای دعوت افراد به مقابله با مشکلات قرن حاضر
۶. دعوت افراد به شرکت در وقف با توجه به اهداف صندوق
۸-۵- مدیریت صندوقهای وقف
مدیریت هر یک از صندوقهای وقف را یک «هیئت مدیره» برعهده میگیرد. اعضای این هیئت را چهرههای مردمی به انتخاب رئیس شورای امور اوقاف تشکیل میدهند. افزودن نمایندگانی از دوایر دولتی مرتبط با زمینههای کاری صندوق این هیئت بلامانع است. مدت کار هیئت مدیره صندوقها دو سال و قابل تمدید میباشد. اعضای هیئت مدیره از بین خود، رئیس و نائب رئیس هیئت را انتخاب میکنند.
هیئت مدیره را مدیرعامل صندوق در پیشبرد کارها یاری مینماید. این شخص توسط دبیرکل اوقاف از بین کارمندان دبیرخانه مرکزی (یا در میان سایر اشخاص) برمیگزیند.
مدیرعامل صندوق به حکم وظیفهای که دارد عضو هیئت مدیره صندوق تلقی میگردد و سمت دبیری هیئت را برعهده میگیرد. بنا بر ضرورت، مدیرعامل میتواند یک یا چند معاون در اختیار داشته باشد.
۹-۵- درآمدهای مالی صندوقهای وقف
* درآمدهایی که از قبل به طور سالیانه به صندوق وقف اختصاص داده شده و درآمدهای وقفی جدید که با توجه به اهداف صندوق به آن تخصیص مییابد.
* سهمیهای که توسط کمیته طرحها در دبیرخانه مرکزی از محل بودجه صندوقها به هر صندوق اختصاص مییابد. بودجه صندوقها از موقوفات خیریه عمومی و دیگر درآمدهای دبیرخانه مرکزی تهیه میشود و سهمیهها را رئیس هیئت امنای امور وقف وزیر اوقاف تعیین میکند.
* درآمدهایی که خود صندوق از طریق ارائه فعالیتها و خدمات خویش به دست میآورد؛
* هدایا، اموال موقوفه طبق وصیتها و کمکهای داوطلبانه که تعارضی با نوع کارهای وقفی و اهداف صندوق ندارند؛
* درآمد کمکهایی که از سوی خارجیان به صندوقهای وقف تقدیم میشود؛ (اطلاع و موافقت کمیته برنامهریزی دبیرخانه مرکزی اوقاف برای دریافت کمکها ضروری است.)
۶- روابط صندوقهای وقف
۱-۶- رابطه با دبیرخانه مرکزی اوقافدبیرخانه مرکزی اوقاف نهاد رسمی و مرکزی مسئول در زمینه وقف و موقوفات در کشور کویت است که تسهیلات گوناگونی از طریق این نهاد به صندوقهای وقف ارائه میگردد و هدف از آنها اعتلای سطح فعالیت صندوقها، ایجاد هماهنگی میان آنها و کاهش هزینههای راه اندازی طرحهایشان میباشد.
دبیرخانه مرکزی برای صندوقهای وقف و طرحهایشان تبلیغ میکند و مردم را با آنها آشنا میسازد. همچنین افراد خیررا به وقف برای اهداف این صندوقها ترغیب میسازد. علاوه بر اینها، دبیرخانه از محل درآمدهای خویش به صندوقها کمک میکند و مشورتهای شرعی و خدمات اداری، مالی، فنی و رسانهای را به آنها عرضه میدارد. طبیعتا پیگیری کار سیستمهای اداری صندوقها و نظارت بر فعالیتهای آنها نیز از وظایف دبیرخانه مرکزی است.
۲-۶- رابطه با سازمانهای دولتی
صندوقهای وقف ملزم هستند که کارهای خویش را در رابطه با دستگاههای دولتی بر مبنای ضوابط رسمی انجام دهند به گونهای که حتی بتوانند با این دستگاههای طرحهای مشترکی را به اجرا درآورند. لازم به یادآوری است که در همه صندوقهای وقف به تناسب رشته فعالیت امکان حضور نمایندگانی از نهادهای دولتی میباشد.
۳-۶- رابطه جمعیتها و سازمانهای خیریه
صندوقهای وقف با همه سازمانها و مؤسسات خیریه که با آنها اهداف مشترکی دارند از طریق اجرای طرحهای مشترک و ایجاد هماهنگی و پرهیز از رقابت منفی، همکاری میکنند. لذا نمایندگان بسیاری از جمعیتها و سازمانهای خیریه به عنوان اعضای هیئت مدیره در بسیاری از صندوقهای وقف سهیماند.
۴-۶- رابطه میان صندوقهای وقف
صندوقها الزاما نباید در کار یکدیگر دخالت کرده یا در عرض هم کار کنند. آنها باید در طرحها همکاری و در کارها هماهنگی داشته باشند. ماده ۱۸ نظام نامه صندوقهای وقف به همین منظور تصریح دارد که در چارچوب دبیرخانه مرکزی اوقاف کمیته ی ایجاد میگردد که اعضای آن را مدیران صندوقهای وقف تشکیل میدهند.
هدف از ایجاد این کمیته، برقراری هماهنگی بین صندوقها، تبادل نظر و تجربه، مطالعه پدیدهها و مشکلات و نیز طرح پیشنهادها برای حل معضلات میباشد.
۷- طرحهای وقف
دبیرخانه مرکزی اوقاف کویت با هدف پیشرفت در نهادینهکردن کارهای وقفی، به ایجاد طرحهایی عملی با موجودیت تشکیلاتی مستقل پرداخت. صرفنظر از شکل قانونی این طرحها، هدف از ایجاد آنها فراهم ساختن خدمات و پرداختن به فعالیتهای توسعهای میباشد، به گونهای که یک طرح ممکن است ایجاد مکان یا تأسیسات عمومیباشد، یا ممکن است ارائه یک سیستم خدماتی و یا فعالیتی عامالمنفعه و یا ارائه خدمتی به گروهی خاص از جامعه باشد.تجربه طرحهای وقفی نیاز به وجود تعریفی قانونی برای چنین طرحهایی را به اثبات رسانده است. در صورت وجود تعریف و قالب مشخص طبیعتا هر یک از طرحهای وقفی دارای ساختاری نهادینهشده خواهد گشت.
موافقت اصولی هر طرحی انگیزهها، اهداف، چارچوب کلی، سیستم مدیریت و تأمین مالی آن را روشن میسازد. همچنین انواع موقوفاتی که بعدها در جهت پیشبرد طرحهای وقفی عرضه و تخصیص میشود، به محتوا و مقررات ذکرشده در موافقت اصولی طرحها بستگی دارند.
