چگونه فيلمنامه کوتاه بنويسيم؟(بخش اول )

مقدمه:
 

اين کتاب [چگونه فيلمنامه کوتاه بنويسيم؟، پت کوپر و کن دنسيگر، 2005] اساساً براي دانشجويان سينما و يا فيلم سازان مستقلي طراحي شده که با ضرورت هاي نوشتن متن داستاني کوتاه روبه رو هستند. براي نيل به اهدافمان در اين کتاب، فيلم کوتاه را 30 دقيقه يا کمتر در نظر گرفتيم؛ چرا که فيلم هاي بيش از 30 دقيقه براي جذب تماشاگر و ترغيب او براي ديدن ادامه فيلم، نياز به خط داستاني دوم و يا يک داستان فرعي دارند و همچنين به نظر مي رسد که اين فيلم چندان مورد قبول جشنواره ها نباشد و حتي براي ارائه به عنوان نمونه کار هم مورد توجه قرار نگيرند.
اگر چه مرکز اصلي توجه ما در اين کتاب، فيلم هاي کوتاه داستاني است، اما از آن طرف تلاش داريم راه هايي را که فيلم هاي کوتاه مي توانند آزادانه از فرم فيلم هاي ديگر وام بگيرند، نشان دهيم. نکته مهم در اين است که هر نويسنده کم تجربه بداند که اگر متن يک فيلم تجربي، داستاني و يا مستند، از يک فرم بخصوص تبعيت نمي کند و بي قاعده - مثلاً از بديهه گويي استفاده مي کند - اما در نهايت براي اين که انسجام کلي اثر حفظ شود، يک هدف و قاعده کلي را دنبال مي کند که اين مسئله در مورد فيلم هاي پست مدرن هم صدق مي کند.

سير تکاملي در فيلم کوتاه
 

در آغاز پيدايش سينما به عنوان يک هنر تمامي فيلم ها کوتاه بودند. در حقيقت تا سال 1913 تمامي فيلم ها کمي بيش يا کمتر از 15 دقيقه زمان داشتند. تنها پس از آن که ديويد وارک گريفيث Bethulia of judith را تحت تأثير فيلم هاي حماسي ايتاليايي ساخت، فيلم هاي بلند معمول شدند.
اگر چه فيلم هاي بلند به تدريج به صورت فرم غالب در آمدند، اما کمدي هاي کوتاه از کارهاي مک سنت تا کارهاي باوري بويز تا زماني که تلويزيون در دهه 50 ميلادي مورد توجه قرار گرفت، همچنان توليد مي شدند. فيلم هاي سريالي نيز اساساً کوتاه بودند که موضوع اصلي آنها يک سري اتفاقات ناگهاني و تحريک کننده بود که به دنبال آن شخصيت هاي فيلم با هم بگومگو مي کردند. بعدها اين فيلم شخصيت هاي قهرمان و ضد قهرمان هاي ملودراماتيک را معرفي کردند. نبرد در دره الدر براش اثر گريفيث و ولگرد اثر چارلي چاپلين ويژگي هاي معمول اين دست فيلم هاي کوتاه را مشخص کرد. يک شخصيت معمولي در موقعيت هاي خارق العاده قرار مي گرفت و مي توانست بر تمامي موانع پيروز شود و دشمنانش به طور شگفت آوري بي دست و پا بودند. يکي از بهترين فيلم هاي کوتاهي که تا به حال ساخته شده که هم به فرم هاي رايج دهه 20 وفادار بود و هم تحت تأثير هنر سورئال و تئوري هاي کليساي کاتوليک اسپانيا بود، فيلم سگ اندولسي اثر مشترک سالوادور دالي و لوييس بونوئل است. و هيچ فيلمي تا به حال نتوانسته با تصاوير حيرت انگيز و منحصر به فردش اين چنين يک معناي کلي را برساند.
