طب سنتي، ميراثي گرانبها (2)

طبيعت گرمي و سردي غذاها
 

يكي از مهم ترين بحث ها در ارتباط با طب سنتي كه مي توان به نوعي آن را در طب چيني و ملل مختلف نيز يافت،‌ سيستم گرمي و سردي غذاهاست. در اين مبحث براي هر ماده غذايي طبعي در نظر گرفته شده است. در واقع مفهوم گرمي و سردي غذا آن است كه آن غذا، گرم تر يا سردتر از بدن انسان است و بسته به مزاج مصرف كننده، تأثيراتي را در بدن فرد ايجاد مي كند. از آنجايي كه حفظ تعادل مزاج ضامن سلامتي است، دريافت غذاهاي سرد و گرم بايد متناسب با مزاج افراد صورت گيرد، به عنوان مثال مزاج سرد با دريافت غذاهاي گرم به تعادل خود نزديك مي شود. قبل از وارد شدن به اين بحث لازم است مختصري راجع به مزاج هاي چندگانه افراد صحبت كنيم:

مزاج هاي چندگانه افراد:
 

طبق نظر رازي اگر مقداري خون را در ظرفي شيشه اي بريزيم و آن را به حال خود بگذاريم، بعد از مدتي چهار لايه در آن قابل تشخيص است:
الف) لايه اول (پايين ظرف) تيره ترين بخش است و از گلبول هاي قرمز رسوب يافته تشكيل شده است.
ب) لايه دوم حالتي شبيه به سفيده تخم مرغ دارد و از تجمع گلبول هاي سفيد و پلاكت ها حاصل شده است.
ج) لايه سوم رنگ قرمز دارد و محل تجمع هموگلوبين است.
د) لايه آخر (‌بالاي ظرف)‌به رنگ زرد بوده و حالت كف دارد.
حكماي قديم لايه اول (‌سنگين ترين) را سودا، لايه دوم را بلغم و سومي را خون و لايه آخر را صفرا ناميده اند. نظر مشترك همه دانشمندان طب قديم بر اين بوده است كه هريك از اين لايه ها با يكي از چهار عنصر اصلي موجود در طبيعت همخواني داشته و خاصيت آن را دارا مي باشد. چنانچه مي توان آنها را به صورت زير دسته بندي كرد:
آتش ~ صفرا. خصوصيات: گرم و خشك
هوا ~ خون. خصوصيات: گرم و تر
آب ‍~ بلغم. خصوصيات: سرد و تر
خاك ~ سودا. خصوصيات: سرد و خشك

اهميت گرمي و سردي غذاها:
 

در واقع اخلاط چهارگانه شامل سودا، بلغم، خون و صفرا هستند و خصوصيات آنها مزاج افراد را مي سازد. چهار مزاج مركب داريم كه دو صفت گرمي و سردي در آنها غالب و دو صفت ديگر يعني خشكي و تري مغلوب است، اما در كل 9 نوع مزاج داريم (4 مزاج ساده شامل گرمي، سردي، خشكي، تري، و 4 مزاج مركب كه ذكر شد). اگر اخلاط چهارگانه به تعادل در بدن وجود داشته باشد و هيچ كدام بر ديگري غلبه نكند مزاج نهم يعني مزاج معتدل حاصل خواهد شد. اهميت گرمي و سردي غذا در اينجا مشخص مي شود كه مي توان با هماهنگ نمودن گرمي و سردي غذا به طور معكوس با مزاج افراد، تعادل را براي رسيدن به مزاج معتدل برقرار نمود.
سعدي در بيتي اين مطلب را به صورتي زيبا بيان نموده است:

چهار طبع مخالف سركش، چند روزي بودند با هم خوش
چون يكي از اين چهار شد غالب، جان شيرين برآيد از قالب

دو خلط اصلي يعني بلغم و سودا خاصيت اسيدي داشته و افرادي كه اين دو خلط در آنها غالب باشد طبع سرد دارند، ولي دو تاي ديگر يعني خون و صفرا حالت قليايي داشته و در اثر وجود آنها طبع گرم حاصل مي شود.
 