تجربه وقف در کویت در جریان حرکت کنونی خویش، ایجاد و اجرای طرحهای وقفی گوناگونی را در زمینههای مختلف شاهد است. در اینجا به منظور راهنمایی و الگوبرداری به پارهای از آنها اشاره میکنیم:
* طرح وقفی کویت برای انجام آموزش اسلامی در زمینههای توسعه به نام طرح وقف نهوض؛
* طرح حمایت از پیشهوران و اقدامکنندگان به گشایش طرحهای کوچک به نام طرح تولیدکنندگان و کسبه؛
* طرح مرکز کویت، ویژه مطالعات امنیت و ایمنی (طرح امنیت افراد و گروهها)
* طرح حمایت از کارهای داوطلبانه به نام وقف وقت؛
* طرح بیتالسعادة؛ (طرحی است که حمایت از خانوادههای جوان و پیشگیری از مواجه شدن آنها با مشکلات را مدنظر دارد.)
* طرح حمایت از ایتام و بی سرپرستان؛
* طرح جویندگان دانش (در حمایت از دانشآموزان و دانشجویان نیازمند)؛
* طرح ارتقا و اعتلای معلمان؛
* طرح شهر پیشاهنگان؛
* طرح فرهنگی سندباد (مرکز فرهنگی کودکان)؛
* طرح دانستنیها برای همه (طرح کمک به ارتباط رایانهای کتابخانههای عمومی و آموزشگاهی)؛
* طرح جلسات حفظ قرآن کریم؛
* طرح مسابقه بزرگ کویت برای حفظ و قرائت قرآن مجید؛
* طرح احیا و بازسازی مساجد کهن (که جنبه میراث فرهنگی دارند)؛
* طرح اسکان امام جماعت مساجد؛
* طرح سیستم رایانهای مدیریت اوقاف به نام اوس؛
* طرح مرکز درمان گوشهگیری کویت (به منظور حمایت از کودکان مبتلا به بیماری (Autism؛
* طرح مرکز بازآموزی و توان بخشی معلولان.
به طور کلی میتوان ویژگیهای مشترک و عمومی ساختار طرحهای وقفی را این گونه خلاصه کرد:
* مسئولیت طرحها به عهده مؤسسات فعال در بخش وقف و یا سایر مؤسسات مربوطه میباشد؛
* اندیشه پروژه باید با اهداف راهبردی دبیرخانه مرکزی اوقاف و سیاستهای کلی آن هماهنگ باشد.
* طرح باید اهدافی را تحقق ببخشد که نیازی واقعی از نیازهای جامعه را برطرف سازد و کاری نوین به کارهای داوطلبانه بیفزاید.
* طرح باید نموداری کلی که بیانگر عوامل و عناصر تشکیلدهنده آن باشد و نیز برنامههایی اجرایی داشته باشد تا پیشبینیهای اجرا، تدارک مالی و انجام فعالیتها تسهیلگردد.
* باید نقشه کار به وضوح برای طرفهای سهیم در طرح ترسیم شود؛ (طرفهای سهیم از قبیل وقفکنندگان و مؤسسات دولتی و مردمی و بخش خصوصی).
* مدیریت طرح باید پویا و شفاف باشد؛
* طرح باید اعتبار مالی مستقلی داشته باشد.
طرحهای فعال در حال حاضر در دبیرخانه اوقاف شامل موارد زیر است:
1. طرح مرکز اصلاح و تربیت
۲. طرح حمایت از دانشآموزان و دانشجویان
۳. طرح وقف وقت (کار داوطلبانه)
۴. طرح ازدواج افراد مجرد
۵. طرح مشاوره خانواده
۶. طرح کمکهای مشاورهای افراد
اهداف طرحهای وقفی:
1.کمک به احیای سنت وقف با استفاده از دعوت افراد به انجام وقف در طرحهای موجود
۲. ایجاد نقش سازنده برای وقف
٣. پاسخگویی به نیازهایی از جامعه که به درستی پشتیبانی نمیشوند.
۴. دستیابی به مشارکت مردمی در وقف و مدیریت پروژههای آن
۸- مهمترین ویژگیهای تجربه وقف در کویت
دلیل مهم موفقیت و شکوفایی تجربه وقف در کویت، به نحوه شکلگیری دبیرخانه مرکزی اوقاف کویت بازمیگردد. این دبیرخانه حاصل تصمیمی ناگهانی و شتابزده نبوده است، بلکه حاصل تحقق بخشیدن به برنامههای راهبردی مؤسسات اسلامی طی سال های ۱۹۹۵-۱۹۹۰ که هدف آن احیای وقف و بازگرداندن نقش اجتماعی آن طرحریزی شده بود.اگر بخواهیم توضیحی در مورد دستاوردهای تجربه احیای وقف در کویت ارائه دهیم، میتوانیم به طور خلاصه ویژگیهای اصلی این تجربه را بازگوییم. این ویژگیها خود سبب عمده دستاوردهاست. چکیده این تجربه را میتوان با ذکر ویژگیهای آن بدین ترتیب برشمرد:
1. فشردگی و فراوانی دستاوردها در امر نهادسازی و سازماندهی؛
۲. حالت استمرار و پویایی در کار؛
3. تغییر و تحول؛
۴. نوآوری و ابتکار؛
۵. ایجاد تعادل بین اصولگرایی و نوگرایی؛
۶. رعایت تعادل بین شجاعت و عقلانیت در تغییر و تحول؛
۷. پذیرش سیستم نهادی و سازمانی توسط کارکنان؛
۸. تأکید بر محتوای نهادگرایی و نه قالبهای نهادینه؛
9. تقویت پایههای علمی؛
۱۰. در پیش گرفتن روش مستندسازی؛
۱۱. انعطافپذیری در کار اجرایی؛
۱۲. تأکید بر تخصص؛
۱۳. تأکید بر ارزشهای مشترک کارکنان.
۹- شورای امور اوقاف
این شورا بالاترین مقام نظارت بر امور اوقاف است و سیاستهای عمومی مربوط به اوقاف را پیشنهاد میکند. این شورا تصمیمات لازم جهت اقداماتی که دبیرخانه مرکزی اوقاف برای رسیدن به اهدافش میبایست انجام دهد را اتخاذ میکند. از جمله مهمترین این موضوعات میتوان به موارد زیر اشاره کرد:1. ارائه سیاستهای کلی برای مدیریت و سرمایهگذاری بودجههای موقوفات
۲. ارائه قوانین و مقرراتی جهت اطمینان از توسعه موقوفات و همچنین حفظ و نگهداری صحیح این موقوفات
٣. بررسی و اعتبارسنجی سازمانهای داخلی برای دبیرخانه مرکزی اوقاف
۴. بررسی و اعتبارسنجی مقررات داخلی در مورد مسائل اداری و مالی
۵. پیشنهاد قوانین خاص برای وقف و ابراز نظر در مورد قوانین قبلی مربوط به آن
۶. بررسی درآمدها و هزینههای سالانه موقوفات و حسابرسی نهایی آنها
7. نظارت بر دفتر حسابرسی دبیرخانه مرکزی اوقاف
۸. نظارت بر گزارشهای دورهای ثبتشده بر عملکرد دبیرخانه توسط دبیرکل دبیرخانه
۹. نظارت بر تمامی مسائلی که ریس شورا در ارتباط با فعالیت دبیرخانه مطرح میکند.
