نویسنده: مریم مهتدی



 

همه آنچه می خواهید درباره خرید آنلاین کتاب در ایران و جهان بخوانید

سال های زیادی نگذشته، از آن روزها که تبادل پول اینترنتی در ایران رواج پیدا کرد و آدم های زیادی سفت چسبیدند به سنت قدیمی توی صف بانک ایستادن. آدم هایی که تا قبض پاراف شده را در دست نمی گرفتند، مطمئن نمی شدند پول بی زبان شان به حساب جایی که باید، واریز شده و این پاراف برایشان حکم سند داشت. سندی که «رسید پرداخت دیجیتال» به هیچ وجه جایش را نمی گرفت. هرچند که مشکلات فنی سایت ها و سیستم الکترونیک بانک ها هم در این بی اعتمادی بی تأثیر نبوده. اما آدم هایی که آن طور به سنت چنگ می زنند و حاضر نیستند به پیشرفت تکنولوژی اعتماد کنند، این چیزها برایشان خیلی مهم نیست. شاید به همین خاطر باشد که اداره پست، اداره مخابرات، همراه اول و... تأکیدشان بر «از جایتان تکان نخورید» بیشتر از امکانات دیگرشان است. آنها روی ذهن مخاطبان شان کار می کنند که برای هر کاری در عصر جدید لازم نیست از در خانه بیرون بیایید، توی صف بایستید یا مسیری طولانی را طی کنید. کافی است مثلاً از طریق تلفنبانک کارتان را انجام دهید، یا کافی است آنلاین شوید و با پرداخت الکترونیک، انرژی و وقت تان را ذخیره کنید.
حالا در این یکی دو سال اخیر، اعتماد مردم به پرداخت های الکترونیک بیشتر شده. خیلی ها به سایت های اینترنتی اعتماد می کنند و قبض هایشان را پرداخت می کنند و مراکز زیادی هم هستند که خرید و فروششان فقط به صورت اینترنتی انجام می شود. در همین یکی دو سال اخیر، کنسرت های موسیقی برگزار شده که بلیتشان را تنها به صورت اینترنتی فروخته، یا ثبت نام دانشگاه ها و آزمون ها که بعضی مراحل پرداخت شان فقط اینترنتی است و آدم بی اعتماد را ملزم به اعتماد کردن می کند.
با همه این توصیفات، وقتی پای خرید و فروش اینترنتی کتاب به میان می آید، ماجرا کمی فرق می کند. کتاب یا شاید حتی کالای فرهنگی، تفاوت های زیادی بین خرید دستی آن و خرید اینترنتی اش وجود دارد. مخاطبان کتاب بیشتر از آن که دوست داشته باشند از پشت کامپیوتر کتابشان را سفارش بدهند و در خانه تحویل بگیرند، ترجیح می دهند گشتی در کتاب فروشی بزنند، سرانگشتان شان جای کلیدهای کیبورد، صفحه های کاغذی کتاب را لمس کند. دوست دارند چند صفحه نخستین یک داستان را بخوانند و بعد برای خریدنش تصمیم بگیرند. اصلاً خیلی هایشان می روند که یک کتاب بخرند و از در کتاب فروشی با چند کتاب خارج می شوند. این مخاطب ها را نمی توان مجبور کرد که بنشینند پشت میز کارشان و از روی طرح جلد یک کتاب یا خواندن یکی دو نقد و معرفی تصمیم بگیرند کتاب بخرند. لذت ورق زدن برایشان به اندازه خواندن آن است. شاید به همین خاطر باشد که دست کم در ایران، فروش اینترنتی کتاب کمتر با اقبال روبه رو می شود، تا فروشی اینترنتی کالاهای دیگر. شاید به همین خاطر باشد که دست وقتی برای پیدا کردن سایت های فروش آنلاین کتاب در اینترنت جست وجو می کنید، به موارد کمتری برمی خورید، تا وقتی برای خرید یک دوربین عکاسی به سایت های فروش آنلاین سر می زنید!
به این مخاطبان هم می توان راحت حق داد. خرید آنلاین یک دوربین می تواند از خیلی جهات با خرید آنلاین یک کتاب فرق کند. مخاطب می تواند با اعتماد به فروشنده، یک دوربین یا وسایل جانبی آن را آنلاین بخرد بدون آن که نیازی باشد آن را از نزدیک ببیند. ولی درباره کتاب و تا حدی مثلاً یک سی دی موسیقی این مسأله صدق نمی کند. هرچند که بعضی سایت ها سعی می کنند صفحات نسخه یک کتاب را اسکن کنند و در اختیار مخاطبان شان بگذارند تا حس «تورق» کتاب را از مخاطب خرید آنلاین نگیرند، اما با همه اینها باز هم کسانی هستند که شیوه سنتی خرید کتاب را ترجیح می دهند.

