علوم اجتماعي در حالت احتضار

خرده پاره هاي نقد
 

چه کسي بهتر از خود جامعه شناسان از مشکلات و کاستي هاي رشته عملي شان در جامعه ما آگاهي دارد؟ در اين نوشتار با توجه به تحليل هايي که خود جامعه شناسان درباره جامعه شناسي نوشته اند، ديدگاه هاي نُه تن از آنها درباره اين رشته، جايگاه، وضعيت و کاستي ها و مشکلاتش به اختصار بررسي شده است.
1.تقي آزاد ارمکي
(عضو هيئت علمي دانشکده علوم اجتماعي دانشگاه تهران)
او معتقد است بعد از انقلاب اسلامي و انقلاب فرهنگي، در ساختار جامعه شناسي ايران اختلال پديد آمد.بسياري از جامعه شناسان نسل دومي که شاگردان و همکاران بينان گذاران جامعه شناسي در ايران(نسل اول)بودند پاکسازي شدند يا ديگر به دانشگاه برنگشتند.باقي مانده جامعه شناسان نسل دوم و جامعه شناسان نسل سوم، راه حل هاي متفاوتي براي بازسازي دوباره جامعه شناسي داشتند و عده اي مخالف آنها بودند.به زعم وي امروز هم بين اغلب جامعه شناسان نسل سوم، پيوستگي فکري و کاري وجود ندارد.آنها به صورتي فردي کار مي کنند و محوريت فکري ندارند.بعضي از آنها گرايش سياسي دارند و سياست را وارد علم خود مي کنند.در اين ميان جامعه شناسان نسل چهارم هم در حال ظهورند که دعواهاي ايدئولوژيک را بر نمي تابند.از ديدگاه آزاد ارمکي، بزرگ ترين مشکل علوم اجتماعي ايران امروز، همين دعواهاي بين نسلي جامعه شناسان است.
2.فرامرز رفيع پور
(عضو هيئت علمي دانشکده علوم اجتماعي دانشگاه شهيد بهشتي)
او مهم ترين مسأله گروه هاي آموزشي در دوران اخير را فقدان سلسله مراتب علمي دانسته که سبب انواع مشکلات و تضادها شده است.به اعتقاد وي فقدان سلسله مراتب علمي باعث شده است فارغ التحصيلان و استادان جوان، کمتر احساس وابستگي و تعهد به رعايت قواعد گروه کنند.آنها داراي صفاتي همچون جاه طلبي و خودسري هستند و انگيزه کسب سمت ها و فرصت هاي سازماني در آنها قوي است.در بين استادان جوان، سرکشي، عصيانگري و غررو به چشم مي خورد؛ آنها خود را علامه دهر مي پندراند و کار پيش کسوتان را نفي مي کنند.وي الگوي رشد علمي در ايران را «رشد فردي افول کننده»معرفي کرده که در آن، هر کسي مي خواهد کار خود را از صفر آغاز کند و نه از آنجايي که ديگران به پايان برده اند.در اين جمع آشفته و متضاد، نيروهاي علمي بيشتر بر ضد هم کار مي کنندو به جاي اينکه برآيند نيروهاي جمعي بيش از نيروي فردي باشد، برعکس کمتر يا صفر مي شود؛ به همين دليل از افراد و کارهاي جمعي گريزان اند و به کارهاي فردي روي مي آورند.
3.محمد عبداللهي
(عضو هيئت علمي پژوهشگاه مطالعات فرهنگي و اجتماعي)
او بر اين باور است که در اغلب کارهايي که در ايران با عنوان آثار جامعه شناسي انتشار يافته اند، کمتر از بينش ها و روش هاي امروزي جامعه شناسي استفاده گرديده و بيشتر به کلي گويي و تحميل قالب هاي فکري فونکسيوناليستي يا مارکسيستي گذشته بر جامعه ايران توجه شده است؛ بدون اينکه مسئله را طرح، و منافع قبل از خود را نقد وبررسي کنند و فرضيه هاي خويش را با روشي مناسب بيازمايند.به نظر وي مباني بينشي و روشي علوم اجتماعي در ايران ضعيف است و هنوز بسياري از مسائل جامعه شناسي کلاسيک و دوگانه بيني هاي دکارتي، همچون جدايي بين فرد و جمع، عينيت و ذهنيت، در آن مشهود است.محمد عبداللهي معتقد است درگيري و اشتغال فکري به اين گونه مسائل جامعه شناسي، ما را از توليد علم و بررسي مسائل اساسي جامعه خود باز داشته است.
