گفت و گو با گي ير مو آريا گا، فيلمنامه نويس«21گرم»

شايد تو مسئول مرگ ديگران باشي
 

چرا نام فيلمنامه ات را 21گرم گذاشتي؟
 

21گرم اشاره دارد به مقدار وزني که شخص درست در لحظه مرگ از دست مي دهد. البته من نمي توانم ادعا کنم که اين مسئله يک واقعيت اثبات شده است. بعضي دکترها افراد در حال مرگ را وزن کرده اند و ديده اند که فرد درست در لحظه مرگ21گرم از وزن خود را از دست مي دهد. من مي خواستم از اين موضوع به عنوان يک استعاره استفاده کنم و به اين طريق نشان بدهم که وقتي کسي مي ميرد چگونه وزنش بر روي زنده هاي اطراف او سنگيني مي کند. بعضي وقت ها آدم اين وزن را تا آخر عمرش حمل مي کند.

کمي درباره چگونگي شکل گيري فيلمنامه صحبت کن.
 

من تمام عمرم را در «مکزيکوسيتي» زندگي رکرده ام، به جز يکي دو سالي که در دانشگاهي در «لئون»(مکزيکو) مشغول بودم. اين دانشگاه در حومه شهر واقع بود. يک روز خيلي دير محل کارم را ترک کردم، در حالي که روز تولدم بود و من مي بايست زود به خانه مي رفتم. مي دانستم همسرم و دوستانم منتظر آمدن من هستند. موقع برگشتن به خانه چون مسير حرکتم خارج از شهر بود از بزرگراه رفتم ودر آنجا با يک صحنه تصادف و يک پاترول مواجه شدنم، بنابراين توقف کردم، چون خيلي از دانشجوها از همين مسير با ماشين به خانه بر مي گشتند، وقتي توقف کردم، مردي را آنجا ديدم که مرده روي جاده افتاده بود؛ يک نفر او را زير گرفته بود. يک افسر پليس کيف پول مرد را از جيبش بيرون مي آورد تا کارت شناسايي اش را ببيند. در کنار کارت شناسايي اش عکس خودش بود در کنار عکس يک زن لبخند به لب با يک دختر کوچک در دامنش. اين مرد مرده بود و من پيش خودم گفتم اين مرد مرده، در حالي که الان خانواده اش منتظرش هستند تا به خانه برگردد. شايد هم الان خانواده اش خنده کنان در حال صرف شام هستند تا به خانه برگردد. شايد هم الان خانواده اش خنده کنان در حال صرف شام هستند و اين زن با دختر کوچکش دارد بازي مي کند، در حالي که اين مرد هرگز به خانه باز نخواهد گشت. در آن لحظه مرگ اين مرد را به جشن تولد خودم مرتبط کردم و ايده فيلمنامه شکل گرفت.
انگيزه نوشتن اين فيلمنامه برمي گردد به پسرم سانتياگو که اسم شخصيت بنسيو دل تورو از روي او برداشته شده. چهار پنج سالش بود که يک روز از من پرسيد: «اگر من بميرم تو ديگر هيچ وقت مي خندي؟» پسر خاله اش در دو سالگي در يک استخر غرق شده بود. سه چهار سالي که از اين اتفاق گذشت، پسرم روزي خاله اش را ديد که دارد مي خندد؛ پسرم نمي توانست سردر بياورد که چگونه پس از فاجعه اي به اين سنگيني و وحشتناکي خاله اش باز مي تواند بخندد. به همين دليل اين سؤال را از من پرسيد. اين داستان پاسخ من به آن سوال است.