آن ور آب چه خبره؟ این ور آب چه خبره؟

همه این قضایا در خارج از ایران فرق می کند. سوای اینکه فرهنگ خرید و فروش آنلاین خارج از ایران زمین تا آسمان با اینجا تفاوت می کند، سیاستگذاری سایت های فروش اینترنتی هم چیزی است که هنوز در ایران جا نیفتاده. کافی است یک بار برای خرید یک کتاب به سایت معروف آمازون سر بزنید. نمونه های زیادی از یک کتاب پیدا می کنید که با قیمت های مختلف فروخته می شوند. دست دوم تمیز، دست دوم قدیمی، نو؛ همه قیمت هایشان فرق می کند. یا مثلاً در بخش کتاب، سایتی مثل EBAY می توانید کتاب های خودتان را برای فروش بگذارید. در این جور نمونه ها، بخش فروش کتاب سایت ها مخصوص یک ناشر نیستند و نقش یک واسطه را ایفا می کنند. سود سایت ها از فروش کتاب هر ناشر، درصدی از فروش کتاب نیست. ناشرها برای اینکه کتاب شان در آمازون یا سایت های مشابه فروخته بشود، به صاحبان سایت ها پورسانت نمی دهند و کسی هم ازشان پول درخواست نمی کند. اینجا اما وضعیت باز هم فرق می کند.
در چند سال اخیر و با رواج فروش اینترنتی، پروژه های متعددی برای فروش آنلاین کتاب برنامه ریزی شد که راه نیفتاد شکست خورد. مثلاً حدود دو سال پیش شخصی تصمیم گرفت یک ترمینال برای فروش آنلاین کتاب های ناشران راه اندازی کند و با دریافت مبلغی ثابت از ناشرهای عضو این شبکه، کتاب هایشان را بفروشد. بعضی ناشرها موافقت کردند، بعضی مخالفت کردند و در نهایت پروژه بی نتیجه باقی ماند. نکته اصلی اینکه هم فرهنگ فروش آنلاین در ایران آن قدر جا نیفتاده و هم اینکه خیلی از ناشران همان سیستم سنتی فروش کتاب را ترجیح می دهند. کافی است برای اثبات این ادعا مرور کنید که چند ناشر معتبر، سایت پویای اینترنتی دارند و یا چند قدم جلوتر، کتاب هایشان را آنلاین می فروشند؟ در شناسنامه خیلی از کتاب ها آدرس اینترنتی یک ناشر را می بینید اما وقتی به آن مراجعه می کنید یا با یک ویترین خاک گرفته و به روز نشده روبه رو می شوید و یا با صفحه ای که باز نمی شود!
در این میان اما سایت هایی هم راه اندازی شدند که کتاب های حوزه های گوناگون را آنلاین بفروشند و یا ناشران و مخاطبان ارتباط الکترونیک برقرار کنند.