اما با توجه به هدف ما در اين کتاب به دليل اين که سگ اندولسي بيش از حد نسبت به قرار دادهاي فيلم کوتاه چالش برانگيز است و در حوزه فيلم هاي تجربي قرار مي گيرد، نمي تواند مورد خوبي براي مطالعه و بررسي باشد. با اين وجود بي پروايي و جسارت فيلم توانسته بود ارتباط بين فيلم و هنرهاي تصويري (به عنوان مثال سورئاليسم و اهميت رشد روان درماني در هنرهاي تصويري ) را به خوبي نشان بدهد. اين فيلم براي فيلم هاي کوتاه بعدي، مانند کارهاي من ري و مايا درن تا آثار امروزه نظير فيلم هاي استن برکيج، مايکل اسنو و جويس ويلند، به شکل الگويي در آمد.
از ديگر فيلم هايي که در توسعه فيلم کوتاه نقش داشتند، مي توان به مستند هاي جان گريرسون و همکارانش باسيل رايت و ادگار انستي در امپاير مارکتينگ بورد در انگلستان و کارهاي پار رولنس و ويلارد وان دايک در آمريکا اشاره کرد. فيلم هاي اين فيلم سازان يا دخالت دولت در اقتصاد را در آمريکا تشويق مي کردند و يا در بريتانيا، در جهت سودرساني به سياست هاي دولتي بود. هيچ کدام از اين فيلم ها حول يک اتفاق و يا قهرمان و ضد قهرمان نمي چرخيدند. ساختار آنها در خيلي قسمت ها شبيه به مقاله بود تا متن! موضوعاتي که شبيه به زندگي واقعي بود و يک جهت گيري خاص سياسي نيز وجود داشت، که مورد توجه اين فيلم سازان بود و به همين دليل فيلم هاي آنها اکثراً بر چسب تبليغاتي مي خورد. يکي ديگر از شاخه هاي فيلم کوتاه اين بار از استوديو تبليغاتي والت ديسني بود که انيميشن هاي کوتاهي بودند که تلاش مي شد همراه با فيلم هاي بلند در سالن ها نمايش نشان داده شوند. در اين فيلم هاي کوتاه پنج تا هشت دقيقه اي هميشه يک قهرمان (موش، خرگوش و يا گرگ) با شخصيتي کاملاً تعريف شده و هدفي خاص وجود داشت. داستان از جايي شروع مي شد که تلاش هاي قهرمان براي رسيدن به هدفش با مانعي که معمولاً يک موقعيت سخت و يا يک دشمن بود، روبه رو مي شد. مبارزه قهرمان با اين موانع داستان کلي فيلم را تشکيل مي داد. اين فيلم ها به همين اعمال و کشمکش ها ختم مي شد و ارزش هاي دراماتيک به جاي ايجاد همدردي با شخصيت اصلي بيشتر موجب خنده مي شد. اين فيلم ها بسيار موفق بودند و الگوي آنها در روايت داستان و توسعه شخصيت شيوه اي شد براي فيلم هاي تبليغاتي. چه مدت زمان اين فيلم هاي تبليغاتي سه دقيقه باشد چه 30 ثانيه، الگوي روايتي خودشان را از روي فيلم هاي کوتاه انيميشن گرفته اند.
در سال 1960، فيلم سازان در اروپا اقدام به ساخت فيلم هاي کوتاه به منظور ورود به توليد فيلم هاي بلند کردند. رومن پولانسکي با فيلم دو مرد و جا رختي (1958) در لهستان، ليندسي اندرسون با سرزمين رويا (1958) و ريچارد لستر با فيلم film still standing and jumping Runningد(1959) در انگلستان، ژان لوک گدار با همه پسرها پاتريک نام دارند (1957) و فرانسوا تروفو با بچه هاي لوس (1958) در فرانسه. در اين دوران، آلن رنه به نام شب و مه (1955) را ساخت فدريکو فليني توبي دميت را در سال 1963 ساخت و نورمن مک لارن فيلم کوتاه ضد جنگ خود به نام همسايه ها (1952) را ساخت. در اين ميان تنها مک لارن به ساخت فيلم کوتاه ادامه داد و بقيه فيلم سازان به عنوان کارگردان هاي معتبر جهاني کار خود را در ساخت فيلم هاي بلند ادامه دادند.
