کوچک ترین فرزند علوم اجتماعی
جامعه شناسی ادبیات در خانواده بزرگ علوم اجتماعی، از جوان ترین آنهاست. این شاخه علمی نوپا که نطفه آن در تاریخ فرهنگها بسته بود و قرنها در شکم جامعه ها به صورت جنین زندگی می کرد، بالاخره زاییده شد و با همان کندی
نویسنده: مرتضی کتبی
مردمی که خوشبخت هستند، شاید تاریخ نداشته باشند، اما ادبیات قطعاً نخواهند داشت زیرا نیاز به مطالعه را احساس نخواهند کرد.
زایمان این رشته علمی، با همه مبارکی و میمونی، بی درد انجام نگرفت، زیرا جامعه شناسی این بار از عینیتها و مادیتها فاصله می گرفت و به دنیای ذهنیتها و آفرینشها وارد می شد؛ از بیرون به درون پا می گذاشت؛ از عقل به احساس می پرداخت و غرق در خشونت قواعد اجتماعی با لطافت عواطف انسانی آشنا می شد.
جامعه شناسی ادیان به آفرینش خدایان و جامعه شناسی ادبیات به آفرینش بندگان اختصاص می یافت. هر دو از کفر می گریختند، هر دو از کشف رازهای خلقت دوری می جستند، تا هر دو جای خود را در میان رشته های خویشاوند پیدا کردند و بر مسند پرمایه علمی تکیه زدند.
امروز جامعه شناسی ادبیات مانند هر رشته علمی دیگر ریشه دوانده، هویت پیدا کرده و با نام بزرگانی همچون گئورک لوکاچ، لوسین گلدمن، والتر بنیامین، تئودور آدورنو، اریش کوهلر و میخاییل باختین گره خورده و پیوندهای خود را با فلسفه و فرهنگ و هنر و اقتصاد تحکیم بخشیده است و همان گونه که شفیعی کدکنی می گوید:« مسئله رابطه متن با زندگینامه یا روان شناسی مؤلف و یا شرایط اقلیمی و طبقاتی و فرهنگی حاکم بر آفاق خلاقیت او، همچنان اعتبار و اهمیت خویش را داراست و امروز، نه آنها که جویای روابط پنهانی یک اثر با شرایط تاریخی و اقتصادی عصر مؤلف اند دشمن این گونه مطالعات اند و نه آنها که به جستجو درباره ساخت و صورت و بافت می پردازند، منکر آن گونه مطالعات. هر دو سوی نیک دریافته اند که هرکدام از این روشها می تواند مصداق تحقیق درست در ادبیات باشد و به همین دلیل چند تنی که توانسته اند در مواردی« صورت» ها را با شرایط تاریخی و اقتصادی پیدایش آنها و در چشم اندازی گسترده تر در زندگی، مرتبط کنند مهم ترین کارها را در حوزه مطالعات اجتماعی آثار ادبی و در مواردی جامعه شناسی ادبیات عملاً انجام داده اند...»(1).
اکنون دیگر زمینه های رشد مشخص شده، نظریه ها شکل گرفته، روشها تدوین شده و تحقیقات سازمان پذیرفته اند؛ نتایج کار به همین زودی می درخشند و نشریات هر روز بیش از روز پیش رخ می نمایند.(2)
در سرزمین ادب پرور ایران، قبل از آنکه نسیم بهشتی این رشته حیات بخش و روشنگر وزیدن بگیرد و ما را از خواب سنگین بی خبری بیدار کند، هوشمندانی وجود داشته اند که وزش آن را حس کرده اند و زمینه کار را کاویده اند و با همت شخصی برای نمایاندن اجتماعیات در وادی ادبیات به راه افتاده اند و رابطه میان گل را با بلبل و واقعیت را با سمبل دریافته اند. تاریخ را در قصه ها، رنج را در شعرها، زندگی را در مثلها و مَتَلها، سیاست و کیاست را در لابه لای خطوط ادیبانه خود گفته اند و عشق و کینه، خوشی و ناخوشی، حمله و دفاع، شکست و پیروزی، قهر و آشتی مردم ما را به رشته تحریر کشیده اند و از ادبیات آینه تمام قدی از زندگی ما، تاریخ و فرهنگ و جامعه و خانواده و شخصیت و خلاصه اجتماعیات ما به دستمان داده اند. اتفاقی نبود که نخستین جامعه شناس ایرانی، غلامحسین صدیقی، یک ربع قرن پیش، نخستین زمزمه درسی را سر داد که « اجتماعیات در ادبیات» نام گرفت. او راه شناخت جامعه ما را در ادبیاتمان سراغ کرده و کلید بسیاری از درهای بسته فرهنگ را در این صندوقچه یافته بود، ولی افسوس! این راه را نرفته، خود برفت و منزل به دیگری پرداخت و علم بی صاحب را به دست محمود روح الامینی سپرد که اگر مشغله های روزمره نبود، عمر خود را در این راه معنوی به پایان می برد.