نمونه های سایت های فروش آنلاین

یکی از سایت های معروف فروش آنلاین کتاب در چند سال اخیر، «آدینه بوک» است. سایتی که سفارش کتاب می گیرد و یا ویزیتور سایت خودش کتاب های تازه را برای انبار سایت از ناشران می گیرد و آنلاین کتاب ها را می فروشند. در آدینه بوک اما همه جور کتابی نمی توانید پیدا کنید. بعضی ناشران با این سایت همکاری می کنند و بعضی نه. ممکن است دنبال خرید آنلاین یک کتاب باشید اما آن را در این سایت پیدا نکنید. و در آدینه بوک لیست ناشران و کتاب هایی که از آنها در انبار سایت موجود است، در اختیار کاربران قرار گرفته تا وقت کمتری برای جست و جو صرف کنند.
اگر در سایتی مثل آمازون کتاب های کهنه، قدیمی یا دست دوم را همزمان کنار کتاب های نو می فروشند، اینجا سایت «کهنه کتاب» سعی می کند این کار را انجام بدهد. با این سیاست که اگر کتابی را هم بخواهید که در موجودی سایت نباشد، می توانید با استفاده از یک فرم کتاب را درخواست کنید تا برایتان پیدا کنند. در کهنه کتاب می توانید انتخاب کنید که بدون عضویت کتاب بخرید تا از طریق پست پیشتاز برایتان ارسال شود.
خرید کتاب از سایت عظیمی مثل آمازون، برای کسی که در ایران زندگی می کند دردسرهای زیادی دارد. بسیاری از خریداران هستند که نیاز به کتاب های ترجمه نشده دارند که می توانند آنها را در سایت آمازون ببینند اما برای خرید آن مشکل دارند. یکی اینکه حساب بانکی معتبر در ایران وجود ندارد که بتوان با استفاده از آن خرید آنلاین کنند و مشکل دیگر اینکه حتی اگر به کمک دوست و آشنا و فامیل توانستیم کارت اعتباری خرید پیدا کنیم، چطور می خواهیم آن را دریافت کنیم؟ اگر ما برای پرداخت هزینه به سایتی مثل آمازون مشکل داریم، سایت آمازون هم برای ارسال کتاب به ایران مشکل دارد. مسؤولان سایت «آی آی کتاب» با آگاهی از این موانع، امکان خرید کتاب از آمازون را برای کاربرانشان فراهم کرده اند. شما می توانید به واسطه این سایت، از سایت آمازون خرید کنید. به این صورت که سفارش خود را به سایت آی آی کتاب می دهید و این سایت موظف می شود که کتاب شما را از آمازون بخرد، تحویل بگیرد و در ایران به دست شما برساند. آی آی کتاب 60 درصد از مبلغ خرید شما از آمازون را به صورت پیش قسط دریافت می کند و باقی اش را بعد از تحویل کتاب می گیرد.
اینها سه نمونه از سایت های فروش آنلاین کتاب بودند که واسطه ای بین خریدار اینترنتی و ناشر هستند. اما بعضی ناشران هم با رواج فرهنگ خرید آنلاین بیکار ننشستند و با راه اندازی سایت های خود و فروش اینترنتی کتاب هایشان، هم ویترینی برای کتاب هایشان درست کردند و هم کتاب هایشان را بدون واسطه به مشتری آنلاین فروختند.
نشر چشمه، انتشارات ققنوس و انتشارات ماهی سایت و فروش آنلاین راه اندازی کرده اند. در سایت این انتشارت ها می توانید در جریان تازه های نشر قرار بگیرید، معرفی کتاب های تازه را بخوانید و هر کتابی خواستید به صورت اینترنتی بخرید. ناشران برای فروش آنلاین کتاب هایشان می توانند مزایایی هم برای مخاطب ها قائل شوند، مزایایی تا آنها بتوانند بعضی خریداران سنتی کتاب را ترغیب به خرید اینترنتی کنند. مثلاً نشر چشمه برای تمام کتاب هایی که از طریق سایت فروخته می شود، 10 درصد تخفیف در نظر گرفته و هر چه مبلغ فاکتورتان از 15 هزارتومان بالاتر رود، میزان تخفیف تان بیشتر می شود.
اما مخاطب های خرید آنلاین در ایران بیشتر چه کسانی هستند؟ تا به حال به این موضوع فکر کرده اید که خریداران سنتی، یعنی کسانی که دوست دارند بین قفسه های کتاب فروشی قدم بزنند و کتاب ها را لمس کنند، گاهی هم مجبور می شوند پا روی دلشان بگذارند و دست به دامن سایت های فروش کتاب بشوند؟ سیستم توزیع کتاب در ایران کمی آشفته به نظر می رسد. هنوز معلوم نیست که گره مشکل کجاست! اداره پست، کتاب فروش های شهرستان ها، یا خود ناشران که بسیاری از کتاب ها اجازه پخش دارند، در تهران توزیع شده اند اما مخاطبان شهرستانی به آن کتاب ها دسترسی ندارند. وضعیت توزیع کتاب در شهرستان های بزرگ کمی بهتر از شهرستان های کوچک است، اما باز هم کتاب ها اگر هم توزیع مناسب بشوند، با تأخیر به شهرستان ها می رسد. به همین خاطر خیلی از مخاطب های تهرانی که دوست دارند کتاب را مستقیم بخرند، راحت می توانند یک روز عصر سری به خیابان انقلاب یا خیابان کریم خان بزنند، در کتاب فروشی ها بچرخند و از تازه های نشر با خبر بشوند و کتاب های تازه بخرند و لذت ببرند. مخاطب شهرستان اما این اقبال را ندارد. به همین خاطر اگر کسی بخواهد کتاب های تازه را «به روز» بخواند و از شهرش هم خارج نشود، راهی برایش نمی ماند جز اینکه از امکانات فروش سایت های اینترنتی استفاده کند.