طبع سرد:
 

اكثريت افراد از طبع سرد برخوردار هستند. اغلب آنها سفيدپوست هستند و در هواي سرد به راحتي گرم نمي شوند و سرما تا مدت زيادي در بدن آنها باقي مي ماند. ميل زيادي به خواب داشته و عموماً سست هستند. افراد خونسردي بوده و معمولاً عصبي نمي شوند. درونگرا هستند و احساسات خود را كمتر بروز مي دهند. موي سر آنها تمايل به ريزش داشته و زود سفيد مي شود. چون سيستم سردي در آنها فعال است، اسيديته خون آنها بيشتر مي باشد، در نتيجه ابتلا به بيماريهاي اتوايميون نظير MS و پاركينسون در آنها شايع تر است. سستي، ناتواني، كمبود انرژي و ضعف در اين افراد شايع است. نبض آنها آرام بوده و رگ ها باريك است.

طبع گرم:
 

افرادي كه داراي طبع گرم هستند، خوش برخورد و خوش روترند، اما زود عصبي مي شوند. هميشه احساس گرما مي كنند و زود داغ مي شوند. در صورت زياده روي در مصرف شيريني جات دچار جوش و خارش بدن مي شوند و تمايل به مصرف آب در آنها بيشتر است. تعداد اين افراد از دسته اول كمتر است. بدن آنها در هواي سرد به راحتي گرم مي شود، اما خنك شدن آنها در هواي گرم به راحتي قابل انجام نيست. اين افراد پر انرژي، برونگرا و فعال هستند و احساسات خود را سريع بروز مي دهند. امروز از لحاظ علمي ثابت شده است غذاهاي گرم بر سيستم اعصاب سمپاتيك تأثير گذاشته و غذاهاي سرد سيستم پاراسمپاتيك را فعال مي كنند. همان طور كه مي دانيد سيستم سمپاتيك همراه با افزايش ضربان قلب و پرخون شدن اندام ها بوده و خاصيت تحريك كننده و فعال كننده بر اغلب اندام ها دارد.

غذاهاي گرم:
 

در كتاب ذخيره خوارزمشاهي كه يكي از مراجع معتبر طب سنتي مي باشد، طبع انواع غذاها از نظر سردي و گرمي ذكر شده است، اما به اختصار ما به چند گروه از غذاهاي گرم و سرد اشاره مي كنيم:

غذاهاي گرم
 

نان گندم، عسل، گوشت گوسفند، گوشت بوقلمون، گوشت مرغ خانگي، گوشت مرغابي و اردك، گوشت شتر، گوشت كبوتر، خورش قورمه سبزي، آبگوشت به، انجير، انگور، بادام، تخم خربزه، انواع توت، خربزه، چاي سياه، خردل، خرما، خرمالو، ريحان، اغلب ادويه جات، نخود، عدس، لوبيا و تخم مرغ.

غذاهاي سرد:
 

نان جو، ماش، باقلا، گوشت مرغ، ماهي، انواع لبنيات (شير، پنير، دوغ و ماست)، گوشت گاو، برنج، كدو، اسفناج، ريواس، قارچ، اغلب ميوه ها، خرفه، تخم كدو، ذرت، كشك، مرغ ماشيني، تمر هندي و زرشك.

غذاهاي معتدل:
 

غذاهايي نيز مابين اين دو طبع (كه معتدل است) قرار مي گيرند. به عنوان مثال در بعضي متون، ‌شير، ماست گوسفند و نان گندم را جزو غذاهاي معتدل آورده اند.

