نهضت ترجمه در جهان اسلام

امر مربوط به ترجمه و انتقال علوم گر چه بیشتر در دوران عباسیان انجام یافته است، ولی باید دانست که قبل از آنان و امویان مرحله ابتدائی جذب علوم یونانی آغاز شده بود.
در این باب از افرادی که باید نام آن در ابتدای این مقال ذکر گردد یحیی نحوی (یحیی النحوی) است که نزد عمرو عاص فاتح مصر تقرب و احترام کامل داشت. علت تقرب وی به عمرو از آن جهت که وی منکر تثلیث مسیحیت بود، صورت تحقق یافت. پس از آن که یحیی نزد عمرو تقرب یافت و عقایدش با یکتاپرستی مسلمانان موافق گردید، بر حسب عقیده عده ای علت آتش سوزی کتابخانه اسکندریه، که معروف است به امر خلیفه دوم و اجراء آن به دست عمرو عاص انجام یافته، عامل اصلیش وی (یحیی) بوده است (!؟).
بنابراین ملاحظه می شود که موضوع انتقال علوم یونانی پس از فتح مصر توسط مسلمانان شروع گردید، که در دنباله آن به دوران خلفای اموی و سپس عباسیان کشانده شده است.
اما بیشتر ترجمه های کتب علمی و پزشکی و برگرداندن آن ها از زبان یونانی به سریانی یا به عربی از اواسط نیمه اول قرن دوم تا نیمه اول قرن سوم هجری قمری انجام یافته، در این مقاله مقصود از دوران ترجمه به طور اعم می باشد، یعنی دورانی که قریب شش قرن به طول انجامیده است. ترجمه هائی که طی قریب شش قرن در ایران و اسلام انجام یافته و طی این مدت در دوران پادشاهان و سلسله های ایرانی (و غیر ایرانی) که در ایران حکومت کردند، نیز شامل خواهد بود. ترجمه کتب علمی به زبان تازی در تمدن اسلامی از دوران خلفای اموی از خدمات یحیای نحوی شروع گردیده است. ولی نهضت بزرگ علمی و ترجمه کتب از اواسط قرن دوم هجری قمری آغاز شد.
معروف است اولین فردی که در نقل علوم اقدام کرد خالد فرزند یزید فرزند معاویه بود که توسط اصطفان(1) (اصطفان قدیم) از کتاب های شیمی (کیمیا) به عمل آمد. سپس نقل کتاب های نجوم به عربی آغاز شد. بر اثر همین توجه خالد به نقل علوم وی را «حکیم آل مروان» لقب دادند.
در زمان مروان اقدام به ترجمه کتب پزشکی توسط ماسر جیس (ماسر جویه) منجمله «کناش» اهرن بن اعین از سریانی به عربی به عمل آمد. این کناش در سه مقاله بود، سپس اهرن دو مقاله بدان اضافه کرد.
در زمان عمر فرزند عبدالعزیز خلیفه دیگر اموی کتاب بالا که مدت ها بدان توجه نشده و به دلائلی در خزانه کتب محبوس بود، به امر خلیفه بیرون آورده شد که مورد استفاده عموم قرار گیرد.
ایضاً باید دانست که اصولاً نگارش تاریخ پزشکی در کتب مورخان و تذکره نویسان شامل شرح حال اطباء و حکماء و آثار و مؤلفات و ترجمه های آنان است و اغلب مورخان موضوعات بالا را درباره اطباء و حکماء در کتاب های خود با یکدیگر متذکر گردیده اند.
رساله ای از «اسحق فرزند حنین» در باب «آغاز علم پزشکی و تاریخ آن تا زمان رازی» می باشد که به نظر می رسد قدیم ترین یا یکی از قدیمی ترین رساله ها در این باب باشد.
قبل از اسحق درباره تاریخ پزشکی و اطباء مطالبی متقرن در کتب پیشینیان ذکری به میان آمده که اصل آن در دست نیست. منجمله یکی کتاب «تفسیر سوگندنامه بقراط» ، که منسوب به جالینوس و ایضاً کتاب «تاریخ یحیی النحوی» است.
قسمتی از کتابی که منسوب به جالینوس است و در تفسیر سوگند نامه بقراط می باشد در باب وظائف طبیب است، که به نام های مختلف آن قسمت از این سوگند نامه امروزه در جمیع دانشکده های پزشکی برای فارغ التحصیلان پزشکی مرسوم و تمام پزشکان ملزم به رعایت مفاد آن می باشند.