به نظر مي رسد که روند انتقال از فيلم کوتاه به فيلم بلند به الگويي براي هنر جويان در مدارس سينمايي در آمريکا بدل شد. از سال 1960، اين مدارس هنر جويان برجسته اي را تربيت کردند که کار خود را با ساخت فيلم هاي کوتاه شروع کردند و سپس به ساخت فيلم بلند روي آوردند. اليور استون، مارتين اسکورسيزي، کريس کولومبوس، نايت شيا مالان و مارتين برست که همگي از شرق آمريکا بودند و فرانسيس کاپولا و جورج لوکاس از غرب، از جمله معروف ترين فارغ التحصيلان اين مدارس سينمايي هستند. فيلم تي اچ ايکس 1138 (1966) لوکاس و اين تونيستي، ماري اثر اسکورسيزي جزو بهترين فيلم هايي بودند که در اين مدارس تاکنون ساخته شده است. اگر چه که تنها يک کار هنر جويي به حساب مي آمدند.
درست است که بعضي از کارگردان ها کار خود را در ساخت فيلم کوتاه و مستند ادامه دادند، اما خيلي از آنها به ساخت فيلم هاي بلند رو آوردند. از جمله کساني که به ساخت فيلم کوتاه ادامه دادند، مي توان به بروس الدر و سو فردري اشاره کرد که در ژانر فيلم هاي تجربي دست به فعاليت زدند و همچنين راس مکلوي و باربارا کوپل که فيلم هاي مستند ساختند. ساخت فيلم کوتاه حداقل در آمريکاي شمالي براي دانشجويان يک ضرورت اقتصادي به حساب مي آيد. اگر چه هنوز در بخش هاي آموزشي، فيلم کوتاه توليد مي شود، اما تعداد آنها نسبت به گذشته بسيار کاهش پيدا کرده است.
در اروپا، همچنان از فيلم کوتاه براي بيان افکار استفاده مي کنند و ساخت آن از طرف ادارات فرهنگي پشتيباني مي شود. مجله ها مانند جشنواره ها به فيلم هاي کوتاه اهميت مي دهند. مدارس سينمايي در دور دنيا از ساخت فيلم هاي کوتاه حمايت مي کنند. سازمان بين المللي مدارس فيلم سازي، سيلکت ClLECT، سالي دو مرتبه جشنواره هايي را براي هنرجويان اين مدارس برگزار مي کند که توجه اصلي اين جشنواره ها به مدارس اروپايي است. جشنواره سالانه دانشجويي نيز از طرف Hochschule در مونيخ حمايت مي شود. تمامي اين جشنواره ها تحت نظارت سازمان CILECT هستند و روي فيلم هاي ساخته شده توسط هنر جويان مدارس سينمايي، تمرکز مي کنند. جشنواره ابرهاوزن در آلمان و کلمنت فراند در فرانسه، به فيلم هاي کوتاه از جمله داستاني، تجربي و مستند و انيميشن اختصاص دارند.
علاوه برCILECT، جشنواره هاي رو به رشد سينما در سراسر دنيا، بخشي مربوط به فيلم کوتاه دارند. شيکاگو، تورنتو و حتي کن فيلم هاي کوتاه را نمايش مي دهند. با وجود اين که جشنواره هاي جهاني روي کار فيلم سازان و ادامه مسيرشان تأثير بسزايي داشته اند، اما تمامي اين جشنواره ها به فيلم کوتاه به عنوان مسيري براي توليد فيلم بلند مي نگرند و آن را تجربه اي براي ساخت فيلم بلند به حساب مي آورند.
با اين وجود فکر مي کنيم همان طور که داستان کوتاه در طول 15 سال گذشته متحول شد و يک نوزايي را تجربه کرد، فيلم کوتاه نيز با توجه به بالا رفتن ميزان علاقه جهاني براي ديدن آن و به وجود آمدن بازار جديد، مسير رشد خود را طي خواهد کرد.
