درآمدي بر تاريخ فيلمنامه نويسي بخش پنجم

بخش پنجم
 

در اروپا هميشه يا كارگردان، نويسنده فيلمنامه بوده و يا فيلم با نوعي روحيه گروهي جديد توليد مي شود. در آمريكا نيز نقش نويسنده و كارگردان در قالب يك نفر را غالباً شاهد بوده ايم. ولي نحوه رويكرد ريوت در اعطاي آزادي به بازيگران به اين نتيجه مي رسد كه فيلم يك محصول آراسته و بي نقص نبوده و بيشتر شبيه يك اسباب بازي است كه كارش تمام شده و در واقع تلاش لازم روي فيلم به عمل نيامده است.
نمونه آن كاري است كه هنگام ساختن فيلم نشويل (1974) توسط رابرت آلتمن و فيلمنامه نويس آن خانم جوآن توگيسبوري انجام شده است. فيلمنامه خانم توگيسبوري به راحتي نقش بازيگران را مشخص مي كرد. ساعت هاي متمادي صرف فيلم برداري و تدوين شد، در حالي كه بسيار كمتر از آن، در نتيجه نهايي فيلم توليد شده ديده شد. او درباره زندگي بازيگران و شخصيت هاي داستان مطالبي نوشته است كه هرگز در فيلم نشان داده نمي شود، ولي كمك مي كند تا نقش ها را به بازيگران اطلاع دهد.
رابرت آلتمن، توگيسبوري را به شهر نشويل فرستاد و او در واقع با يك دفتر خاطرات از آنجا برگشت. دفتر خاطرات او حاوي اتفاقاتي بود كه او تصورش را كرده بود و مي توانست رخ دهد. علاوه بر اينها شش شخصيت و يك آغاز داستان هم در دفتر او وجود داشت. سپس رابرت آلتمن همراه با او مجدداً به نشويل رفتند و شخصيت هاي ديگري به شخصيت هاي قبلي اضافه شد.
يكي از آنها يك كانديداي سياسي بود و دليل انتخاب اين شخصيت براي فيلم اين بود كه به نظر او آنها شباهت زيادي به بسياري از آواز خوان هاي موسيقي جاز سبك داشتند. در پايان كار نگارش فيلمنامه، شانزده شخصيت در فيلمنامه وجود داشت. بقيه موضوع را از زبان خود آلتمن مي شنويم:
«در اين مرحله از كار به اين نتيجه رسيدم كه فيلم بايد با يك سوء قصد به پايان برسد. ولي مدير هنري فيلم با اين كار موافق نبود و استعفا داد. به تدريج كه فيلم جلو مي رفت و به اصطلاح خود به خود ساخته مي شد، به دوست نويسنده ام توماس هال فيليپ مأموريت دادم كه پرسوناژ نامزد سياسي را خلق كند. بعدها ديدم كه اين شخصيت شبيه جيمي كارتر و يا كمي هم شبيه جرج والاس بود. به اين ترتيب فيلم نشويل كه در اوايل كار مانند يك نوع فيلم مستند شروع به ساختنش كرديم، با داستاني كه به آن اضافه كرديم، شكل فعلي را پيدا كرد. من در تمام زندگي ام به شهر نشويل نرفته بودم و البته هيچ تهيه كننده اي هم حاضر نبود در اين كار شركت كند و اين داستان را كسل كننده مي دانستند و بعد هم به من گفتند كه اين فيلم عجيبي درباره وقاحت موزيك جاز سبك و سياست است. من شايد به بدترين وضع درباره جامعه آمريكا صحبت كرده ام ولي كشورم را دوست دارم. در پايان داستان و يا فيلمنامه اي كه به فيلم تبديل شد، يكي از آواز خوان ها بر اثر اصابت گلوله تپانچه مجروح مي شود و با وجود اغتشاش و در هم ريختگي كه در نتيجه اين اتفاق به وجود مي آيد، يك آواز خوان زن ديگر بدون توجه به اين وضعيت، روي صحنه مي رود و شروع به خواندن آهنگي مي كند كه در اشعار آهنگ اين جمله وجود دارد كه «هيچ چيز برايم اهميت ندارد». به من گفتند كه آدم بسيار بدبيني هستم، زيرا در حالي كه يك اتفاق تراژيك و ناراحت كننده رخ داده است، دختري در حال آواز خواني است و هيچ چيز هم براي او اهميت ندارد. ولي من با اين فصل از فيلم مي خواستم بگويم كه با وجود اين فاجعه آنها - يعني آمريكايي ها - كماكان كار خودشان را انجام مي دهند و زندگيشان را جلو مي برند. ببينيد در آمريكا عده بسياري مخالف سيستم حاكم هستند، ولي برنامه اجتماعي بهتري پيشنهاد نمي كنند.»
