خواص دارويي علف چاي

نام هاي ديگر: گل راعي، گل هزار چشم، هوفاريقون
نام علمي: Hypericum perforatum
نام عمومي: St.John,s wort
نام انگليسي: Hardhay
نام عربي: داذي، حشيشه القلب
نام فرانسوي: Milleprtuis
نام هاي مترادف:Hypericum officinale, Hypericum vulgare
نام خانواده: Hypericaceae (خانواده علف چاي)

گياه شناسي:
 

علف چاي گياهي است علفي و دائمي به ارتفاع تا يک متر، با بوي معطر و در زمان گلدهي بسيار زيبا. داراي برگ هاي متقابل، بيضوي و دراز. ساقه هاي آن به تعداد زياد و منشعب مي باشند. همچنين بر روي ساقه دو خط نسبتا بر جسته قرار گرفته است. گل ها به صورت گل آذين ديهيم، به رنگ زرد زيبا و به تعداد زيادي مي باشند که به گياه زيبايي خاصي مي بخشد. در کناره هاي گلبرگ زرد رنگ نقاط تيره به رنگ قرمز مايل به قهوه اي ديده مي شود که از خصوصيات بارز اين گياه است. اين نقاط فضاهايي هستند که حاوي مواد موثر گياه( هيپريسين و ترکيبات وابسته) مي باشند. زمان گلدهي گياه بر حسب ناحيه رويش از ارديبهشت تا مهر ماه است. محل رويش گياه در کوهستان ها و ارتفاعات نواحي شمالي کشور مي باشد. البته در ارتفاعات متوسط و کم بسياري از نقاط از جمله کرج، راه چالوس، لاهيجان، اروميه، بروجرد، گنبد کاووس، کلاردشت و اطراف تهران نيز رويش دارد.
قسمت مورد استفاده دارويي گياه سرشاخه هاي گلدار آن است. علف چاي در مزارع چاي شمال به عنوان علف هرز مي رويد و احتمالا نامگذاري آن بدين علت است.

منبع جغرافيايي:
 

بومي نواحي شمال آفريقا، جنوب آفريقا، جنوب آمريکا، آسيا، استراليا، اروپا و نيوزلند است. همچنين در نقاط مختلف آمريکا کشت مي گردد. بيشترين مقدار اين گياه از غرب آسيا و شرق اروپا صادر مي گردد.

ترکيبات مهم:
 

مهم ترين اجسام موجود در گياه شامل 0/05 تا 0/3 درصد نفتودي آنترون ها از جمله هيپريسين، پزدوهيپريسين، ايزوهيپريسين، هيپرفورين و ادهيپروفورين مي باشند. ميزان 2 تا 4 درصد فلاونوئيدها از جمله هيپروزيد، هيپرين، کورستين، ايزوکورستين و روتين؛ ميزان 7 تا 15 درصد تانن هاي کاتشين؛ مقدار کمي اسانس؛ مقدار کمي پروسيانيدين؛ گزانتون ها؛ کاروتنوئيدها و فنل هاي اسيدکربوکسيليک از جمله کافئيک، کلروژنيک و فروليک از ديگر ترکيبات مي باشند.
از بين ترکيبات فوق مهمترين آنها هيپريسين است که از 0/0095 تا 0/466 درصد در برگ ها و تا 0/24درصد در گل ها وجود دارند. گياه و داروهاي تهيه شده صنعتي از اين گياه بر حسب اين دو ماده استاندارد مي شوند.

موارد استفاده در طب عوام:
 

به عنوان ضدالتهاب و ورم برونش ها و دستگاه تناسلي ادراري بوده و در درمان آسيب مجاري صفرا، التهاب مثانه، سرماخوردگي معمولي، ترش کردن، خونريزي، ميگرن، سردرد، سياتيک و زخم معده استفاده مي شود. همچنين ادرارآور، قاعده آور، ضدمالاريا، ضد شب ادراري است و به طور موضعي جهت بريدگي و سوختگي، درمان زخم ها، عفونت هاي ميکروبي و ويروسي استفاده مي شود.