۱۰- اعضای شورای امور اوقاف
1. وزیر اوقاف و امور اسلامی (رئیس شورا)۲. دبیرکل دبیرخانه
٣. معاون وزیر اوقاف و امور اسلامی
۴. مدیرکل تأمین اجتماعی
۵. مدیرکل بیت الزکات
۶. نمایندهای از وزارت مالیه که درجه او کمتر از معاون وزیر نباشد.
۷. نماینده اداره کل سرمایهگذاری
۸. سه نفر از اعضای خبره و متخصص از شورای وزیران که به صورت دورههای سه ساله توسط وزیر اوقاف و امور اسلامی منصوب میشوند.
۱۱- آیین نامه داخلی شورای امور اسلامی
ماده ۱شورا میبایست هر ساله حداقل ۴ بار جلساتی را هر زمان که به آن نیاز باشد تشکیل دهد و به رئیس شورا این اجازه داده شود که در شرایط اضطراری و یا برای دیدار با اعضای 3 نفره و یا دیگر اعضا، جلسه را تشکیل دهد.
ماده ۲
دبیرکل باید موضوعات زیر را در شورا مطرح و پیگیری کند:
1. تهیه خلاصه مقررات، توصیه ها و برنامهها
٢. نمایش گزارش هیئت شورا
٣. ارائه شاخصهای عملکرد مربوط به برنامههای سالانه و بودجههای تعیینشده
۴. هر گونه مسائل دیگری که رئیس شورا و یا دبیرکل صلاح ببینند.
ماده ۳
حداقل یک هفته قبل از برگزاری جلسات شورا باید رئیس شورا از زمان و مکان دقیق جلسات اطلاع پیدا کند و همچنین یک نسخه از مطالبی که در جلسه مطرح خواهد شد در اختیار رئیس شورا قرار گیرد. همچنین رییس شورا اجازه دارد که با توجه به صلاحدید خود اگر ضرورتی پیش آمد، جلسهای را قبل از جلسه تعیینشده بگذارد.
ماده ۴
دبیرکل از بین اعضای دبیرخانه مرکزی اوقاف شخصی را به عنوان منشی مسئول تهیه گزارشات و جداول و توزیع آنها بین اعضای شورا و همچنین نگهداری گزارشات گذشته میکند. این گزارشات در نهایت به بخش برنامهریزی دبیرخانه انتقال می یابند.
ماده ۵
جلسات شورا در حضور رئیس شورا و حداقل ۶ عضو از اعضای شورا معتبر است و همچنین شورا میتواند از بین اعضای دبیرخانه و دیگر بخشها و دستگاههای دولتی و یا خارجی افرادی را برای شرکت در مباحث دعوت کند.
ماده ۶
تصمیمگیریهای شورا به نفع اکثریت آرا میباشد و در صورت تساوی آرا، تصمیمی تصویب میشود که رئیس شورا در آن سمت بوده است.
ماده ۷
دبیرکل نتایج نهایی حاصل از مباحث را بیان میکند.
ماده ۸
ظرف یک هفته پس از جلسات، گزارشات به تمامی اعضا ارسال میشود و در طی ۲ هفته اگر کسی به صورت جلسات اعتراض داشتّ، باید آن را مطرح کند.
ماده ۹
دبیرکل نظرات و پیشنهادات مطرح شده توسط اعضا را به رئیس شورا انتقال میدهد و از او تأیید نظرات را میگیرد.
ماده ۱۰
دبیرکل باید پیشنویسی از تصمیمات گرفتهشده تهیه و در پایان نشست به تصویب شورا درآورد.
ماده ۱۱
اجازه انتشار گزارشات مجلس به جز با تأیید رئیس شورا و یا اجازه دبیرکل در مطالب مربوط به دبیرخانه، وجود ندارد.
ماده ۱۲
شورا برای تصمیمگیری درباره دبیرخانه علاوه بر اعضای خویش از یک کمیته دائمی شامل گروههای زیر نیز تشکیل میشود:
1. گروه شرعی
۲. گروه توسعه و سرمایهگذاری
٣. گروه پروژههای وقفی
ماده ۱۳
کمیته دائمی گزارشات نیم سالهای را تهیه و برای بررسی و تصویب به شورا میدهد.
ماده ۱۴
دبیرکل دبیرخانه عمومی اوقاف مسئول پیگیری گزارشات و تصمیمات اتخاذشده شورا و کمیته دبیرخانه است.
ماده ۱۵
تصمیماتی که در شورا تصویب میشوند، نتیجه اتخاذ اکثریت اعضا است و از فرد خاصی نمیتوان انتظار ارائه رضایت کتبی کرد.
ماده ۱۶
دبیرکل میتواند اجازه اعلامشدن تصمیمات مجلس برای دیگران را با توجه به طبیعت مطالب میدهد.
۱۲. وزارت کار و امور اجتماعی
به طور کلی فعالیتهای مؤسسات خیریه در کویت زیرنظر وزارت کار و امور اجتماعی است و این مؤسسات مجوز فعالیتهای خود را از وزارت کار و امور اجتماعی دریافت میکنند.با توجه به قانون شماره ۷۴ سال ۱۹۹۹ در ارتباط با سیستم خیریههای عمومی و با توجه به تأییدات وزیر کار و امور اجتماعی، قوانین زیر صادر شد:
۱. اشخاص حقیقی و حقوقی، حق تأسیس خیریههای عمومی برای یک مدت نامشخص و برای ارائه خدمات خیریه ای و یا عمومی را دارند.
۲. مواردی مشخصی از مؤسسه از جمله نام، هدف، سیستم مدیریتی و بنیانگذار، سیستمهای مالی سالانه و هر اطلاعات اضافی مورد نیاز دیگر باید تعیینشده باشند.
٣. مؤسسه باید اهداف کمکهای بشردوستانه یا خدمات عمومی داشته باشد و فعالیتهای سیاسی و یا تنشزا در کشور انجام ندهد.
۴. مؤسسات باید هر گونه فعالیت خود با تأیید وزارت کار و امور اجتماعی انجام دهند. برای مثال:
1. تعیین بیانیهها و آگهیهای مؤسسات باید به تأیید وزارت کار و امور اجتماعی دربیاید.
۲. وزارت کار و امور اجتماعی باید ظرفیتهای مؤسسات را در ایجاد مجامع عمومی بررسی کند.
٣. در صورت انحلال مؤسسات خیریه، تمامی داراییهای مؤسسات به وزارت کار و امور اجتماعی انتقال مییابد تا برای آنها تصمیمگیری شود.
۱-۱۲- ساختار سازمانی وزارت کار و امور اجتماعی
۲-۱۲- خدمات وزارت کار و امور اجتماعی
1. ارائه مساعده به افراد سالخورده (بیش از ۶۰ سال)
۲. ارائه کمک هزینه ازدواج
٣. ارائه کار برای افراد بیکار بالای ۱۸ سال
۴. ارائه کمکهزینه اجارهای به خانوادههای مستحق که توانایی پرداخت اجاره ندارند.