جوآن توگيسبوري در مقدمه اي كه بر اين فيلمنامه در نسخه چاپي آن نوشته است، به نوعي تداوم در تدوين اشاره مي كند. او اين تجارت را نمايش و مسئله اي بالاتر و در آن سوي درك ادبي مي داند.
«وقتي فيلمنامه را مطالعه مي كنيد، اين نكته را به ياد داشته باشيد كه اين فيلمنامه براي يك رسانه بصري نوشته شده است كه قادر است اطلاعات تقسيم بندي شده را در سطوح و لايه هاي مختلف كه ما نمي توانيم از نظر نظام بندي آنها را ضبط كنيم، در برابر درك بصري ما قرار دهد. و بايد به خاطر داشته باشيم كه آن چه بايد انجام دهيم آن است كه خودمان را دركنار آن بيست و پنج شخصيت داستان قرار داده و بدانيم كه آن چه درباره فيلم فكر مي كنيم درست است، حتي اگر فكر مي كنيم كه فيلم اشتباه باشد.»
در حدود 30 سال پيش بود كه نيكلاس ري (1) گفته بود اگر ما همه چيزها را واقعاً در فيلمنامه داشته باشيم، ديگر نيازي به ساختن فيلم نداريم. فيلمنامه نشويل به صورت مكتوب و براي مطالعه و خواندن صرفا اثريً بيهوده است، ولي به شكل فيلم، اثري گيج كننده، مويزكال، خلاق و تأييد كننده وضعيت عادي است. ولي فيلمي است كه مي خواهد همه چيز را فوق العاده جلوه دهد. فيلمنامه ها در آمريكا هميشه ارزش سيستم فيلم سازي را مورد تكريم قرار داده اند. فيلم هاي آمريكايي تصاوير احساس برانگيز و سازمان يافته را همواره بالاتر از تجارب عادي يافته اند. اين بدان معني است كه مسائل تجاري همواره بيش از انديشه هاي فيلم سازان مورد توجه بوده است. در نتيجه ما مجموعه اي از مضامين دراماتيك و يك محتواي كلي دراماتيك را به عنوان يك ايدئولوژيك جذب مي كنيم كه نيازي نيست كه انحصاري باشد. فيلم، با بودن و يا نبودن مؤلف، همراه يا بدون مفاهيم يا مضامين، خود مي نويسد. فيلم يك پديده است. يك مشاهده مداوم و متوالي است و نسبت به زمان و تغييرات از مستعد بودن نسبت به حساسيت ادبي بازتاب بيشتري نشان مي دهد. گيشه هاي پرفروش و پراستقبال فيلم ها هيچ گونه علامتي ناشي از پيروي كردن از اين مورد نشان نمي دهند. آنها ممكن است خود را بسيار دورتر و فارغ از حساسيت زمانه بدانند.
1. نيكلاس ري، كارگردان آمريكايي(1979-1911) كارگردان معروف فيلم هايي چون شورش بي دليل، 55 روز در پكن، جاني گيتار، عظيم تر از زندگي، داستان واقعي جسي جيمز، پيروزي تلخ و صدها فيلم ديگر
منبع: ماهنامه فيلم نگار، شماره ي 39