از جمله پيشرفت هايي که امروزه در زمينه فيلم کوتاه انجام گرفته، ترکيب سه يا بيش از سه فيلم کوتاه با هم و ارائه آن به شکل يک فيلم بلند است. مثال اخير فيلم سرعت شخصي اثر ربکا ميلر است که در فيلم خود سه فيلم کوتاه زير 30 دقيقه را که از نظر موضوعي به هم نزديک بودند، اما از نظر لوکيشن و بازيگر متفاوت بودند، با هم ترکيب کرده بود. شخصيت اصلي در هر سه فيلم زناني بودند که نگرششان نسبت به مرداني که با آنها زندگي مي کردند و کل جهان در شرف يک تغيير اساسي بود.
در گذشته فيلم هاي چند اپيزودي نيز ساخته مي شد که از نمونه هاي آن فيلم شش در پاريس (1964) بود که از شش فيلم کوتاه به کارگرداني شش فيلم ساز متفاوت مانند گدار، شابرول و روش تشکيل شده بود و به شکل يک فيلم بلند به فروش رسيد. در اين فيلم آنچه که باعث پيوند ميان اين شش فيلم کوتاه مي شد و آن را به يک کليت تبديل مي کرد، لوکيشن يکسان آنها در پاريس و به تصوير در آوردن زندگي مردم عادي در اين شهر بود. يکي ديگر از چند گانه هاي موفق که توسط کارگرداناني مانند کاوالکانتي وددرون ساخته شد، فيلم بريتانياي مرگ شب (1945) بود که در آن پنج نفر در يک خانه ويلايي دور هم جمع مي شوند و داستان هايي درباره روح تعريف مي کنند. در شرايط امروز و بالا رفتن علاقه عمومي به ديدن فيلم هاي کوتاه به نظر مي رسد که هر کدام از اين مثال ها مي توانند يک الگو و راهنما براي فيلم سازان مستقل مخصوصاً آنهايي که با کمبود بودجه مواجه هستند باشد.

ارتباط فيلم بلند با فيلم کوتاه
 

يک فيلم داستاني بلند علاوه بر طول و مدت زمانش ويژگي هاي ديگري نيز دارد. در فيلم بلند انتظار رعايت يک سري از مسائل از جمله خلق شخصيت، پيچيدگي داستان، وجود يک داستان فرعي و يا يک داستان دوم مستقل و يک ساختار مشخص که معمولاً سه پرده اي است، مي رود. در فيلم بلند شاهد استفاده از شخصيت هاي فرعي بسيار و همچنين استفاده از يک ژانر خاص مثلا گانگستري و يا نوآر هستيم.
درجواب اين سؤال که آيا شخصيت پردازي درفيلم کوتاه متفاوت ازفيلم بلند است، بايد گفت که درخيلي جاها اين طورنيست. هر دوي آنها براي بيان داستان وشخصيت پردازي ازعناصربصري استفاده مي کنند، اما فيلم کوتاه ساده و رهاتر،ازاين عناصربهره مي برد.
سادگي فيلم کوتاه در شخصيت هاي کمتر - که معمولاً از سه يا چهار شخصيت تجاوز نمي کند - و داستان ساده تر است. اين بدين معنا نيست که الزاماً شخصيت در فيلم کوتاه ساده است و از پيچيدگي برخوردار نيست، اما بودجه اي که براي فيلم کوتاه در نظر گرفته مي شود، فيلم ساز را به سمت خلق شخصيت ساده تر سوق مي دهد. در فيلم کوتاه معمولاً زمان کافي براي گسترش شخصيت به طوري که در فيلم بلند مي بينيم، وجود ندارد.
يکي ديگر از دلايل آزادي فيلم کوتاه استفاده از ايهام و ديگر صنايع ادبي براي بيان يک داستان است. نشان دادن زندگي به شکلي که هست در فيلم کوتاه غير ممکن به نظر مي رسد. بنابراين فيلم کوتاه يک پيوند عميق با فرم هاي ادبي مانند داستان کوتاه، شعر و نمايشنامه يک پرده اي دارد.