۵. ارائه کمکهزینه خرید لباس (از کودکستان تا دبیرستان)
۶. ارائه کمکهزینه برای باز پرداخت وام مسکن برای خانوادههای نیازمند
۷. ارائه تبلیغات برای مؤسسات غیرانتفاعی
۸. ارائه وام به نیازمندان جامعه
۹. بستن قرارداد با مجمع عمومی
۱۰. انتشار تبلیغ برای جمعآوری کمکهای خیریه
11. ارائه خدمات مشاورهای (اجتماعی، روانی، خانواده، ازدواج)
۱۲. تأسیس تعاونی
۳-۱۲- گروههای ذینفع خدمات وزارت کار و امور اجتماعی
١. شرکتها
۲. خانوادههای شهدا و زندانیان
٣. کودکان معلول
۴. زنان بیوه
۵. زنان مطلقه
۶. یتیمان
7. افراد مجرد بالای ۳۵ سال
۸. سالمندان بالای ۶۰ سال
9. بیکاران بالای ۱۸ سال
۱۰. دانشجویان متأهل
۱۱. خانوادههای کویتی
۱۲. مؤسسات خیریه کویتی
۱۳- بیت الزکات
در سال ۱۹۸۲ و طبق قانون شماره ۵ سال ۱۹۸۲ سازمان بیت الزکات زیرنظر وزیر اوقاف و امور اسلامی تأسیس شد. هدف از تشکیل این مرکز، جمعآوری و توزیع مناسب زکات به بهترین شکل و استفاده از درآمدهای زکات در جهات قانونی و توسعه و پیشرفت سریع کشور بود.• چشمانداز
رهبری امور زکات و امور بشردوستانه به صورت منطقهای و جهانی
• مأموریت
جمعآوری و توسعه زکات و کمکهای مالی دیگر و استفاده از آنها در امور قانونی داخلی و خارجی، مطابق با سیستم های اطلاعاتی، اداری و مالی به روز و با کیفیت بالا
• اهداف استراتژیک
* ایجاد تنوع در منابع درآمدی زکات و کمکهای مالی
* توسعه و افزایش درآمد زکات برای تأمین بهتر نیاز ذینفعان
* افزایش آگاهی و استفاده از روشهای مختلف رسانهای برای جمعآوری زکات و کمکهای مالی
* استفاده از سیستمهای مدرن برای توزیع مؤثر کمکهای مالی
* سرمایهگذاری در موارد بشردوستانه و ایجاد یک ساختار حمایتی
* حفظ ارزشها و کرامات انسانی از طریق مشارکت با بخشهای مربوط به زکات در منطقه و جهان
* تشویق و حمایت از طرحهایی که به بهبود خدمات و پروژهها می انجامد.
۱-۱۳- زکات در کویت
در سایت سازمان بیت الزکات احکام و قوانین مربوط به زکات بیان شده که در آن مواردی که برای آنها زکات پرداخت میشود نیز بیان شده است؛ از جمله، زکات سکه و زیورآلات، زکات سهام و اوراق قرضه، زکات تجارت، زکات محصولات زراعی و باغها، زکات دام، زکات مال بانکی، زکات فطریه، زکات پاداش خدمات و حقوق بازنشستگی.
۲-۱۳- اعضای رسمی سازمان بیت الزکات
• رئیس سازمان (وزیر اوقاف و امور اسلامی)
• نایب رئیس سازمان
• مدیرکل سازمان
• عضو رسمی دیگر از سایر وزارتخانهها و سازمانهای دولتی
۳-۱۳- ساختار سازمانی بیت الزکات
۴-۱۳- پروژههای بیت الزکات
پروژههای داخلی عبارتند از:
الف) پروژههای خیریه در داخل کویت
این سری از پروژهها شامل موارد بسیاری از جمله، انتقال آب، بستههای دانشجویی، حمایت از یتیمان و توزیع گوشت قربانی میباشد.
• پروژه بستههای دانشجویی
در کویت افرادی یافت میشوند که در هزینهکردن برای تحصیل فرزندانشان با مشکلات بسیاری روبرو هستند و توانایی حمایت تحصیلی از آنها را ندارند. سازمان بیت الزکات در این مسیر اقدام به تهیه کمکهزینههای تحصیلی برای دانشجویان مینماید. میزان این کمکها ۷۵۰۰ دینار کویتی برای هر نفر میباشد.
• پروژه توزیع گوشت قربانی
در کویت هر ساله در طول اعیاد مبارکه افراد زیادی به ذبح حیوانات و قربانیکردن آنها میپردازند. سازمان بیتالزکات این گوشتها را دریافت میکند و بین افراد نیازمند تقسیم مینماید.
• توزیع فطریهها
از اهداف بیت الزکات جمعآوری زکات و هدایا از نیکوکاران و توزیع آنها بین افراد نیازمند است. زکات فطره نیز یکی از انواع زکات است که سازمان جمعآوری و بین مستحقان و نیازمندان توزیع میکند.
• پروژه ضیافت افطار
از عادت مردمان کویت از زمانهای قدیم، توزیع افطار در ماه مبارک رمضان در بین فقرا و نیازمندان میباشد. بیت الزکات برای جهت بخشیدن به این حرکت مردمی تلاش میکند و مردم را در جهت انجام این اقدام انسان دوستانه کمک میکند.
• پروژه کمکهای مالی
در این پروژه بیت الزکات کمکهای مردمی از هر نوع را دریافت میکند و در بین مردم نیازمند توزیع مینماید. این کمکها در حال حاضر بین ۶۰۰۰ خانواده نیازمند توزیع میشوند.
بیت الزکات مهمترین نیازهای این خانوادهها را شناسایی و در جهت رفع آنها اقدام مینماید. اهم این کمکها به صورت مواد غذایی، لباس و لوازم الکتریکی است. کمکهای غذایی شامل برنج، روغن، شکر، شیر و مرغ میباشد. ارزش این کمکها ۵ دینار برای هر شخص و ۲۵ دینار (۲۸ هزار تومان) برای هر خانواده در ماه میباشد.
• پروژه جیره ماه مبارک رمضان
بیت الزکات در طول ماه مبارک رمضان بین ۸۰۰۰ خانواده نیازمند، یک جیره غذایی به ارزش ۳۰ دینار (۳۵ هزار تومان) برای هر خانواده تهیه و آنها را بین خانوادهها توزیع میکند.
• پروژه توزیع آب
سازمان بیت الزکات در محلهای کثیف و متراکم که مردم دسترسی به آب آشامیدنی سالم و تمیز ندارند، اقدام به توزیع آب آشامیدنی مینماید.
• پروژه رفاه آموزشی
در این پروژه بیت الزکات به دنبال ایجاد فضایی آرام و بیدغدغه برای دانشآموزان و دانشجویان نیازمند و فقیر برای آموزش و تحصیل است.
در این پروژه تاکنون بیتالزکات ۵۴۰ دانشآموز و ۱۰۶۴ دانشجو را تحت پوشش خود قرار داده است. در این پروژه افراد هدف، دانشآموزان و دانشجویان نیازمند از خانوادهها با درآمد کم و ضعیف میباشد.