اثرات مهم:
 

خاصيت ضد افسردگي: هيپريسين قادر است هر دو نوع A و B منوآمينواکسيد از(MAO)را مهار نمايد. از اين نظر مي تواند در استفاده هاي کلينيکي به عنوان ضد افسردگي، ضد اضطراب، بي خوابي، بدخوابي، احساس بي ارزشي، بي اشتهايي، خونسردي و بي احساسي، افسردگي هاي فصلي( مانند پاييز، زمستان و يا سستي در بهار و تابستان) کاربرد داشته باشد. همچنين تاثير اين گياه در فعاليت هاي مغزي بسيار رضايت بخش بوده و اين موضوع با آزمايشات الکتروآنسفالوگراف و به روش دوسوکور ثابت شده است.
بيشتر از 25 تحقيق دوسوکور بر روي 1757 نفر که داراي افسردگي خفيف تا متوسط بودند نشان داد که علف چاي به صورت عصاره استاندارد در درمان آنها بسيار رضايت بخش بوده است. در سال 1994 در آلمان معادل 66 ميليون دوز روزانه از آن توسط پزشکان نسخه شده است.
اثرات ضد ميکروب و ويروس: عصاره گياه علف چاي داراي اثرات ضد ميکروب و ويروس قوي بر روي بسياري از ميکروارگانيزم هاي با اهميت و بيماريزاست. مطالعاتي که تا کنون انجام شده نشان مي دهد که بر ضد ويروس آنفلوانزاي تيپ هاي A و B، ويروس تبخال نوع 1 و 2، ويروس وزي کوليا استوماتيتيس و ويروس ايدز (HIV) داراي اثرات قوي است. همچنين بر ضد هر دو نوع ميکروب هاي گرم منفي و مثبت از جمله استافيلوکوک اورئوس، استرپتوکوک موتانس، پروتئوس ولگاريس، اشرشياکلي و پزدوموناس آئروژنيوزا تاثير قوي دارد.
اثرات ضد سوختگي و زخم: به عنوان ضد زخم، ضد سوختگي، ضد آفتاب، ضد درد ماهيچه ها و ضد خونريزي سطحي کاربرد دارد. محصولاتي که براي اين منظور تهيه شده است به صورت پماد لوسيون از عصاره مي باشد که به طور مستقل و يا همراه با گياهان ديگر به تعداد زياد و متنوع ساخته شده اند.
محصولات دارويي موجود: محصولات بسيار متنوعي از جمله چاي، عصاره روان، تنتور، قرص، دراژه، کپسول، قطره، پماد و لوسيون از اين گياه تهيه شده است.

طريقه و مقدار مصرف:
 

چاي: چاي کيسه اي (تي بگ)تهيه شده از آن اصولا 2 گرمي بوده که در يک ليوان آب تهيه مي گردد و تا 3 بار در روز مي تواند مورد استفاده قرار گيرد.
گل خشک: به مقدار 2 تا 4 گرم به صورت دم کرده يا جوشانده تا سه بار در روز (جمعا 6تا 12 گرم در روز) مي تواند مصرف گردد.
تنتور: 3 تا 6 ميلي ليتر تا سه بار در روز (جمعا 9 تا 18 ميلي ليتر در روز) توصيه مي گردد.
عصاره روان: 1 تا 2 ميلي ليتر تا سه بار در روز (جمعا 3 تا 6 ميلي ليتر در روز) توصيه مي گردد.
قطره: در صورتي که از نوع استاندارد که حاوي 0/3 درصد هيپريسين است استفاده شود، 30 قطره تا سه نوبت در روز (جمعا 90 قطره در روز) مصرف گردد.
عوارض جانبي: در حد ميزان دارويي (معادل 2/7 ميلي گرم هيپريسين به طور روزانه که مساوي 9 ميلي ليتر قطره استاندارد مي باشد) داراي هيچ گونه عارضه جانبي نمي باشد. با مقادير مصرف زياد ممکن است باعث حساسيت به نور گردد، البته اين موضوع فقط در حيوانات مانند گوسفند گزارش شده و در انسان مشاهده نشده است. احتمال داده مي شود که با 30 تا 50برابر مقدار مصرف دارويي مي تواند حساسيت به نور (فتوتوکسيسيته) ايجاد کند. عوارض مطالعه شده بر حسب آمار اين گياه و فراورده هاي مربوط بسيار محدود مي باشد، به طوري که کليه عوارض خفيف و موقتي آن به 2/5 درصد موارد مصرف کننده مي رسد که شامل التهاب روده و معده به ميزان 0/55 درصد، آلرژي به گياه به ميزان 0/5 درصد، ايجاد خستگي به ميزان 0/4 درصد و بي خوابي به ميزان 0/26 درصد مي باشد.

استفاده هاي کلينيکي:
 

دپرسيون، اضطراب، ميگرن، بي خوابي، احساس بي ارزشي، بي اشتهايي، خونسردي، بي احساسي و بدخوابي.
موارد منع مصرف: فقط حساسيت به گياه.