از تو نقل کرده اند که داستان فيلمنامه ات درباره تأثير مردگان بر زندگان است چرا؟
 

تقريباً تمام کارهاي من اين مضمون را دارند. اين مضمون در تمام رمان ها و داستان هاي کوتاه من وجود دارد. مادربزرگم موقعي که من15سال داشتم مرد. آدم هيچ وقت نمي تواند بفهمد مرگ چيست. چيزي که اين مرگ باعث شد من بفهمم اين بود که هويت ما به واسطه اطرافيانمان شکل مي گيرد. مثلاً در 21گرم هويت اين زن، خانواده اش است. لحظه اي که خانواده خود را از دست مي دهد، هويتش در هم مي شکند. اغلب وقتي افرادي مي ميرند، هويت آدم در مسير ديگري مي افتد و معناي ديگري پيدا مي کند. آدم نمي تواند اين افرا د مرده را فراموش کند؛ آنها به اندازه زنده ها به آدم تعلق دارند. اين افراد بعضي وقت ها نبودشان ازحضورشان پررنگ تر است.
هر دو فيلمت مفهوم «اخلاق» را بررسي مي کنند و تو هم ظاهراً به پيچيدگي و ايهام اين مفهوم علاقه خاصي داري. مخصوصاً در فيلم21گرم که شخصيت ها در آن نه خوب خوب اند و نه بد بد؛ در فيلم قهرمان و ضد قهرمان سنتي وجود ندارد.
چيزي که من در اوايل رمان نويسي ام آموختم اين بود که هيچ گاه نمي توان در مورد شخصيت ها قضاوت کرد. هميشه بايد آنها را دوست داشت و درکشان کرد تا بتوان آنها را باورپذير از کار در آورد. به نظر من اساسي انسانيت،«تعارض» است. هر چقدر يک شخصيت بيشتر پر از تعارض باشد، انسان ها بيشتر با او رابطه برقرار مي کنند. در زندگي هرگز چيزي سياه سياه و يا سفيد سفيد نيست. مثلاً در داستان آمورس پروس من شخصيت هاي وحشتناک و بسيار بدي را که انگيزه وحشتناکي داشتند تصوير کردم، ولي مردم با آنها رابطه برقرار کردند. مثلاً خواننده با يک تروريست رابطه برقرار مي کند، در حالي که مي دانيم که يک تروريست هميشه آدمي وحشتناک است، ولي من مي خواستم که مخاطب با وجه ديگري از يک تروريست آشنا شود. در21گرم، جک خانواده اي را زير مي گيرد، ولي اين فقط يک حادثه بود. نکته ناراحت کننده اين است که او آن خانواده را همان طور در خيابان رها کرد تا بميرند؛ مي توانست آنجا بماند، ولي او تصميم گرفت از آنجا فرار کند. اين تصميم، بدون پيامد نيست و پيامدش هم گناهي سنگين است. آدم نمي تواند جلوي حادثه را بگيرد، حادثه در هر حال رخ مي دهد، ولي اين که بعد از حادثه چگونه رفتار کني آن وقت است که شخصيت واقعي فرد آشکار مي شود. من مي خواستم که چنين تعارض هايي در شخصيت هايم وجود داشته باشد، من خيلي دوست دارم که شخصيت هايم وجودشان پر از تعارض باشد، به همين دليل مخاطب نخواهد گفت که اين آدم خوبه است و اين هم آدم بده، بلکه خواهد گفت اينها آدم هايي هستد مثل ديگران.