هزینه مراقبت تحصیلی برای دانشآموزان ۵۰ دینار (۵۷ هزار تومان) در هر ماه و برای دانشجویان ۱۲۰ دینار (۱۴۰ هزار تومان) در هر ماه میباشد.
• پروژههای رفاه اجتماعی
در این پروژه بیت الزکات به دنبال رسیدگی به مشکلات خانوادههای فقیر و نیازمند در جامعه کویت و رهایی آنها از فقر، گرسنگی و محرومیت و رسیدن به حداقلهای مرد نیاز به زندگی در جامعه کویت میباشد. هدف از این پروژه دستیابی خانوادهها به امنیت و ثبات اجتماعی در کشور کویت و داشتن یک زندگی خوب و سخاوتمندانه برای آنها میباشد.
دستههایی که بیتالزکات در این پروژه مورد حمایت خود قرار میدهد:
زنان بیوه و کودکان یتیم، افراد مسنی که قادر به انجام امور خود نمیباشند، حمایت از زنان مطلقه در کویت، حمایت از خانوادههای زندانیان، خانوادههای نیازمند و فقیر در جامعه کویت
• پروژههای رفاه سلامت و بهداشت
با توجه به اینکه بهداشت و درمان افراد یک جامعه همواره یکی از مهمترین موضوعات در هر ملت میباشد، بیت الزکات به دنبال حل مشکلات بهداشت و درمان در جامعه کویت بوده است. در این راستا سازمان به درمان افراد نیازمند که به بیماریهای مزمن و سخت دچار شدهاند و به رادیولوژی، دیالیزو حتی عملهای جراحی نیاز دارند، میپردازد.
اهداف پروژه به قرار زیر است:
* کمک به درمان افراد نیازمند و کمدرآمد که توانایی درمان و تهیه دارو ندارند.
* کمک به افراد نیازمندی که درمانی برای آنها در داخل کشور وجود ندارد و باید به خارج کشور منتقل شوند.
* ارائه خدمات پزشکی رایگان به افراد نیازمند و کمدرآمد در کشور
* ارائه خدمات درمانی به افراد معلول و ناتوان جسمی و ذهنی
* این پروژه، یتیمان، زنان بیوه، زنان مطلقه، خانوادههای زندانیان و همه بیمارانی که نامشان در صندوق کمکهای یارانهای ثبتشده را شامل میشود.
ب) پروژههای خارجی
پروژههای خارجی عبارتند از:
• پروژههای ساختوساز و توسعه
این پروژهها شامل انواع مختلفی از پروژهها من جمله، ساخت مساجد و لوازم جانبی آن، حفر چاه، ساخت مدارس، یتیمخانهها و بیمارستان در مناطق محروم جهان میباشد.
* ساخت مساجد و تهیه لوازم و تجهیزات مورد نیاز در مساجد
* ایجاد چاهها و منابع آبی
* ساخت مدارس و تجهیز آنها
* ساخت یتیمخانه و تجهیز آنها
* ساخت بیمارستان و تجهیز آنها
* ایجاد مؤسسات آموزش حرفهای و صنعتی
* ایجاد مزارع تولیدی از انواع محصولات
* ساخت مسکن برای فقرا
• پروژه حمایت از یتیمان
بیت الزکات از سال ۱۹۸۳ به حمایت جهانی از یتیمان پرداخته است. در طی این اقدامات کویت پتیمان بسیار زیادی را در قاره های آسیا، آفریقا، اروپا و امریکای جنوبی تحت پوشش قرار داده و از آنها حمایت کرده است.
در طی این پروژه، طرحهای مختلفی انجام میشوند. از جمله طرح توزیع لباسهای جدید برای فقرا در خارج از کشور و یا اهدای پول به کودکان فقیر در کریسمس به عنوان عیدی این کودکان و یا ارائه خدمات آموزشی به کودکان در مناطق محروم برای دستیابی این کودکان به فردایی بهتر میباشد.
• پروژه حمایت از دانشآموزان در خارج کویت
در این پروژه از دانشآموزان نیازمند در خارج کشور کویت که نیاز به آموزش و تحصیل دارند و توانایی مالی برای این اقدام را ندارند، حمایت میشود. در طی این پروژه بستههای آموزشی در اختیار دانشآموزان و دانشجویان قرار داده میشود.
• پروژههای فصلی
در این پروژه در فصول و زمانهای خاص سال به افراد نیازمند در کشورهای اسلامی کمک ارسال میشود. برای مثال هر ساله در ماههای رمضان در مناطق نیازمند کشورهای اسلامی سفرههای افطار برپا میشود و یا گوشتهای قربانی در اعیاد قربان و... در میان افراد فقیر توزیع میشود.
سازمان همچنین در هنگام بحرانها و بلایای طبیعی که در کشورهای مختلف اتفاق میافتد، طی اقدامات سریع به انتقال مواد غذایی، چادر، دارو، تجهیزات پزشکی، آب تمیز، لباس، پتو و... میپردازد.
۵-۱۳- دفتر سازمان بیت الزکات در مصر
در سال ۱۹۹۲ بیت الزکات در اقدامی مشترک با وزارت اوقاف مصر اقدام به ایجاد یک دفتر مرکزی در قاهره مصر نمود تا بتواند به صورت مستقیم به کمک به مردم نیازمند این کشور بپردازد.
• چشمانداز دفتر بیت الزکات در مصر
کمک به جامعه مصر و انجام اعمال بشردوستانه در مصر در جهت رسیدن به جامعهای بدون فقر و بیچارگی
• پروژههای دفتر بیت الزکات در مصر
اجرای پروژههای مختلف خیریه با همکاری وزارت اوقاف مصر و همچنین تخریب مساجد کهنه و ساخت مساجد جدید و مدرن به جای آنها از جمله اهداف اصلی دفتر بیت الزکات در مصر میباشد.
* تخریب مؤسسات قدیمى الأزهر و ساخت مؤسسات جدید
* ساخت بیمارستانهای جدید
* تکمیل پروژههای قدیمی وزارت اوقاف مصر که توانایی تکمیل آنها را ندارد
* کمک به شهروندان کویتی ساکن در مصر و همچنین مهاجرین سایر کشورها در مصر که با مشکلات روبرو هستند
* ارائه خدمات در موارد بحرانی خاص و ویژه به شهروندان
* کمک به اجرای طرحهای اجتماعی و انسانی از جمله کمک به یتیمخانهها، کمکهای درمانی، کمکهای فصلی و...
آمارهای بیت الزکات به صورت زیر میباشد:.