اجتماعیات در ادبیات- رشته ای که از بطن جامعه خودی جوشید- رشته ای نبود که از غرب آمده باشد و راه و چاه علمی کار را به ما نشان بدهد، درختی بود که در خاک ادیب زای ایران و به ویژه در گلستان بی مانند شعری خودمان روییده بود. قصیده و غزل ما، حکم و امثال ما، طنزها و کنایات، اسطوره ها و اندرزها، ارزشها و باورهای ما بستری بود که رودخانه فرهنگی ما در آن جاری بود. عالم اجتماعی می توانست و می تواند در جامعه ادب ایران آزمایشگاهی دایر کند که در آن به کشفیات بزرگ جامعه شناختی دست بزند، حیطه شناخت فرهنگ و جامعه را گسترش بدهد، نشان بدهد چگونه تاریخ ما، ادبیات ما را و ادبیات ما تاریخ ما را می سازد، چه همان گونه که مادام دوستال نویسنده فرانسوی نوشت:« تأثیر دین، آداب و رسوم و قوانین بر ادبیات، متقابلاً تأثیر ادبیات بر آنها»(3)مسلم است. از این روست که جلال آل احمد اعتقاد دارد:« اصیل ترین اسناد تاریخ هر ملتی ادبیات است. مابقی جعل است.»(4)
پس تاریخ ادبیات هر ملت تاریخ واقعی آن ملت را منعکس می کند ولی دریغا که تاریخ ادبیات رسمی پیوسته خود ملت را به دست فراموشی می سپارد و تنها به شرح حال نویسنده و آثار او بسنده می کند: زندگی نویسنده، تاریخ تولد و مرگ او، اصلیت و اهلیت او، جوانی و پیری، سفر و حضر و دست بالا مراحل مختلف تحول فکری و روحی و عاطفی او از طرفی و سبک و سلیقه او، ارتباطات او با دنیای هنری زمان و اگر فرصتی دست داد، تأثیر ادبی او بر نسل حاضر و نسلهای بعدی از طرف دیگر...
تاریخ ادبیات از قالبهای فکری نویسنده در پیوند با ساختارهای جمعی محیط او سخن نمی گوید، سبک کار او را با تحولات اجتماعی و اقتصادی زمان او در ارتباط قرار نمی دهد، مکانیسمهای آفرینش هنری را در آثار او به تحلیل نمی گذارد، اندیشه های او را در بستر زمان جای نمی دهد، رابطه آن را با تفکر رایج، نظام حاکم، با خواستهای زمان، با منافع طبقات اجتماعی نشان نمی دهد. تأثیر کار نویسنده را بر آگاهیهای واقعی مردم روشن نمی دارد، میزان آگاهیهای ممکن را در ذهن خوانندگان اندازه نمی گیرد، تغییراتی را که اثر نویسنده در ارزشهای فرهنگی و اجتماعی و شخصیتی و نیز استعدادات زیباشناختی آنان به وجود می آورد، نمی شمارد.
این بخش از ادبیات را جامعه شناسی ادبی به عهده می گیرد. این بخش رابطه بسیار پیچیده بین نویسنده و خواننده را ترسیم می کند و زوایای تاریک این رابطه را می نمایاند و ادبیات را از ذهنیتهای فردی به ساختارهای جمعی از طریق صورتهای انتزاعی به بررسی می گذارد و آنها را به هم پیوند می زند و به قانون در می آورد.
این همه هنوز جامعه شناسی ادبیات نیست. جامعه شناسی ادبیات مقوله دیگری است: مطالعه تولید و توزیع و مصرف ادبیات در مقیاس جامعه است، همان گونه که جامعه شناسی صنعتی مطالعه این سه بخش کار صنعتی است، یا جامعه شناسی رسانه ها که همانا برنامه ها و پخش آنها و طرز استفاده از آنهاست.
