درباره فيلم مستند «جاي خالي آقا يا خانم ب »

شرارت شيطاني ديجيتال عليه جهان کهنه
 

يادم مي آيد مدت ها پيش درگيروداد روزهايي پر ازدحام، فيلم مستند فيما امامي و رضا دريانوش را ديدم و از آن لذّت بردم و براي نوشتن يک بررسي جامع درباره آن طي بازبيني مفصل يادداشت برداشتم و ... اما يادداشت هايم در گيرودار آن روزها با باد رفت و اصلاً از ياد بردم که چرا آن روزها را برداشته ام و ... حالا يادداشتي که مي نويسم، صرفاً زاويه ديدي خاص را در بر مي گيرد تا جاي آن نقد را نگيرد. اين زاويه ديد همان نکته مورد علاقه من است که سال هاست درباره اش مي نويسم؛ تکنولوژي ديجيتال منجر به تحويل در سبک فيلم مستند به سود مکاشفه زنده تر و مناسبات دروني تر اجتماعي مي شود. جاي خالي آقا يا خانم ب يکي از مناسب ترين آثاري است که اين رخداد را به نمايش مي گذارد.
مايکل بيکر درباه نقش تکنولوژي جديد که منجر به پيشرفت در شکل مستند شده ياد آوري مي کند:
در دهه 50 زماني که دوربين هاي گت وگنده و دستگاه هاي ضبط صدا بدقواره و پر مصرف تنها وسايل موجود بودند، سينماي مستند نيز مقيد به همين محدوديت هاي دست و پا گير بود... حتي در اثر برجسته جنينگز آتش سوزي شروع مي شوند (1943) که پرداختي آگاهانه دارد.
تماشاگر پس از صحنه گفت و گو ناچار است به خود ياد آوري کند تصاويري که از ساختمان هاي شعله ور لندن در روزهاي جنگ مي بيند، واقعي هستند!
حرف بيکر آن است که درفيلم هاي آن دوره زندگي و رويداد هاي آن به ندرت در لحظه وقوع ضبط مي شد. اما پيشرفت تکنولوژي شرايط را تغيير داد. يکي از اين پيشرفت ها ابداع روش هاي مغناطيسي ضبط صدا بود توسط دستگاه نسبتاً کوچک منقولي و ديگري دوربين مجهز به صدا خفه کن اکلر بود. در واقع حرکت فيلم در داخل دوربين صداي بسيار کمي توليد مي کرد که با آن مي شد با دوربين روي دست صدابرداري هم زمان نيز انجام داد. فيلم دان اين دوربين (محفظه قرار گرفتن حلقه فيلم خام ) به گونه اي طراحي شده بود که هم پر کردن فيلم به سرعت انجام مي شد هم تعويض آن در چند ثانيه ممکن بود. ابداع بعدي کارگروه ريکي ليکاک و رابرت درو در شرکت تايم نيويورک بود. آنها مشکل کابل رابط دوربين و دستگاه ضبط صوت را که بسيار دست و پا گير بود حل کردند.
نکته شيرين در ارتباط با فيلم امامي آن است که تک تک تحولات تکنولوژيک با پيدايش دوربين ديجيتال که مستند جاي خالي خانم و آقاي ب با آن گرفته شده، اثرش را در زنده از آب در آمدن فيلم، در نزديکي سازندگان به سوژه، در ايجاد يک فضاي طبيعي بي واسطه و حتي پوشش دادن به مداخلات فيلم ساز براي پيشرفت ماجرا، به جا نهاده و قابل اشاره است. ابداع هايي که طي دهه 60 اشکال فيلم برداري در محل واقعي را دگرگون کردند سينماي بي واسطه (بدون مداخله کارگردان ) و سينما ـ وريته (با مداخله کارگردان) را به عنوان دو روشي که اينها در اختراع دوربين هاي مناسب تر داشتند (سبک منجر به اختراع تکنولوژي تازه تر وتکنولوژي جديد منجر به تحولات ساختاري جديد شد )، همه و همه در متن فيلم امامي و دريانوش مستتر است و ما با رجوع به صحنه هاي آن و توصيف وتجزيه و تحليل کنش درون نما و سکانس، وجوه ديداري و شنيداري، مي توانيم چون يک کلاس درس به اين ابداعات توجه کنيم و تاثير هاي دوسويه ياد شده را پي گيري کنيم.
تحرک دوربين و امکانات ضبط ديجيتال دو امکان به کارگردان داد:
يک: ضبط بي واسطه واکنش هاي مرد و زن، چيزي که نوعي خلوص به فيلم داده است. لحظه هايي که زن با ترديد، ترس و هيجان رو به رو مي شود. طرح مسئله طلاق دادن روبه روي دوربين تاثير آني روي زن دارد. اعلان خبر حامله شدن زن در درمانگاه زن را تا سرحد جنون هيجان زده مي کند و ناب ترين عکس العمل هاي طبيعي انسان در برابر وقوع خبر تحقق رويا هايش را ثبت کرده است و... ازاين لحظه ها در فيلم کم نيست. در واقع فيلم سرشار از مثال هاي معتددي است در زمينه امکانات فيلم برداري با دوربين ديجيتال.
اين درست است که دوربين در اينجا پنهان نيست (اين تمايز فيلم سازي ديجيتال با سينماي بي واسطه است )، اما آشنا شدن و محرم شدن با دوربين اين نکته را جبران کرده است. وجود دوربين در اينجا مانع خود انگيختگي و روشني واکنش هاي طبيعي نشده، زيرا دوربين ديجيتال اساساً با دوربين پر دردسر آنالوگ که مدام خود را به نمايش مي گذارد متفاوت است و تدارکات دست و پاگير و پردنگ و فنگ را از سر راه برداشته است. و در اين فيلم اين تاثير بر سبک و رخداد هاي مستند کاملاً آشکار است.
دو: امکان ديگري که دوربين ديجيتال براي فيلم جاي خالي خانم يا آقاي ب فراهم آورده، پوشش دادن به ايجاد شرايط مناسب براي عريان کردن حقيقت است. يعني مي توان گفت اين فيلم از نظر ساختار دو سبک و نگرش کاملاً متفاوت آمريکايي و اروپايي مستند سازي مدرن را در هم آميخته است. سبک سينماي مستقيم در زادگاهش با سينما ـ وريته متفاوت بوده است. يک جا تا حد پنهان سازي دوربين به رويداد خالص اهميت داده مي شده و جاي ديگر (در سينما ـ وريته ) ايجاد شرايط مصنوعي براي ظهور حقايق پنهان روابط انساني اصل بوده است. حال در اين فيلم، از برکت حضور دوربين ديجيتال، با يک سبک ترکيبي روبه رو هستيم، يعني هم با فضاهايي برخاسته از نگرش سينماي بي واسطه و ضبط مستقيم روابط و رخدادهاي مستند مواجهيم و هم مي توانيم مشاهده کنيم که کارگردان از پيش شرايطي چيده که رفتار حقيقي شوهر نسبت به زن و عکس العمل هاي زن را ضبط کند.
در اين فيلم تاثير تکنولوژي ديجيتال در ايجاد يک شکل پيشرفته نفوذ در مناسبات زندگي روزمره با مهارت فيما امامي و رضا دريانوش ممکن شده. فيلم سند و گواه ضرورت تغيير يک فرهنگ کهنه ستمگرانه مردانه است و ربطي به فمينيسم ندارد؛ حقوق انساني زنان در برابر تعدي و خودسردي و خودخواهي سنتي مردان! به ويژه در اقشار عقب مانده و کم سواد جامعه اي در حال گذار.
منبع : فيلم نگار شماره 94