4.حسين کچويان
(عضو هيئت علمي دانشکده علوم اجتماعي دانشگاه تهران)
او معتقد است جامعه شناسي ايران از حوزه نظر، دچار عقب افتادگي است و بعضي از گردآوري هاي توصيفي، جمع آوري داده ها و اطلاعات و تحقيقات تجربي نيز اشکالات بسياري در زمينه روش شناختي، اغتشاشات و فقدان اعتبار دارند.کارگزاران علوم اجتماعي نيز توانايي لازم را براي فهم، بکارگيري و توليد دانش خود ندارند.در اين حوزه ها تعداد افرادي که واقعاً معناي علم خويش را بفهمند و بتوانند بسياري از مفاهيم و نظريه هاي آن را بيان کنند -چه رسد که آنها را بکار گيرند يا در مقام نظريه پردازي و زايش برآيند-بسيار کم است.به نظر وي ما با علمي روبه روايم که نزد دارندگان آن و جامعه مفهوم و مقبول است و نه سياست گذاران و گردانندگان کشور به آن توجهي مي کنند.
5.مهدي طائب
(عضو هيئت علمي دانشکده علوم اجتماعي دانشگاه تهران)
مهدي طائب معتقد است فارغ التحصيلان علوم اجتماعي در اداي رسالت خود و انتشار آن يا منطبق ساختن آموخته هايشان بر واقعيت هاي جامعه، ناتوان بوده اند.به ندرت افرادي با بهره هوشي بالا رشته هاي علوم اجتماعي و جامعه شناسي را انتخاب کرده اند.کساني که از رشته هاي ديگر و در اواسط تحصيلات عاليه و پس از گذراندن مرحله اي از آن به جامعه شناسي روي آورده اند، موفق تر بوده و رابطه بهتري با مردم برقرار کرده اند؛ بنابراين به زعم وي افراد با بهره هوشي پايين از دلايل مهم ناموفق بودن علوم اجتماعي در اداي رسالت خود است.
6.محمد توکل
(عضو هيئت علمي دانشکده علوم اجتماعي دانشگاه تهران)
ايشان بر اين باور است که در کشور ما، کساني که قيم اين رشته بوده، در آن تحصيل کرده، آن را تدريس نموده، در چهارچوب آن کارکرده يا قلم زده اند، به جز تعداد اندکي که مسلماً از انگشتان دست تجاوز نمي کنند، عموماً افراد دانا و توانايي نبوده يا مايه اي نداشته يا مايه اي نگذاشته اند که اين رشته نوپا و تازه وارد خود را تثبيت کنند و رشد دهند.
7.منوچهر محسني
(عضو هيئت علمي دانشکده علوم اجتماعي دانشگاه تهران)
او معتقد است از آنجا که جامعه شناسي با همان چهارچوب وارداتي اش در نظام دانشگاهي ما مطرح گرديده، تا امروز نتوانسته است آنچنان که بايد، در عمق جامعه براي خود جا باز کند.البته به گفته منوچهر محسني جامعه شناسي هنوز در ايران بسيار جوان است و تاکنون به اندازه کافي مسائل جامعه ايران موضوع مطالعه آن قرار نگرفته است.در واقع آنچه مي توان جامعه شناسي ايران ناميد، هنوز شکل نگرفته است.
8.غلام عباس توسلي
(عضو هيئت علمي دانشکده علوم اجتماعي دانشگاه تهران)
به بيان وي، جايگاه، منزلت و شرايط کاري فارغ التحصيلان علوم اجتماعي راضي کننده نيست و به همين دليل از تعداد دانشجويان با استعداد و پژوهشگران واقعي علوم اجتماعي روز به روز کاسته مي شود.اما وي اين امر را متأثر از پايين بودن کيفيت کاري و معرفتي رشته دانسته است.به عبارت ديگر چون کيفيت کار فارغ التحصيلان علوم اجتماعي و پژوهش هاي آنان پايين است، شرايط و تقاضاي کار و پايگاه آنان در زمينه رشته فوق درسطح پايين تري قرار دارد.پايين بودن سطح انگيزشي،پايين بودن سطح معرفتي را تقويت و تشديد مي کند.به عبارت ديگر، عملکرد معرفتي و اجتماعي رشته هاي ما، به کاهش منزلت و شرايط کاري دانش آموختگان اين رشته مي انجامد و اين امر، انگيزه دانشجويان با استعداد را براي ورود به اين رشته کاهش مي دهد؛بدين ترتيب،وجود چرخه اي معيوب،ميزان توسعه نيافتگي معرفتي و انگيزشي را به طور همزمان افزايش مي دهد.
9.عبدالعلي لهسايي زاده
(عضو هيئت علمي دانشگاه شيراز)
به گفته او در پژوهش هاي اجتماعي فاقد هدف ملي و يکپارچگي تحقيقاتي هستيم و مشکلات را به شکل پراکنده و انفرادي شناسايي مي کنيم، اما ربط نظام بند بين آنها و علل را نمي دانيم و به همين دليل به دنبال رفع موانع در سطح خرد هستيم و نمي توانيم آنها را در سطح وسيع تر شناسايي کنيم.
منبع:نشريه زمانه، شماره 90.