• تعداد ایتام تحت پوشش
• درآمدهای زکات و خیریه
• تعداد خانوادههای تحت پوشش
• پروژههای ساختوساز
۱۴- سازمان امور کودکان
سازمان دولتی امور کودکان در کشور کویت با هدف بشردوستانه و با دستور احمد جابر الصباح امیر کویت در سال ۱۹۸۳ تأسیس شد. هدف از تشکیل این سازمان سرپرستی کودکانی است که زیر سن قانونی هستند و هیچ گونه قیم و سرپرستی ندارند و همچنین حفاظت و نگهداری از اموال و داراییهای این کودکان. هماکنون این سازمان تحت نظارت وزیر اوقاف و امور اسلامی فعالیت میکند.در سال ۱۹۸۳ این اداره به دستور امیر کویت تبدیل به یک سازمان دولتی زیرنظر وزیر اوقاف و امور اسلامی تبدیل شد و حوزه فعالیتهایش بسیار وسیع شد و توجه خود را علاوه برایتام و کودکان، به دیگر فعالیتهای خیریهای نیز معطوف کرد. همچنین سازمان تلاش کرد که ارتباطات خود را با دیگر سازمانها و نهادها گسترش دهد.
۱-۱۴- روند ایجاد سازمان امور کودکان
• اداره ایتام
این اداره از سال ۱۹۳۸ تشکیل شد و هدف آن حفاظت از اموال کودکان یتیمی بود که به سن قانونی نرسیده بودند و توانایی مدیریت اموال خود را نداشتند تا زمانی که یتیم به سن قانونی رسیده و تواناییهای لازم را بهدست آورد. در آن زمان تعداد ۱۰۰ یتیم تحت حمایت این اداره وجود داشتند.
• اداره امور ایتام
در سال ۱۹۵۹ اولین گام در سازماندهی این اداره اتفاق افتاد و تعداد ایتام تحت پوشش افزایش یافت.
• اداره امور کودکان
در سال ۱۹۷۴ به دستور جابر احمد الصباح اداره امور ایتام به ادارهای زیرنظر وزارت اوقاف و امور اسلامی تبدیل شد و گستره فعالیتهای آن افزایش یافت. از آن پس هر کودکی که یا قیمی نداشت و یا والدینش به هر دلیلی از جمله جنون، سهلانگاری و... کفایت نگهداری از کودک را نداشتند، تحت حمایت این اداره قرار میگرفت.
۲-۱۴- وظایف سازمان در امور زیر انجام میشود:
١. نظارت بر کودکانی که قیم و سرپرستی ندارند.
۲. نظارت بر تصرفات سرپرستان به شرط حکم دادگاه
٣. نظارت بر املاک و داراییهایی که مالکان آنها مفقود و یا غایب هستند.
۴. اداره اموال افرادی که مالکان آنها وصیت به نظارت بر اموالشان کردهاند.
۳-۱۴- فعالیتهای خیریهای سازمان
مسئولیت سازمان محدود به فعالیتهای اقتصادی و اجتماعی برای مراقبت از اموال و افراد نمیشود، بلکه با مؤسسات و سازمانهای دیگر نیز در ارتباط است. برای مثال به مواردی در زیر اشاره میشود:
1. همکاری با بیت الزکات و ارائه کمکها به خانوادههای نیازمند و مستحق در داخل کویت
٢. اهدای کمکهایی به بیماران مستحق برای هزینههای درمان و بیمارستان
٣. کمک به بیماران بیمارستانها برای مراقبتهای درمانی از محل حساب خیریهای ثلث
۴. حمایت مادی از وزارت اوقاف و امور اسلامی برای ساخت مساجد
۵. کمک به پروژههای حمایت از یتیمان
۶. حمایت از بیماران سرطانی و کلیوی
۷. حمایت از مدارس خاص نابینایان و ناشنوایان
۸. حمایت از پروژههای خیریه در مناطق مختلف کویت
9. حمایت از دانشجویان دکترا و فوق برای انجام پروژههای تحقیقاتی
۱۰. کمک به تصویب قوانین واحد و یکپارچه برای مراقبت از کودکان زیر سن قانونی
۴-۱۴- آمارهای سازمان
با توجه به اینکه حسابهای فعال مربوط به افرادی است که هماکنون در سازمان حضور دارند و حسابهای غیرفعال مربوط به اشخاصی است که نظارت آنها از سازمان خارج شده است، آمارهای زیر در سال ۲۰۱۵ منتشر شدهاند.
• تعداد کودکان تحت پوشش سازمان تا سال ۲۰۱۵
• تعداد کل افراد تحت پوشش سازمان در سالهای مختلف
۱۵- مؤسسه خیریه شیخ عبدالله نوری
این موسسه خیریه یک جمعیت خیریه بزرگ در کشور کویت است که خیر و نیکوکاری را در تمامی عالم گسترش داده است. برای مثال این مؤسسه فعالیتهای بسیاری در زمینههای مراقبت از ایتام، ساخت مساجد و مدارس، حفر چاه و تأمین مالی و معنوی نیازمندان و فقرا را انجام میدهد و به این سبب حامی بسیاری از مسلمین جهان میباشد.درآمدهای مؤسسه از کمکهای مردمی و وقفیات و همچنین سرمایهگذاریهای خود مؤسسه به دست می آید.
• چشمانداز
تلاش در زمینه آموزشوپرورش و حمایت از توسعه و پیشرفت مسلمین در سراسر جهان در چهارچوب مشارکت و تکامل.
• مأموریت
جمعیت خیریه اسلامی شیخ عبدالله نوری به دنبال جویاشدن احوال مسلمانان در سرتاسر جهان و ساخت یک بنیان مرکزی مسلمانان و رفع نیازهای اساسی آنها و توسعه توانایی های آموزشی و حرفهای آنها و همچنین تقویت روابط با حامیان و شرکا برای توسعه منابع مالی و استفاده از آنها برای انفاق و کمک میباشد.
• ارزشها
کار گروهی، شفافیت، اعتماد، تعالی، سادگی، همکاری، خلاقیت، ارتباطات و شفقت.
۱-۱۵- دستاوردهای مؤسسه
۱. حمایت از ۳۰۷ دانشآموز در ۱۶ کشور
۲. حمایت از گروههای معلمین قرآنی
٣. حمایت از ۱۱۵ معلم در ۲۶ کشور
۴. برگزاری مراسم افطار در ۳۷ کشور و برای ۳۰۰۰۰ نفر به ارزش ۲۶۹۰۰۰ دلار
۵. توزیع گوشت قربانی در ۵۰ کشور برای ۱۸۹۶۰۰ نفر به ارزش ۲۹۰۰۰۰ دلار
۶. ساخت ۱۶۰ مسجد
۷. ساخت ۱۴ مدرسه به ارزش ۳۲۷۰۰۰ دلار
۸. ساخت ۵ درمانگاه به ارزش ۲۲۶۰۰۰ دلار
9. ساخت ۴۲۴ چاه سطحی به ارزش ۲۲۷۰۰۰ دلار
۱۰. ساخت ۵۸ چاه عمیق به ارزش ۲۰۰۰۰۰ دلار
۱۱. ساخت ۱۲ مرکز اسلامی به ارزش ۸۱۲۰۰۰ دلار
۱۲. ساخت تعداد زیادی مسکن برای فقرا، یتیمخانه، مدرسه برای کودکان فقیر و...
۱۳. ۴۳۰۰۰ دلار از محل وقفیات ساخت مساجد و تعمیرات آنها خرج شده است.
۱۴. ۴۵۰۰۰ دلار از محل وقفیات گوشتهای قربانی خرج شده است.