راس هيلز، يکي از تدوينگران مشهور، داستان کوتاه را چنين تعريف مي کند: داستاني که چيزي را که براي کسي اتفاق افتاده است، تعريف مي کند. او معتقد است، داستاني از پويايي لازم برخوردار است که در آن، شخصيت، داستان را به راستي تجربه کند و شخصيت دوم در آن کم وجود داشته باشد و هيچ داستان فرعي وجود نداشته باشد. معمولاً داستان از جايي آغاز مي شود که شخصيت اصلي در معرض انتخابي قرار مي گيرد که به کلي مسير زندگي اش را تغيير مي دهد. نظريات راس هيلز درباره داستان کوتاه به آساني مي تواند در مورد فيلم کوتاه هم کاربرد داشته باشد.
اگر چه کتاب هاي بسياري درباره نوشتن فيلمنامه به چاپ رسيده است، اما اکثر آنها به جز چند استثنا به نگارش براي فيلم بلند مي پردازند. بسياري از کتاب هايي که اخيراً چاپ شده اند، روي ساختار تمرکز کرده اند و از ساختار تعريفي توسط ارسطو و پيشينيان فاصله گرفته اند. در نهايت، اين کتاب ها، شباهت ساختاري ميان نوشتن براي فيلم کوتاه و بلند را که معمولاً ساختار سه پرده اي دارند، تأييد مي کنند. در يک فيلم بلند نسبت پرده ها به هم بدين شکل است: 30 دقيقه براي پرده اول، 60دقيقه براي پرده دوم و 30 دقيقه براي پرده سوم. براي فيلم کوتاه که بين 15 تا 30 دقيقه بيشتر زمان ندارد، مسلماً اين اعداد صدق نمي کند. حادثه اي که منجر به نقطه عطف اول مي شود و مي تواند به عنوان شروع پرده دوم در نظر گرفته شود، بايد در زودتر از يک چهارم زمان کلي فيلم اتفاق بيفتد. در فيلم کوتاه، اگر از ساختار فيلم بلند و سه پرده اي استفاده مي کنيم، متوجه خواهيم شد که طول پرده اول و دوم بسيار کوتاه تر خواهند بود. در بسياري از فيلم هاي کوتاه ساختار يک يا دو پرده اي کاربرد بيشتري دارند. به هر حال نتيجه مي گيريم بسياري از کتاب هايي که درباره نوشتن براي فيلم بلند هستند، کاربرد چنداني در نوشتن براي فيلم کوتاه ندارند.

اين کتاب در چه قالبي نوشته شده است؟
 

اساس اين کتاب را بر پايه چهار قسمت گذاشته ايم. در اولين قسمت ويژگي هاي اساسي و اوليه نوشتن براي فيلم کوتاه را مورد بررسي قرار داده ايم.در قسمت دوم، استراتژي هاي لازم را در جهت نوشتن معرفي کرده ايم که شامل تصوير سازي، ديالوگ نويسي، به صورت نمايشي در آوردن فيلمنامه و شخصيت پردازي است. در قسمت سوم درباره چگونگي شکل دادن به داستان صحبت کرديم و در بخش پاياني درباره آينده فيلم کوتاه سخن گفته ايم.
از آنجايي که نگارش فيلمنامه براي فيلم کوتاه بايد يک روند سازمان يافته و مرتب باشد، ما تلاش کرديم تا نويسنده را با تمامي حالات نوشتن و بازنويسي يک متن آشنا کنيم. در جاهايي که لازم بوده است، تمرين هايي آمده که هدف از آنها، راهنمايي نويسنده در جهت نوشتن متن به بهترين شکل ممکن است.
ما معتقديم که نوشتن، ترکيبي از استعداد فردي و تکنيک است. ما مي توانيم تکنيک ها را به شما بياموزيم و تمرين هايي را فراهم کنيم تا در حل خلاق مشکلات نوشتن راهگشا باشند، اما در نهايت آن چه که داستان فيلم شما را از بقيه داستان ها مجزا مي کند، ايده و فکر منحصر به فرد خودتان است.
منبع: فيلم نگار شماره 95