تولید ادبی به نویسنده برمی گردد و به پایگاه اجتماعی اش، به حیثیت شغلی اش، به تصویر او در ذهن طبقات اجتماعی، به اقوامی که آثار وی را می خوانند، به تأثیری که این اقوام از آن می پذیرند، به رابطه ای که میان گروههای مختلف خوانندگان با جنبه های مختلف فکری و فلسفی و روانی و عاطفی او وجود دارد. بُرد تاریخی و جغرافیایی نویسنده نیز مطرح است. رابطه نویسنده با مردم زمان حال و آینده اش، چه در زادگاه وی و چه در بیرون از حوزه زبانی و فرهنگی و سیاسی و ملی نویسنده نیز در حیطه کار تولید است.
توزیع ادبی عرصه کار ناشر و مراکز پخش اوست، با همه کسانی که سر سفره وی می نشینند و با همه ابزارهایی که او در اختیار دارد. ناشر پلی است میان نویسنده و رازها از طرفی و خواننده و نیازها از طرف دیگر، واسطه ای است بین فروشنده کالای ارزان و خریداران، با سلیقه های گوناگون و اغلب گران. بدیهی است که ناشر هم مانند هر تاجری قبل از هر چیز به فکر پر کردن کیسه سوراخ خویش است. کار ادبی به دست او جنبه مادی و اقتصادی می گیرد و همین جنبه است که بر کار خرید و فروش ادب و فرهنگ تأثیر می گذارد.
مصرف ادبی کار مردم است. کار پایگاه طبقاتی و شغل و سواد و ثروت آنهاست، در ارتباط با مکان و زمانشان، با توجه به میل و انگیزه شان. وجود خواننده هاست که نویسنده را نویسنده و ناشر را ناشر می کند و از نوشته ها پدیده ادبی می سازد.
میان این سه جنبه پدیده ادبی رابطه انکار ناپذیری وجود دارد که نشناختن آن برای فرهنگ جامعه اسفبار و فاجعه انگیز است و به سود هیچ یک از سه عامل این پدیده نیست. جامعه شناسی ادبیات علاوه بر شناسایی عوامل فرهنگی، تعیین خطوط اصلی سیاست فرهنگی و در نتیجه، برنامه ریزیهای فرهنگی براساس معیارهای مقبول فرهنگی است، زیرا تفاوت جامعه شناسی ادبیات با جامعه شناسی کالا در همین است که اولی باید برای تولیدکننده و مصرف کننده چیزی جز نفع مادی در بر داشته باشد. ادبیات در عین هدف بودن می تواند به عنوان ابزاری توانمند برای بررسی سیاست و جامعه و فرهنگ کشور مفید باشد و به منزله بستر حیات بخش و شکوفاگر اندیشه ها و حاوی عناصر سازنده شخصیت انسانها به کار بیاید.
در کشور ما ادبیات از جمله محتواهای غنی فرهنگ ماست ولی به قول آل احمد همین « ادبیات هنوز یک شغل نیست و بیشتر یک تفنن است.[ ولی] تفننی خیلی جدی تر از یک شغل. یعنی یک مشغله است و مشغله ای بسیار پردردسر و شاید هم بدعاقبت...»(5)ما به درستی نمی دانیم با ادبیاتمان چه می کنیم، چه باید بکنیم.
ماییم و یک دنیا سخن از یک عالم اندیشه و احساس و عاطفه، این همه نبوغ شعری و آثار بزگ ادبی،...
جامعه شناسی ادبیات، جامعه شناسی مفاهیمی مانند قدرت سیاسی و اقتدار خانوادگی و ارزشهای اخلاقی است، مادی گری و خان سالاری و آرمان خواهی است، خدمت و خیانت، شجاعت و بلاهت، ایثارگری و عوام فریبی و صدها مفهوم دیگر است؛ جامعه شناسی شخصیتهای ما هم هست، پدر و مادر، جوان و کودک، زن و مرد، مالک و مستأجر، عاشق و معشوق، معلم و شاگرد، کارگر و ارباب، مسافر و راننده، وزیر و وکیل، رئیس و مرئوس، پلیس و چریک، غنی و فقیر در ادبیات ما توصیف می شوند. کردهایمان، لرهایمان، بلوچ و بوشهری و عرب و ترک و قشقایی و بختیاریمان، شمالیمان، جنوبیمان، شهریمان، روستاییمان، کوهمان، دشتمان، خاکمان، آبمان، بهار و پاییزمان، مهر و آبانمان، سیاق معیشتمان، همه و همه در ادبیات ما غوطه می خورند.