تداخلات دارويي:
 

با غذاهاي داراي مقادير زيادتر پيتامين مانند پنير، داروي فلوکستين، مهار کننده MAO، داروهاي ضد ايدز، داروهاي قلبي حاوي ديگوکسين بهتر است مصرف نشود، چون ممکن است مقدار کمي اثرات آنها را کاهش دهد.
موتاژنيسيته: با آزمايشات حيوانات کاملا منفي بوده است.
اشکال دارويي موجود: قرص، کپسول، قطره و تنتور که خوراکي مي باشند و ژل، پماد، کمپرس و روغن که اشکال موضعي آن هستند.

طريقه و مصرف:
 

قطره: هر نوبت 30 قطره و تا روزي سه نوبت (جمعا 90 قطره) در مقدار کمي آب حل شده و ميل شود.
تنتور و يا عصاره هاي روان استاندارد هيدروالکلي (اتانولي): هر نوبت 2 تا 3 ميلي ليتر و تا روزي سه نوبت (جمعا تا 9 ميلي ليتر).
مقدار مصرف انواع فرآورده ها به هر شکل تا معادل 2/7 ميلي گرم "هيپريسين ها" در روز بلامانع است.

نکات قابل توجه:
 

1- از فرآورده هاي دارويي صنعتي اين گياه قرص و قطره هايپيران مي باشد که در کليه داروخانه هاي کشور به عنوان داروهاي رسمي ايران عرضه مي گردند.
2- به علت بي خطري قرص و قطره هايپيران به طور رسمي بدون نسخه در اختيار مصرف کننده قرار مي گيرد.
3- گياه علف چاي داراي حدود 20 گونه و واريته در نقاط مختلف ايران است و چند گونه از آنها بسيار مشابه مي باشند، ولي فقط يک گونه دارويي است، همچنين بعضي از گونه ها نيز رسمي مي باشند، به همين دليل بهتر است از فرآورده هاي موجود در داروخانه استفاده گردد نه گياه مربوط تا خطري ايجاد نشود.
4- دارو دير اثر بوده و اثرات آن از 4 تا 6 هفته پس از مصرف شروع مي شود، بنابراين براي رسيدن به اثرات مطلوب احتياج به زمان است. توصيه مي گردد براي اطمينان از اثر دارو حداقل مصرف آن را دو ماه ادامه داده و در صورت بي اثر بودن، موضوع با پزشک و يا داروساز داروخانه در ميان گذاشته شود.
5- قطره را هرگز نبايد به طور مستقيم ميل نمود و حتما بايد در مقدار کمي آب رقيق گردد.
6- داروي هايپيران ممکن است در حدود 2 درصد افراد ايجاد دل آشوب معده نمايد که پس از يک ماه مصرف از بين مي رود.
7- در دو درصد افراد مصرف کننده جهت تسکين ميگرن ممکن است در روزهاي اول مصرف، سردردها افزايش يابد که پس از دو يا چهار هفته از بين رفته و تکرار نخواهد شد.
8- افرادي که براي تسکين ميگرن از هايپيران استفاده مي نمايند بايد هر روز از آن مصرف کنند. دارو در شروع حمله هاي ميگرني مانند داروهاي شيميايي چندان موثر نخواهد بود.
9- در صورت استفاده صحيح و با ميزان کافي، موفقيت تسکين ميگرن توسط هايپيران در افراد ايراني بيشتر از نود درصد مي باشند. اين موضوع توسط تحقيقات کلينيکي چند سال گذشته در دانشگاه انجام شده است.
10- موفقيت درمان افسردگي هاي ضعيف تا متوسط توسط هايپيران 93 درصد بوده که با انجام چندين مطالعه کلينيکي در ايران و جهان مورد تاييد قرار گرفته است.
11- فرآورده هاي مشابه هايپيران با نام هاي تجارتي مختلف که توسط کارخانجات جهان ساخته مي شوند، پر مصرف ترين داروي گياهي دهه اخير در مشکلات روحي رواني و افسردگي بوده اند.
12- گياه بلافاصله پس از چيدن بايد خشک شود، در غير اين صورت ممکن است مواد فعال آن از بين بروند.
13- گياه علف چاي با گياه چاي معمولي ارتباطي ندارد و فقط گياه علف چاي به طور هرز در ميان بوته هاي چاي شمال کشور مي رويد و بدين نام مشهور گشته است.
منبع: دنياي تغذيه 97