چرا ساختار چند داستاني و روايت غير خطي برايت تا اين اندازه جذاب است؟
 

من اين ساختار را صرفاً براي اين داستان به کار بردم. من هميشه در پي اين هستم که بهترين شيوه روايت را براي يک داستان پيدا کنم. قصد نداشتم از اين ساختار استفاده کنم، تا اين که يک روز يکي از رمان هاي قديمي و ناتمام خودم را که در 25 ،24سالگي نوشته بودم خواندم. روايت اين داستان دائماً به جلو و عقب حرکت مي کرد. يک داستان کوتاهي هم دارم که به تازگي منتشر شده ودر آن روايت مدام به جلو و عقب حرکت مي کند. به نظرم ما در زندگي واقعي هم اگر بخواهيم چيزي را تعريف کنيم، به همين صورت عمل مي کنيم؛ هرگز به شيوه خطي چيزي را تعريف نمي کنيم. هميشه از يک نقطه به جلو حرکت مي کنيم، سپس بر مي گرديم. مثلاً اگر بخواهم برايت تعريف کنم که چگونه با همسرم آشنا شدم، هرگز از ابتداي ابتدا شروع نمي کنم... به نظرم اين شيوه طبيعي تعريف کردن داستان است. نگراني من اين بود که عاطفه را در روايتم به طور پيوسته حفظ کنم. در روايت اين داستان، خلأهاي اطلاعاتي بسيار بزرگي وجود دارد، ولي مي خواستم که جنبه عاطفي قضيه به طور پيوسته حفظ شود. سعيم براين بود که تک تک صحنه ها را با دقت بسيار متوازن و متعادل نگه دارم و تعارض را در آنها حفظ کنم.
و بعد نسبت به «نور» وسواس پيدا کردم. خيلي ها متوجه اين قضيه نشدند، ولي در 30صفحه نخستين فيلمنامه صحنه هاي مربوط به روشنايي روز بسيار است. وقتي معلوم شد که تصادف رخ داده، صحنه هاي تاريک را بيشتر کردم؛ بعد صحنه هاي بعدازظهر، شفق، يا سپيده دم، زماني که همه چيز بين روشنايي و تاريکي است، طوري که مخاطب بتواند احساس کند شخصيت ها در آن لحظه بخصوص چه حسي دارند. من از طرفي در پي دستيابي به اين حس بودم، بنابراين از اين ساختار استفاده کردم؛ اين که مخاطب را به لحاظ عاطفي درگير کنم، مخاطب را در روايت حل کنم و با مخاطب با گفت و گو بنشينم. هميشه برايم مهم بود که با مخاطب درباره فيلم گفت و گو کنم.

با توجه به اين که تو رمان و داستان کوتاه مي نويسي، آيا «فرم» فيلمنامه تو را محدود نمي کند؟
 

نه. نکته مهم اين است که آدم بتواند مصالحه کند و هرگز تسليم نشود. اگر تسليم بشود در واقع به خودت و شخصيت ها و فيلمنامه ات خيانت کرده اي. من البته مي توانم ديدگاه کارگردان را درک کنم و نيز محدوديت هاي تهيه کننده را، ولي نمي توانم تسليم بشوم. بايد با داستانم و شخصيت هايم صادق باشم. از آنجايي که من يک رمان نويسم، هميشه فيلمنامه هايم را با همان دقت و عميقي مي نويسم که رمانم را مي نويسم. حواسم به «سبک»و«کنش» داستاني هست. ديالوگ ها را بارها و بارها بازنويسي مي کنم و باز نويسي مي کنم، آن قدر که روان و سيال شوند. به همان اندازه که در رمان به زبان اهميت مي دهم، در نگارش فيلمنامه نيز به زبان اهميت مي دهم. من دوست دارم که فيلمنامه به شکل رمان خوانده شود، با همان زيبايي هاي زباني و همان زيبايي ديالوگ ها.

آلخاندرو و گونزالز ايناريتو فيلمسازي بسيار غريزي است و سبک بصري بسيار خشني به فيلمنامه هاي تو اضافه مي کند. آيا شيوه اي که او فيلمنامه هايت را کارگرداني مي کند، هماني است که تو در ذهن خودت داري؟
 

صد در صد. اول از همه اين را بگويم که به نظر من آلخاندرو يکي از بزرگ ترين کارگردان هاي زمانه ماست. من بعد از دوبار کارکردن با او مي توانم بگويم که او يک نابغه است. واقعاً حرف ندارد. ما در مورد شيوه کار هميشه با هم در حال گفت و گوييم. يک روز يک نفر از آلخاندرو پرسيد چرا همکاري شما دو نفر اين قدرپربار است؟ آلخاندرو جواب داد چون ما هميشه در حال جنگيدنيم. که البته راست گفت، ما دو تا هميشه با هم در حال جنگيم. نه فقط برسر فيلمنامه، بلکه همه چيز، ولي خودخواهي به خرج نمي دهيم در نهايت همه چيز به نفع فيلم تمام مي شود. وقتي او شيوه اي را براي کارگرداني برمي گزيند، من پيشاپيش خبردارم که چه مي خواهد بکند، چون در موردش با هم گفت و گو کرده ايم.