ما هنوز پیوند میان ادبیات خود را با جامعه خویش به روشنی درنیافته ایم، روح مردم خود را در ادبیاتمان نجسته ایم، به اهمیت رابطه بین فرهنگ شفاهی و کتبی خود پی نبرده ایم. پلی میان هنر و تربیت نزده ایم، قدرت هنر و ادبیات را در اداره تکامل فرهنگ و جامعه ندیده ایم، ادبیاتمان را در جنگ و صلحمان هدف نگرفته ایم، همه توده های مردممان را با ادبیات آشتی نداده ایم و با آن به ارزشهایمان، آزادی و بیداری، همت و انسانیت، قدرت و قوت نبخشیده ایم، با ضد ارزشهایمان، سالوسی و چاپلوسی، بندگی و فرومایگی، غیبت و حیلت به مبارزه برنخاسته ایم.
ادبیات به همه این کارها می تواند بپردازد، حیطه تأثیر هر یک از انواع ادبی را بر اقشار اجتماعی معلوم بدارد، قدرت شعری ما را در برابر ضعف نمایشی ما بفهماند، غصه ما را در قصه ما، عشق ما را در غزل ما و شجاعت ما را در حماسه ما آشکار کند. ادبیات ما به گلستانی می ماند که خاک آن از بی آبی ترکها برداشته است، گلستانی که گلها در آن تشنه و پژمرده اند.
روبر اسکارپیت
جامعه شناسی ادبیات در خانواده بزرگ علوم اجتماعی، از جوان ترین آنهاست. این شاخه علمی نوپا که نطفه آن در تاریخ فرهنگها بسته بود و قرنها در شکم جامعه ها به صورت جنین زندگی می کرد، بالاخره زاییده شد و با همان کندی ای که دوران جنینی خود را پشت سر گذاشت، بعد از تولد به تندی رشد کرد و به جامعه شناسی به طور اعم و جامعه شناسی هنر به معنای اخص جان تازه بخشید.زایمان این رشته علمی، با همه مبارکی و میمونی، بی درد انجام نگرفت، زیرا جامعه شناسی این بار از عینیتها و مادیتها فاصله می گرفت و به دنیای ذهنیتها و آفرینشها وارد می شد؛ از بیرون به درون پا می گذاشت؛ از عقل به احساس می پرداخت و غرق در خشونت قواعد اجتماعی با لطافت عواطف انسانی آشنا می شد.
جامعه شناسی ادیان به آفرینش خدایان و جامعه شناسی ادبیات به آفرینش بندگان اختصاص می یافت. هر دو از کفر می گریختند، هر دو از کشف رازهای خلقت دوری می جستند، تا هر دو جای خود را در میان رشته های خویشاوند پیدا کردند و بر مسند پرمایه علمی تکیه زدند.
امروز جامعه شناسی ادبیات مانند هر رشته علمی دیگر ریشه دوانده، هویت پیدا کرده و با نام بزرگانی همچون گئورک لوکاچ، لوسین گلدمن، والتر بنیامین، تئودور آدورنو، اریش کوهلر و میخاییل باختین گره خورده و پیوندهای خود را با فلسفه و فرهنگ و هنر و اقتصاد تحکیم بخشیده است و همان گونه که شفیعی کدکنی می گوید:« مسئله رابطه متن با زندگینامه یا روان شناسی مؤلف و یا شرایط اقلیمی و طبقاتی و فرهنگی حاکم بر آفاق خلاقیت او، همچنان اعتبار و اهمیت خویش را داراست و امروز، نه آنها که جویای روابط پنهانی یک اثر با شرایط تاریخی و اقتصادی عصر مؤلف اند دشمن این گونه مطالعات اند و نه آنها که به جستجو درباره ساخت و صورت و بافت می پردازند، منکر آن گونه مطالعات. هر دو سوی نیک دریافته اند که هرکدام از این روشها می تواند مصداق تحقیق درست در ادبیات باشد و به همین دلیل چند تنی که توانسته اند در مواردی« صورت» ها را با شرایط تاریخی و اقتصادی پیدایش آنها و در چشم اندازی گسترده تر در زندگی، مرتبط کنند مهم ترین کارها را در حوزه مطالعات اجتماعی آثار ادبی و در مواردی جامعه شناسی ادبیات عملاً انجام داده اند...»(1).