۱۵. ۱۹۰۰۰ دلار از محل وقفیات افطار روزهداران خرج شده است.
۱۶. ۱۶۲۰۰۰ دلار از محل وقفیات مراقبت از ایتام خرج شده است.
۱۷. ۲۵۰۰ دلار از محل وقفیات چاپ قرآن خرج شده است.
۱۸. ۱۶۰۰۰ دلار از محل وقفیات آموزش و تحصیل خرج شده است.
۱۹. ۲۰۰۰ دلار از محل وقفیات تأمین نیاز نیازمندان خرج شده است.
۲۰. ۱۹۲۰۰۰ دلار از محل وقفیات مراقبت از خانوادههای نیازمند خرج شده است.
۲۱. ۷۰۰۰۰ دلار از محل وقفیات حفر چاه خرج شده است.
۲۲. ۱۹۰۰۰ دلار از محل وقفیات ساخت درمانگاه خرج شده است.
۲۳. ۴۹۰۰۰ دلار از محل وقفیات عمومی خرج شده است.
۱۶- مؤسسه خیریه نجات
این مؤسسه، یک نهاد غیردولتی و پیشگام در فعالیتهای بشردوستانه در کویت است که به دنبال برنامههای خیرخواهانه انسانی و بهبود وضعیت فقرا در سراسر دنیا میباشد. این مؤسسه خیریه در وزارت امور اجتماعی کویت و طبق شماره ثبت ۷۵ به ثبت رسیده است.• چشمانداز
فعالیتهای بشردوستانه با توجه به ارزشها و با بالاترین استانداردهای بینالمللی برای خدمت به بشریت و توسعه انسانی
• مأموریت
انجام اعمال نیکوکارانه و بشردوستانه در کویت و انجام فعالیتها و پروژههای مختلف برای توسعه جوامع
• ارزشها
مشارکت، نیکوکاری، کیفیت، برتری، همکاری، صداقت، شفافیت و خلاقیت
۱-۱۶- اهداف مؤسسه خیریه نجات
١. شریک شدن در توسعه جوامع اسلامی در زمینههای علمی، آموزشی، فرهنگی و اجتماعی
٢. کسب اعتماد خیرین و سازمانهای حامی و توسعه منابع مالی و وقفی
٣. استفاده از استانداردهای بینالمللی در فعالیتهای انجمن
۴. تقویت روحیه کار داوطلبانه و کار و فعالیت اجتماعی
۵. مشارکت و هماهنگی با جمعیتها و مؤسسات خیریه با اهداف مشترک
۶. ساخت مدارس و دانشگاهها و مؤسسات علمی و آموزشی و نظارت بر آنها
۷. ارائه کمکهای مالی و مادی متنوع برای دانشجویان برای توسعه جامعه
8. تشویق تحقیقات آموزشی و اجتماعی اسلامی
9. ایجاد کمیتههای زکات و صدقات برای کمک به ایتام و زنان بیوه و نیازمندان
۱۰. ایجاد مراکز حمایت از ایتام و نیازمندان و پشتیبانی دینی، اجتماعی و فرهنگی از آنها
۲-۱۶- پروژههای مؤسسه
۱. پروژههای امداد
این پروژه در ارتباط با کمک به مردم محتاج کمک به خصوص پناهجویان سوری است. از جمله توزیع لباس و پوشاک، نان و غذا، چادر و پناهگاه، افطار و کمکهای پزشکی و درمانی به آنها
۲. پروژههای ارشاد
کمک به دانشآموزان و طلاب دیگر کشورها برای تعلیم و تربیت آنها. مانند کمک به دانشآموزان آلبانیایی
۳. پروژههای حفر چاه
حفر چاه در مناطق محروم و کمآب که مردمان آن به شدت از کمآبی رنج میبرند. ساخت چاههایی در بنگلادش، هند، چاد، سری لانکا و...
۴. پروژههای سرپرستی ایتام
۵. پروژههای تعلیم و تربیت
۶. پروژههای توسعهای
۷. پروژههای بهداشت و درمان
۸. پروژههای فصلی
۱۷- مؤسسه خیریه مراقبت از کودکان ناتوان ذهنی
جمعیت کویتی مراقبت از کودکان ناتوان ذهنی از سال ۱۹۹۹ با توجه به سختیهایی که در آموزش و یادگیری کودکان ناتوان ذهنی وجود داشت، به وجود آمد و تمام هم و غم خود را در جهت بهبود شرایط و همچنین درمان این گونه کودکان بهکار گرفت.در سال ۲۰۰۵ این جمعیت به صورت رسمی راهاندازی شد و به صورت ویژه به امور کودکان ناتوان ذهنی پرداخت.
• چشمانداز:
1. تعالی و رهبری در تلاش برای تشخیص و درمان بیماریهای مربوط به ناتوانیهای ذهنی
۲. پیشگامی در نوآوری حل مشکلات آموزشی کودکان ناتوان ذهنی
٣. تحقیق و پژوهش در زمینه مشکلات یادگیری کودکان و درمان ناتوانیهای این کودکان در عرصههای منطقهای و جهانی
۴. همکاری منطقهای و بینالمللی در زمینه حل مشکلات یادگیری
• مأموریت
1. آموزش، پرورش و مراقبت از کودکان ناتوان ذهنی
۲. ارائه مشاوره و پشتیبانی به افراد مبتلا به مشکلات یادگیری و ارائه راهحلهای نوآورانه برای کاهش پدیده ناتوانی ذهنی
3. تلاش برای رسیدن به یک سازمان جهانی برای حمایت از دانشآموزان درگیر مشکلات یادگیری و بسیج انرژی، کادرها و با استفاده از آخرین تکنیکها به منظور رسیدن به این هدف.
۴. استفاده از پیشرفتهترین روشهای تشخیص و درمان برای درمان ناتوانیهای ذهنی و آموزش کادر حرفهای و مناسب و همچنین استفاده از مشارکت عمومی در این مسیر
۵. توجه ویژه به پیشرفتهای بشری و استفاده از ابتکار و نوآوری برای حل مشکلات یادگیری دانشآموزان و ورود آنها به بالاترین درجات
۶. استفاده بهینه از منابع مالی، تجهیزات و کارکنان در راه رسیدن به بالاترین خدمات برای کودکان
۷. انتشار و تبادل آخرین شیوههای درمانی و تخصصی برای حل مشکلات یادگیری در سطح منطقهای و بینالمللی
8. ارائه راهحلهای مناسب تشخیص و درمان به مردم و ایجاد آگاهی عمومی در داخل و خارج کشور
9. ایجاد مؤسسه آموزشی و مشاورهای و استفاده از فعالیتهای داوطلبانه و همکاری اجتماعی در این مؤسسه
۱-۱۷- دستاوردهای مؤسسه
1. معرفی بیماری ناتوانی ذهنی و حالات و خصوصیات آن
۲. تشخیص زودهنگام موارد بیمار و توسعه ابزارهای تشخیص بیماری
٣. ارائه برنامههای توانبخشی و آموزشی به معلمان و والدین و سرپرستان کودکان مبتلا
۴. ارائه خدمات مشاورهای با توجه به روشهای درمانی در مدارس دولتی
۵. حمایت از مطالعات تخصصی در زمینه بیماری ناتوانی ذهنی
۶. توسعه خدمات موردنیاز افراد ناتوان ذهنی
۷. برگزاری سمینارها، دورههای آموزشی و کنفرانسها به خصوص در این زمینه
۸. آمادهسازی مجلات و پژوهشها در این زمینه
۹. پشتیبانی از مراکز و انجمنهای داخلی و خارجی مربوط به ناتوانی ذهنی
۱۰. جذب متخصصان و پژوهشگران علاقهمند در زمینه ناتوانی ذهنی و تشویق آنها به تحقیقات علمی در این زمینه
۱۱. آگاهی جامعه در زمینه نیازهای خاص کودکان ناتوان ذهنی و هدایت سرپرستان ناتوانان ذهنی در چگونگی مقابله با این افراد
۱۲. هماهنگی با مطبوعات و رسانهها برای اطلاعرسانی عمومی در این زمینه
۱۳. ارائه یک کتابخانه و آرشیو منابع گوناگون به والدین، معلمان، محققان و افراد علاقهمند و کسانی که مسئول مراقبت از کودکان هستند.