اما تفسیری که جالینوس به نام «کتاب الایمان لا بقراط » نوشته مقابل سوگند نامه (عهدنامه = آداب پزشکی = سنت پزشکی = آئین پزشکی) و ناموس الطب و وصایای بقراط می باشد و عموم پزشکان اسلامی در کتاب های پزشکی خود از آن نام برده اند. منجمله طبیب عالی شان ایرانی علی بن عباس مجوسی اهوازی ارجانی (318 یا 338؟ - 384 هجری قمری = 930 یا 949؟ 944 - میلادی) در ابتدای کتاب اول تألیفی خود به نام «ملکی» یا «کامل الصناعه الطبیه الملکی» که به نام عضدالدوله دیلمی نگاشته تحت عنوان «وصایای بقراط» ذکر کرده اند.
در باب تاریخ یحیای نحوی که مقدم بر کتاب تألیفی اسحق فرزند حنین است، شرح حال اطباء و فلاسفه می باشد و چنین به نظر می رسد اسحق از کتاب یحیای نحوی اقتباس کرده است.
به هر حال می توان گفت، اسحق فرزند حنین تقریباً اولین طبیب یا مورخی است که تاریخ اطباء و آثار آن ها را در کتاب تألیفی خود به نام «تاریخ الاطباء و الفلاسفه» آورده است.(2)
پس از اسحق فرزند حنین عده ای از مورخان و تذکره نویسان به مانند ابن جلجل اندلس (ابوداد سلیمان بن حسان) کتابی به نام «طبقات الاطباء و الحکماء» در حدود سال 377 هجری مطابق با 987 میلادی و سپس ابن الندیم (محمد بن اسحق 297-385 هجری قمری مطابق با 909-995 میلادی» تاریخ پزشکان و فلاسفه جهان را از ابتدای پزشکی تا دوران خود را با ذکر آثار و مؤلفات و ترجمه هایشان را به رشته تحریر در آورده اند.
ابوریحان بیرونی (محمد بن احمد 362-440 هجری قمری مطابق با 972-1048 میلادی) رساله ای مخصوص درباره کتب و آثار و مؤلفات طبیب نامدار ایرانی محمد پسر زکریای رازی تألیف کرده است.(3)
سپس جمال الدین قفطی (569-664 هجری قمری مطابق با 1173-1265 میلادی) کتابی به نام «اخبار العلماء به اخبار الحکماء» ، آن گاه ابن ابی اصیبعه (600-668 هجری قمری مطابق با 1203-1269 میلادی) تألیفی به نام «عیون الانباء فی طبقات الاطباء» و پس از این دو ابن خلکان (قاضی شمس الدین ابوالعباس احمد بن ابراهیم بن ابی بکر بن خلکان بن ناوک بن عبدالله بن شاکل بن الحسین بن مالک بن جعفر بن یحیی بن خالد البرمکی الاربلی الشافعی 608-683 یا 681 هجری قمری مطابق با 1211-1283-1284 میلادی) تألیفی به نام «وفیات الاعیان و انباء ابناء الزمان» ، ایضاً ابن خلدون (ولی الدین ابوزید عبدالرحمن بن محمد 732-806 یا 808 هجری قمری مطابق با 1331- 1403/1405 میلادی) در تألیف معروف خود به نام «کتاب العبر و دیوان المبتداء و الخبر فی ایام العرب و العجم و البربر» که در هشت مجلد است و مقدمه آن که به «مقدمه ابن خلدون » است، در باره علماء و حکماء و اطباء و آثار آنان که ضمن آن از مترجمان و ناقلان علوم در تمدن اسلامی نیز نام برده، به رشته تحریر در آورده است.
ایضاً نظامی عروضی سمرقندی (ابوالحسن احمد بن عمر بن علی سمرقندی) در کتاب معروف خود به نام «چهار مقاله عروضی سمرقندی» در مقالت چهارم در باب علم پزشکی و هدایت طبیب نیز شرحی مختصر از آثار و مؤلفات عده ای از اطباء نام برده است.
پس از نویسندگان و مورخان بالا از متأخرین حاجی خلیفه (مصطفی بن عبدالله 1017-1067 هجری قمری مطابق با 1608-1656 میلادی) در تألیف خود به نام «کشف الظنون عن اسامی الکتب و الفنون» از کتب پزشکی و ترجمه ها و علماء و دانشمندان و حکماء و فلاسفه و ناقلان علوم شرحی ذکر کرده است.
علاوه بر دانشمندان مذکور در بالا در تمدن اسلامی عده زیادی در باب شرح حال و مقام و مؤلفات و ترجمه های اطباء اسلامی در کتب خود شرحی نگاشته اند، که اگر بخواهیم به ذکر نام یک یک آن ها بپردازیم به درازا کشد.