علامت هاي ديگر طبيعت مختلف:
 

الف) دماي پوست: گرمي و سردي پوست، نشانه گرمي و سردي مزاج است. رطوبت و زبري پوست نشان دهنده خشكي و تري است.
ب) رشد مو: رشد سريع و رنگ سياه، نشانه گرمي، و كم پشتي و رنگ سفيد و روشن آن نشانه سردي است. مجعد بودن نشانه خشكي و صاف بودن نشانه رطوبت است.
ج)‌ رنگ بدن: اغلب افراد سرد مزاج، سفيد پوست هستند و گرمي و سرخي پوست نشانه گرمي است.
د) خواب: پرخوابي علامت سردي و تري، كم خوابي نشانه گرمي يا خشكي مزاج است.
ه) انجام كارها: افراد گرم، كارها را به سرعت انجام مي دهند، اما افراد سردمزاج به كندي كار مي كنند.

گرمي و سردي از نظر ائمه و متخصصان:
 

طبق نظر دكتر رضايي زاده (متخصص طب سنتي)، غذاهاي مناسب براي افراد گرم مزاج، استفاده از مقادير مساوي ميوه جات يا سبزيجات و گوشت است. غذاهاي دريايي نيز براي آنها مفيد است. همچنين اين افراد بايد از غذاهاي با فيبر بالا استفاده كنند تا اجابت مزاج طبيعي داشته باشند. افراد سردمزاج بايد تا حد امكان روزانه 2 وعده غذا ميل كنند، زيرا توانايي دستگاه گوارش آنها كم است و لازم است حدود 10 ساعت بين دو وعده غذايي شان فاصله بيفتد. اگر در بين وعده هاي غذايي احساس گرسنگي كردند مقدار كمي ميوه مثل سيب، گلابي و يا سالاد همراه روغن زيتون و پودر آويشن ميل كنند. در زمستان و شب ها بايد از مصرف غذاهاي سردي بخش خودداري كنند.
البته وي معتقد است براي توصيه يا پرهيز دادن از خوراكي ها عوامل زيادي نظير مزاج شخصي، محل زندگي، سن، جنس، شغل و ... همگي بايد در نظر گرفته شوند و خصوصاً زماني كه مشكلي براي فرد پيش نيامده، افراط در مصرف يا سخت گير غيرمنطقي در پرهيز از خوراكي ها اشتباه است.
امام صادق (ع) در كتاب توحيد مفضل، هنگام رسيدن ميوه ها را با زمان احتياج بدن هماهنگ دانسته و خوردن ميوه هاي غيرفصلي را مضر مي داند، چون فصول سال نيز طبع سرد و گرم دارند (‌بهار و تابستان: گرم، پاييز و زمستان: سرد). اين مطلب و هزاران حديث ديگر از امامان در كتاب هايي نظير طب الرضا و طب الصادق به رابطه بين بدن انسان و خوراكي ها دلالت دارد كه متأسفانه تشخيص طبع و مزاج افراد، امروزه در نظر گرفته نمي شود و براي افراد مختلف يك داروي خاص تجويز مي گردد كه نتيجه آن در برخي مثبت و در برخي بي فايده است. براي اينكه ابتدا بايد راز درون هر فرد (طبع) را شناسايي و سپس نسخه تجويز نماييم.
طب سنتي در باور ما نيز نقش بسته است، به طوري كه غذاهايي مانند آش رشته، حليم،‌ شله زرد و كشك بادمجان با افزودني هايي نظير دارچين و نعنا ميل مي شوند، يا اينكه مي گويند كله پاچه از كافور هم سردتر است و با دارچين سرو مي گردد و يا هنگام مصرف هندوانه، گوجه سبز، باقلا و يا ماست كه با سوء هاضمه همراه شوند مصرف چاي زنجفيل يا عرق نعنا و نبات توصيه مي گردد.
حديثي از امام صادق (ع):
در خاتمه به حديثي از امام صادق (ع) اشاره مي كنيم كه مي فرمايند: «ما سردي(اسيد)‌را به گرمي (‌باز)‌و گرمي را به سردي و تري را با خشكي و خشكي را با تري درمان مي كنيم و كار را يكسره به خدا واگذار مي كنيم».
منبع: نشريه دنياي تغذيه، شماره 108