پرداخت اینترنتی و ارسال کتاب ها در سایت ها چطور است؟

سایت های فروش کتاب راه های مختلفی برای تبادل هزینه کتاب ها انتخاب کرده اند. بعضی سایت ها سفارش کتاب را تلفنی می گیرند یا فرم سفارش اینترنتی گذاشته اند و مخاطب بعد از اعلام سفارش، مبلغ را به شماره حسابی که اعلام می شود واریز می کند. بعضی سایت ها شماره حساب اعلام می کنند و برای تأیید آن احتیاج به شماره فیش دارند. سایت های کمی پیشرفته تر از خدمات الکترونیک بانک ها استفاده می کنند. بعضی بانک های خصوصی و دولتی سیستم پرداخت الکترونیک برای سایت های اینترنتی ایجاد کرده اند که از طریق آنها می توان به صورت آنلاین و با استفاده از کارت های عضو شبکه شتاب، مبلغ کتاب ها را واریز کرد. بعضی سایت ها هم سفارش را می گیرند و سیستم دریافت مبلغ در محل تحویل را انتخاب کرده اند. این گزینه آخر اما ممکن است ضررهایی هم برای فروشنده داشته باشد. مثل اینکه خریدار بعد از ارسال کتاب، از خرید آن منصرف بشود.
آیا اینها هیچ کدام به اندازه دریافت کتاب ها مهم نیستند؛ اینکه مخاطبی که از طریق سایت سفارش کتاب داده و حتی هزینه آن را هم پرداخته، کتاب را با تأخیر فراوان در دست می گیرد. برای فروش آنلاین یک محصول نباید از این نکته غافل شد که تحویل به موقع به اندازه تخفیف آنلاین کتاب یا سیستم پرداخت مناسب مهم است و همه اینها در کنار هم فروش آنلاین یک انتشارات یا یک سایت واسطه را موفق می کند. اما سیستم های ارسال کتاب چطور طراحی می شوند؟ بعضی سایت ها کتاب ها را به همه جا با پست عادی یا پست پیشتاز ارسال می کنند. بعضی سایت ها هزینه پست را خودشان به عهده می گیرند و بعضی به عهده مشتری می گذارند. پرداخت هزینه پست هم دو حالت دارد. یکی تحول به مأمور اداره پست و دیگری واریز مبلغ به شماره حساب بانکی. هزینه بسته ارسالی هم می بایست بر اساس وزن کتاب ها و تطبیق آن با تعرفه های اداره پست تعیین شود. این میان سایت هایی هم هستند، مثل سایت نشر چشمه که ارسال کتاب به تهران را از طریق پیک موتوری انجام می دهند و کتاب ها را به شهرستان با پست پیشتاز می فرستند.