اکنون دیگر زمینه های رشد مشخص شده، نظریه ها شکل گرفته، روشها تدوین شده و تحقیقات سازمان پذیرفته اند؛ نتایج کار به همین زودی می درخشند و نشریات هر روز بیش از روز پیش رخ می نمایند.(2)
در سرزمین ادب پرور ایران، قبل از آنکه نسیم بهشتی این رشته حیات بخش و روشنگر وزیدن بگیرد و ما را از خواب سنگین بی خبری بیدار کند، هوشمندانی وجود داشته اند که وزش آن را حس کرده اند و زمینه کار را کاویده اند و با همت شخصی برای نمایاندن اجتماعیات در وادی ادبیات به راه افتاده اند و رابطه میان گل را با بلبل و واقعیت را با سمبل دریافته اند. تاریخ را در قصه ها، رنج را در شعرها، زندگی را در مثلها و مَتَلها، سیاست و کیاست را در لابه لای خطوط ادیبانه خود گفته اند و عشق و کینه، خوشی و ناخوشی، حمله و دفاع، شکست و پیروزی، قهر و آشتی مردم ما را به رشته تحریر کشیده اند و از ادبیات آینه تمام قدی از زندگی ما، تاریخ و فرهنگ و جامعه و خانواده و شخصیت و خلاصه اجتماعیات ما به دستمان داده اند. اتفاقی نبود که نخستین جامعه شناس ایرانی، غلامحسین صدیقی، یک ربع قرن پیش، نخستین زمزمه درسی را سر داد که « اجتماعیات در ادبیات» نام گرفت. او راه شناخت جامعه ما را در ادبیاتمان سراغ کرده و کلید بسیاری از درهای بسته فرهنگ را در این صندوقچه یافته بود، ولی افسوس! این راه را نرفته، خود برفت و منزل به دیگری پرداخت و علم بی صاحب را به دست محمود روح الامینی سپرد که اگر مشغله های روزمره نبود، عمر خود را در این راه معنوی به پایان می برد.
اجتماعیات در ادبیات- رشته ای که از بطن جامعه خودی جوشید- رشته ای نبود که از غرب آمده باشد و راه و چاه علمی کار را به ما نشان بدهد، درختی بود که در خاک ادیب زای ایران و به ویژه در گلستان بی مانند شعری خودمان روییده بود. قصیده و غزل ما، حکم و امثال ما، طنزها و کنایات، اسطوره ها و اندرزها، ارزشها و باورهای ما بستری بود که رودخانه فرهنگی ما در آن جاری بود. عالم اجتماعی می توانست و می تواند در جامعه ادب ایران آزمایشگاهی دایر کند که در آن به کشفیات بزرگ جامعه شناختی دست بزند، حیطه شناخت فرهنگ و جامعه را گسترش بدهد، نشان بدهد چگونه تاریخ ما، ادبیات ما را و ادبیات ما تاریخ ما را می سازد، چه همان گونه که مادام دوستال نویسنده فرانسوی نوشت:« تأثیر دین، آداب و رسوم و قوانین بر ادبیات، متقابلاً تأثیر ادبیات بر آنها»(3)مسلم است. از این روست که جلال آل احمد اعتقاد دارد:« اصیل ترین اسناد تاریخ هر ملتی ادبیات است. مابقی جعل است.»(4)
پس تاریخ ادبیات هر ملت تاریخ واقعی آن ملت را منعکس می کند ولی دریغا که تاریخ ادبیات رسمی پیوسته خود ملت را به دست فراموشی می سپارد و تنها به شرح حال نویسنده و آثار او بسنده می کند: زندگی نویسنده، تاریخ تولد و مرگ او، اصلیت و اهلیت او، جوانی و پیری، سفر و حضر و دست بالا مراحل مختلف تحول فکری و روحی و عاطفی او از طرفی و سبک و سلیقه او، ارتباطات او با دنیای هنری زمان و اگر فرصتی دست داد، تأثیر ادبی او بر نسل حاضر و نسلهای بعدی از طرف دیگر...