مسلماً فيلم آمورس پروس را مي توان فيلمي سياه و تاريک دانست و به نظر من 21گرم فيلمي به مراتب تاريک تر است . آيا اين بازتابي از ديدگاه تو نسبت به شرايط بشري است؟ اين که همه انسان ها، طبق گفته خودت، مدام با تعارض دست به گريبان اند؟
 

به نظرم در هر دوي اين فيلم ها معلوم است که ما انسان ها هميشه در تعارض به سر مي بريم. شخصيت هايي که درگير تعارضات نيستند، براي من جذابيتي ندارند. من از آدم هايي که با همه چيز مصالحه مي کنند و رفتارشان در هر شرايطي يکسان است، متنفرم. به نظر من هم اين دو فيلم سياه و تاريک اند، ولي در آنها اميد هم هست. وقتي مشغول تماشاي فيلم هاي «خوب-خوب» هستيم، صحبت از اميد کارآساني است، ولي اگر در اعماق جهنم باشي، آن موقع تکليف اميد چيست؟ اين به نظرم خيلي جالب است؛ در چنين لحظاتي ما دچار افکار بسيار سياه و پريشان مي شويم. 11سپتامبر لحظه بسيار تاريکي بود. بمباران «اکلاهما سيتي» لحظه بسيار تاريکي براي ايالات متحده بود و نيز کشتار کلمبيايي ها. حال در چنين شرايطي کجا مي توان سراغ از اميد گرفت؟ به نظرم اين دو فيلم در نهايت، خوش بينانه هستند. چيزي که با داستان21گرم مي خواهم بگويم اين است که زندگي قدرت فوق العاده اي دارد؛ اين فيلم مي تواند به ما بياموزد که زندگي ارزشمند است و اين که قدرت زندگي از مرگ بيشتر است. اينها فيلم هايي سياه هستند، ولي اميد هم در آنها هست. هر دوي اين فيلم ها داستاني عاشقانه دارند.

«تقدير» در داستان21گرم نقش عمده اي دارد. چند درصد از اتفاقاتي که براي شخصيت ها رخ مي دهد، نتيجه اعمال خودشان است و چند در صد از کنترلشان خارج است؟
 

يک فيلسوف فرانسوي هست به نام «خوزه اورتگا گاست» که مي گويد يک آدم به واسطه شرايطي که در آن قرار دارد و نيز تصميمات خود تعريف مي شود. من در اين مورد وسواس دارم چند درصد نتيجه «شرايط» است و چند درصد نتيجه «تصميم گيري » هاي خودمان ؟ من سعي مي کنم تمام شخصيت هايي را که تصوير مي کنم، کساني باشند که داراي توانايي تصميم گيري اند. حتي اگر شرايط، کارشان را به جهنم و جاهاي تاريک بکشاند، آنها مي توانند تصميم بگيرند که به زندگي خود ادامه دهند.

آيا دليل خاصي داشت که مکان خاصي براي فيلم تعيين نکردي؟ مي دانم که فيلمبرداري را در ممفيس انجام داديد، ولي در فيلم هيچ ذکري از اسم اين شهر نمي آوري.
 

من مي خواهم داستانم را به طور خيلي اساسي و با احساسات خيلي اساسي بگويم. عقيده ما اين بود که مضامين اين فيلم آن قدر اساسي هست که نياز نيست در مکان خاصي رخ دهد؛ هر جايي ممکن است اتفاق بيفتد. مي تواند براي هر کسي در هر کجاي دنيا يک کابوس باشد. به نظر من «مکان»براي اين فيلم بخصوص، مهم نبود. مهم اين است که بتواني کاري کني که مخاطب حس کند اين اتفاق براي خودش در هر کجاي اين دنيا که باشد ممکن است پيش بيايد.

پس مي خواستي فيلم«جهاني»باشد؟
 

نه، جهاني نه، مي خواستم اساسي باشد؛ خيلي اساسي. نمي خواهم ادعا کنم اين فيلم جهاني است. در اين فيلم احساسات اساسي و موقعيت هاي اساسي وجود دارد. از دست دادن يک آدم يکي از اين شرايط است و اين که مسئول مرگ ديگران هستي چيزي است که در هر جايي ممکن است رخ بدهد. اين وضع، احساساتي نظير عشق و نفرت و انتقام و گناه و بخشش ايجاد مي کند؛ به نظرم اين احساسات خيلي اساسي اند.
منبع: فيلم نگار شماره 21