Ebook، یا کتاب الکترونیک را فراموش نکنید!

خرید و فروش کتاب های اینترنتی در سایت های خارجی رواج زیادی دارد. اتفاق عجیب و غریبی هم نیست که یک مخاطب برود در سایت آمازون و درخواست خرید نسخه اینترنتی یک کتاب را بدهد. کپی رایت، این امکان را برای سایت های خارجی گذاشته که بتواند از یک کتاب، نسخه اینترنتی آن را هم بفروشند بدون اینکه حق مؤلف و ناشر زیر پا گذاشته بشود. در ایران اما این امکان به راحتی از مخاطب ها دریغ شده. صحبت بر سر مخالفان یا موافقان کتاب های اینترنتی نیست، بحث بر سر سود و ضرر ناشر و رعایت نشدن کپی رایت آثار است. متن خیلی از کتاب ها را می توان در اینترنت پیدا کرد بدون اینکه برای آن مبلغی پرداخت شود. هرچند در حوزه های فنی و علمی بیشتر می توان کتاب های الکترونیک را با پرداخت مبلغ پیدا کرد اما در ادبیات داستانی کافی است در اینترنت جست و جو کنید تا نسخه آنلاین خیلی از کتاب ها را پیدا کنید. ناشران هم کمتر راضی می شوند نسخه اینترنتی کتاب هایشان را برای فروش بگذارند. به خاطر نبودن کپی رایت خیلی راحت می شود از این امکان سوء استفاده کرد و ضرر مالی برای ناشر درست کرد. به همین خاطر است که کتاب الکترونیک در ایران جایگاهی ندارد و به نظر می رسد تا وقتی کپی رایت در ایران رعایت نشود، نمی توان به کتاب های الکترونیک دسترسی داشت.
با همه این توضیح ها، فکر می کنید خرید آنلاین این کتاب بهتر است یا رفتن به کتاب فروشی؟ شاید نتوان خیلی راحت بین آنها مقایسه کرد یا تفاوت بین شان آن قدر زیاد باشد که نتوان قضاوت درستی داشت. با این وجود، نباید از این نکته غافل شد که تکنولوژی، داد و ستد اینترنتی و گسترش فرهنگ آنلاین آن قدر زیاد شده که باید کم کم تن داد به اینکه خرید آنلاین گاهی وقت ها سود و فایده اش بیشتر از خرید حضوری است و باید اعتماد کرد به پرداخت و خرید اینترنتی و اجازه داد که راه تکنولوژی به بعضی حوزه های بیشتر محافظت شده سنتی هم باز شود. هرچند که تقابل بین تکنولوژی و سیستم های سنتی همیشه بوده و هر دو سیستم طرفداران خودشان را دارند و هیچ گاه نمی شود با قطعیت درباره سود و فایده یک راه نظر داد و حرف زد. با این حال توصیه می کنم یک بار همان طور که پشت کامپیوترتان در خانه یا محل کار نشسته اید، سری به یکی از سایت های فروش کتاب بزنید، یک کتاب انتخاب کنید و آنلاین آن را بخرید. شاید خرید آنلاین کتاب به شما هم مزه کرد.
منبع: ویژه نامه دانستنیهای دیجیتال ش ـ مهرماه 89