۱۴. ایجاد ارتباط بین جامعه و کسانی که مبتلابه خوانش پریشی و مشکلات مرتبط با آن هستند.
۲-۱۷- حامیان مؤسسه
۱. پزشکان دانشآموزان
۲. معلمان
٣. وزارت آموزشوپرورش
۴. مرکز عمومی ناتوانان ذهنی
۵. والدین کودکان
۶. خیرین و نیکوکاران
٧. محققین
۸. انجمنهای مشابه در سراسر جهان
۹. یونسکو
جمعبندی نهایی:
بررسی موشکافانه ساختار سازمانی و زیستبوم وقف و امور خیریه در کویت، بیانگر درسآموختهها و مؤلفههای کلیدی زیر در موفقیت این مدل مدیریتی است:۱. تفکیک هوشمندانه نقشهای سیاستی، اجرایی و نظارتی
کویت با تأسیس «دبیرخانه مرکزی اوقاف» در سال ۱۹۹۳ و تشکیل «شورای امور اوقاف» به ریاست وزیر اوقاف، توانست مدیریت اجرایی و تخصصی موقوفات را از بدنه اداری و بوروکراتیک وزارتخانه تفکیک کند. این تفکیک وظایف، ضمن حفظ نظارت حاکمیتی، به دبیرخانه اجازه میدهد با رویکرد اقتصادی، تخصصی و منعطف به اداره داراییها و ارزیابی پروژهها بپردازد.
۲. انعطافپذیری و پاسخگویی به نیازهای معاصر از طریق صندوقهای وقفی
ایجاد «صندوقهای توسعه وقف» در موضوعات گوناگون (سلامت، آموزش، فرهنگ، مساجد، خانواده و…) بستری فراهم کرده است تا نیات واقفان با نیازهای روز جامعه همگام شود. این صندوقها با بهرهگیری از هیئت مدیرههای تخصصی، ضمن جلب اعتماد عمومی و شفافسازی هزینهکردها، از رقابت منفی میان تشکلها جلوگیری کرده و زمینهساز همکاری پایدار میان دولت و نهادهای عامالمنفعه شدهاند.
۳. تخصصگرایی در سرمایهگذاری و توسعه داراییهای وقفی
سند استراتژیک دبیرخانه اوقاف و دستورالعملهای مصوب شورا نشان میدهد که داراییهای وقفی در کویت به عنوان سرمایههای راکد دیده نمیشوند، بلکه با رعایت اصول فقهی، شیوههای مدرن سرمایهگذاری، تنوعبخشی به سبد داراییها و بازاریابی نوآورانه، ارزشافزوده مداوم تولید میکنند که این خود ضامن بقا و رشد خدمات خیریه در گذر زمان است.
۴. کثرتپذیری مذهبی و انسجام در عین استقلال
تأسیس «اداره اوقاف جعفری» ذیل دبیرخانه کل اوقاف، نمونهای درخشان از رویکرد قانونمدار و احترام به فقه مذاهب اسلامی در مدیریت موقوفات است که زمینهساز جلب اعتماد حداکثری شیعیان کویت و یکپارچگی مدیریت ملی موقوفات بدون نادیده گرفتن هویتهای مذهبی شده است.
۵. بلوغ و کارآمدی بخش سوم (مؤسسات خیریه و عامالمنفعه)
حضور مؤثر نهادهایی نظیر بیت الزکات، سازمان امور کودکان، و مؤسسات خیریه تخصصی با دامنههای بینالمللی و منطقهای، حاکی از آن است که تنظیمگری دقیق دولت، فضا را برای رشد جامعه مدنی و خیریههای تخصصی (از حفر چاه و مدرسهسازی تا مراقبت از کودکان کمتوان ذهنی) بدون تداخل و فساد مالی باز گذاشته است.
نتیجه نهایی:
الگوی کویت در مدیریت وقف و امور خیریه اثبات میکند که گذار موفق از وقف سنتی به ساختار نوین و پایدار، نیازمند سه رکن اساسی است: «طراحی نهادی بدون موازیکاری»، «مدیریت اقتصادی و سرمایهگذاری بهرهور موقوفات» و «ایجاد بسترهای شفاف و مورد اعتماد برای مشارکت بخش خصوصی و مؤسسات مردمنهاد».سخن پایانی:
وقف و احسان، تجلی جاودانگی ایمان و همبستگی انسانها در گذر تاریخ است. تجربه نگاشت نهادی و نظاممندی وقف در کویت گواهی میدهد که چون نیات پاک نیکوکاران با خرد جمعی، سازماندهی عالمانه و ابزارهای نوین مدیریتی پیوند خورد، موقوفات نه تنها کهنه و فرسوده نمیشوند، بلکه به شریانهای حیاتی توسعه انسانی، علمی و معنوی جامعه بدل خواهند گشت.امید است بهرهگیری از چنین مدلهای موفق و بومیسازی ساختارهای شفاف و کارآمد، چراغ راهی برای پویایی و شکوفایی هرچه بیشتر نهادهای خیریه و موقوفات در سراسر جهان اسلام باشد.
منبع: آشنایی با نظام مدیریت وقف و امور خیریه در کشور کویت، گردآورنده: دفتر نوسازی و تحول معاونت توسعه و پشتیبانی سازمان اوقاف و امور خیریه، تهران: شرکت چاپ و انتشارات سازمان اوقاف و امور خیریه، چاپ اول، 1396ش.
تنظیم و تکمیل: تحریریه راسخون
مقالات مرتبط
تازه های مقالات
ارسال نظر
در ارسال نظر شما خطایی رخ داده است
کاربر گرامی، ضمن تشکر از شما نظر شما با موفقیت ثبت گردید. و پس از تائید در فهرست نظرات نمایش داده می شود
نام :
ایمیل :
نظرات کاربران
{{Fullname}} {{Creationdate}}
{{Body}}