تاریخ ادبیات از قالبهای فکری نویسنده در پیوند با ساختارهای جمعی محیط او سخن نمی گوید، سبک کار او را با تحولات اجتماعی و اقتصادی زمان او در ارتباط قرار نمی دهد، مکانیسمهای آفرینش هنری را در آثار او به تحلیل نمی گذارد، اندیشه های او را در بستر زمان جای نمی دهد، رابطه آن را با تفکر رایج، نظام حاکم، با خواستهای زمان، با منافع طبقات اجتماعی نشان نمی دهد. تأثیر کار نویسنده را بر آگاهیهای واقعی مردم روشن نمی دارد، میزان آگاهیهای ممکن را در ذهن خوانندگان اندازه نمی گیرد، تغییراتی را که اثر نویسنده در ارزشهای فرهنگی و اجتماعی و شخصیتی و نیز استعدادات زیباشناختی آنان به وجود می آورد، نمی شمارد.
این بخش از ادبیات را جامعه شناسی ادبی به عهده می گیرد. این بخش رابطه بسیار پیچیده بین نویسنده و خواننده را ترسیم می کند و زوایای تاریک این رابطه را می نمایاند و ادبیات را از ذهنیتهای فردی به ساختارهای جمعی از طریق صورتهای انتزاعی به بررسی می گذارد و آنها را به هم پیوند می زند و به قانون در می آورد.
این همه هنوز جامعه شناسی ادبیات نیست. جامعه شناسی ادبیات مقوله دیگری است: مطالعه تولید و توزیع و مصرف ادبیات در مقیاس جامعه است، همان گونه که جامعه شناسی صنعتی مطالعه این سه بخش کار صنعتی است، یا جامعه شناسی رسانه ها که همانا برنامه ها و پخش آنها و طرز استفاده از آنهاست.
تولید ادبی به نویسنده برمی گردد و به پایگاه اجتماعی اش، به حیثیت شغلی اش، به تصویر او در ذهن طبقات اجتماعی، به اقوامی که آثار وی را می خوانند، به تأثیری که این اقوام از آن می پذیرند، به رابطه ای که میان گروههای مختلف خوانندگان با جنبه های مختلف فکری و فلسفی و روانی و عاطفی او وجود دارد. بُرد تاریخی و جغرافیایی نویسنده نیز مطرح است. رابطه نویسنده با مردم زمان حال و آینده اش، چه در زادگاه وی و چه در بیرون از حوزه زبانی و فرهنگی و سیاسی و ملی نویسنده نیز در حیطه کار تولید است.
توزیع ادبی عرصه کار ناشر و مراکز پخش اوست، با همه کسانی که سر سفره وی می نشینند و با همه ابزارهایی که او در اختیار دارد. ناشر پلی است میان نویسنده و رازها از طرفی و خواننده و نیازها از طرف دیگر، واسطه ای است بین فروشنده کالای ارزان و خریداران، با سلیقه های گوناگون و اغلب گران. بدیهی است که ناشر هم مانند هر تاجری قبل از هر چیز به فکر پر کردن کیسه سوراخ خویش است. کار ادبی به دست او جنبه مادی و اقتصادی می گیرد و همین جنبه است که بر کار خرید و فروش ادب و فرهنگ تأثیر می گذارد.
مصرف ادبی کار مردم است. کار پایگاه طبقاتی و شغل و سواد و ثروت آنهاست، در ارتباط با مکان و زمانشان، با توجه به میل و انگیزه شان. وجود خواننده هاست که نویسنده را نویسنده و ناشر را ناشر می کند و از نوشته ها پدیده ادبی می سازد.
میان این سه جنبه پدیده ادبی رابطه انکار ناپذیری وجود دارد که نشناختن آن برای فرهنگ جامعه اسفبار و فاجعه انگیز است و به سود هیچ یک از سه عامل این پدیده نیست. جامعه شناسی ادبیات علاوه بر شناسایی عوامل فرهنگی، تعیین خطوط اصلی سیاست فرهنگی و در نتیجه، برنامه ریزیهای فرهنگی براساس معیارهای مقبول فرهنگی است، زیرا تفاوت جامعه شناسی ادبیات با جامعه شناسی کالا در همین است که اولی باید برای تولیدکننده و مصرف کننده چیزی جز نفع مادی در بر داشته باشد. ادبیات در عین هدف بودن می تواند به عنوان ابزاری توانمند برای بررسی سیاست و جامعه و فرهنگ کشور مفید باشد و به منزله بستر حیات بخش و شکوفاگر اندیشه ها و حاوی عناصر سازنده شخصیت انسانها به کار بیاید.
در کشور ما ادبیات از جمله محتواهای غنی فرهنگ ماست ولی به قول آل احمد همین « ادبیات هنوز یک شغل نیست و بیشتر یک تفنن است.[ ولی] تفننی خیلی جدی تر از یک شغل. یعنی یک مشغله است و مشغله ای بسیار پردردسر و شاید هم بدعاقبت...»(5)ما به درستی نمی دانیم با ادبیاتمان چه می کنیم، چه باید بکنیم.
ماییم و یک دنیا سخن از یک عالم اندیشه و احساس و عاطفه، این همه نبوغ شعری و آثار بزگ ادبی،...
جامعه شناسی ادبیات، جامعه شناسی مفاهیمی مانند قدرت سیاسی و اقتدار خانوادگی و ارزشهای اخلاقی است، مادی گری و خان سالاری و آرمان خواهی است، خدمت و خیانت، شجاعت و بلاهت، ایثارگری و عوام فریبی و صدها مفهوم دیگر است؛ جامعه شناسی شخصیتهای ما هم هست، پدر و مادر، جوان و کودک، زن و مرد، مالک و مستأجر، عاشق و معشوق، معلم و شاگرد، کارگر و ارباب، مسافر و راننده، وزیر و وکیل، رئیس و مرئوس، پلیس و چریک، غنی و فقیر در ادبیات ما توصیف می شوند. کردهایمان، لرهایمان، بلوچ و بوشهری و عرب و ترک و قشقایی و بختیاریمان، شمالیمان، جنوبیمان، شهریمان، روستاییمان، کوهمان، دشتمان، خاکمان، آبمان، بهار و پاییزمان، مهر و آبانمان، سیاق معیشتمان، همه و همه در ادبیات ما غوطه می خورند.
ما هنوز پیوند میان ادبیات خود را با جامعه خویش به روشنی درنیافته ایم، روح مردم خود را در ادبیاتمان نجسته ایم، به اهمیت رابطه بین فرهنگ شفاهی و کتبی خود پی نبرده ایم. پلی میان هنر و تربیت نزده ایم، قدرت هنر و ادبیات را در اداره تکامل فرهنگ و جامعه ندیده ایم، ادبیاتمان را در جنگ و صلحمان هدف نگرفته ایم، همه توده های مردممان را با ادبیات آشتی نداده ایم و با آن به ارزشهایمان، آزادی و بیداری، همت و انسانیت، قدرت و قوت نبخشیده ایم، با ضد ارزشهایمان، سالوسی و چاپلوسی، بندگی و فرومایگی، غیبت و حیلت به مبارزه برنخاسته ایم.
ادبیات به همه این کارها می تواند بپردازد، حیطه تأثیر هر یک از انواع ادبی را بر اقشار اجتماعی معلوم بدارد، قدرت شعری ما را در برابر ضعف نمایشی ما بفهماند، غصه ما را در قصه ما، عشق ما را در غزل ما و شجاعت ما را در حماسه ما آشکار کند. ادبیات ما به گلستانی می ماند که خاک آن از بی آبی ترکها برداشته است، گلستانی که گلها در آن تشنه و پژمرده اند.
پی نوشت ها :
1.شفیعی کدکنی، محمدرضا، موسیقی شعر، تهران، انتشارات آگاه، 1370، ص 17.
2. بخشی از آثار مربوط به جامعه شناسی ادبیات در ایران به همت محمدجعفر پوینده در پایان کتاب آورده شده است.
3. اسکارپیت، روبر، « جامعه شناسی ادبیات به چه کار می آید؟»ترجمه مرتضی کُتُبی، ماهنامه جامعه سالم، سال سوم، شماره 10، 1372، ص 63.
4.زمانی نیا، مصطفی، فرهنگ جلال آل احمد، تهران، انتشارات پاسارگاد، 1363، ص 353. به نقل از : نامه ها، ص 49.
5. زمانی نیا، مصطفی، فرهنگ جلال آل احمد، تهران، انتشارات پاسارگاد، 1363، ص 357. به نقل از: ارزیابی شتابزده، ص 65.
تازه های مقالات
ارسال نظر
در ارسال نظر شما خطایی رخ داده است
کاربر گرامی، ضمن تشکر از شما نظر شما با موفقیت ثبت گردید. و پس از تائید در فهرست نظرات نمایش داده می شود
نام :
ایمیل :
نظرات کاربران
{{Fullname}} {{Creationdate}}
{{Body}}