اما پس از دوران تجدد علوم (رنسانس) در تمدن اروپائی، عده ای از مورخان مغرب زمین از کتب و آثار مورخان و علماء و اطباء اسلامی استفادات کامل کرده که مهم ترین آن ها عبارتند از کتاب های تاریخ پزشکی «دانیل لکلر(4)» و «لوسین لوکلر(5)» و «فردیناند و وستنفلد (6)» و «پرفسور ادوارد براون (7)» و «دکتر ل. مونیه (8)» و «دکتر نالد کامپل (9)» و «چارلز گرین کمستون (10)» و «میرشتینگ و کارل زود هف (11)» و «آ. کاستیلیونی (12)» و «ل . لاواستین (13)» و «چ. زینگر (14)» و «کارل بر کلمان (15)» و «سیریل الگود (16)» و «ا. هـ. آکر کنشت (17)» و «راف هـ . میجر (18)» و «دو گلاس گوثری (19)» و «دکتر هنری سیجریست (20)» و «موریس باریتی و شارل کوری (21) » که اغلب آن ها تاریخ پزشکی جهان (و فنون وابسته به پزشکی) را تألیف کرده اند، ضمن آن که از تاریخ پزشکی اسلامی و مؤلفان و مترجمان و ناقلان علوم نیز ذکری به میان آورده اند، که اگر بخواهیم به ذکر نام همه آن ها بپردازیم، مطلب مفصل گردد.
عموم کتاب های تألیفی دانشمندان بالا بسیار ارزنده و قابل استفاده می باشد، ولی به حق باید گفت که منابع و مأخذ اغلب آنان از کتاب های مورخان و اطباء اسلامی است.
در باب ترجمه کتب پزشکی در دوران امویان، از نظر احتیاج به طبیب عموماً این دسته (یعنی اطباء) برای پزشکی خاص خلیفه بودند و هنگامی که طبیبی تألیفی می کرد عموماً به صورت کناش (فورمولر یا مجموعه) می باشد، به مانند کناشی که ثیاذوق طبیب حجاج بن یوسف تألیف کرده بود. معروف است که ثیاذوق تألیف دیگری در باب داروها دارد. ولی مطلب مهم آن است که، ترجمه ها و تألیف در دوران بنی امیه بسیار معدود و محدود می باشد و علت اساسی آن سرگرمی و اشتغال بنی امیه به بسط کشور بود.
با آن که امر ترجمه در تمدن اسلامی از دوران خلافت خلفای راشدین و پس از آن در دوران حکومت بنی امیه شروع گردیده بود (چنان که آمد) ، عموماً این ترجمه ها معدود و محدود (و بسیاری از آن ها ناقص) بود. شرح حال و خدمات نخستین مترجمان در مبحث بعدی خواهد آمد.
اما نهضت بزرگ علمی و نتیجتاً ترجمه کتب در تمدن اسلامی از مراکز بزرگ چندی سرچشمه گرفته است :
اول مکتب مرو (خراسان)، دوم جندی شاپور، سوم هند، ایضاً یونان و سرزمین های یونانی نشین و اسکندریه و انطاکیه که همه در نهضت فرهنگی اسلامی بی اندازه مؤثر بودند.
امر ترجمه از دوران عباسیان با سرعت کم نظیری شروع گردیده و در عهد هرون و مأمون خلفای عباسی به اوج عظمت رسید و پس از این دو خلیفه نیز ادامه داشته است.
آن چه که از تفاسیر علمی و تحقیق در حقایق امور مذهبی در ابتدای امر به عمل آمده مربوط به احکام و شریعت اسلامی، بر اثر توجه و نفوذ فرقه معتزله(22) جامعه عمل به خود پوشید، که با منتهای سرعت پیشرفت کرد.
توضیح آن که طی مدت قریب به یک قرن و نیم که حکومت و بزرگی و سیاست در دست عربان بود، (چنانکه در قسمت های پیش به طور تفصیل آمد) توجه و اقبالی به ترجمه نبود و چون خلفای اموی غیر از قوم عرب اقوام دیگر را به حساب نمی آوردند و جز زبان عربی و فصاحت در آن را هنر نمی دانستند، پیشرفت محسوسی در ترجمه دیده نمی شود. چنان که به گفته یکی از شاعران برای هر یک از اقوام هنر و مقامی قائل گردیده بدین نحو:
عرب بر ره شعر دارد سواری
پزشکی گزیدند مردان یونان
ره هندوان سوی نیرنگ و افسون
ره رومیان زی حسابست و الحان
مصور نگار است مرچینیان را
چو بغدادیان را صناعات الوان
که از مفاد آن ها مطلب مربوط به قوم عرب و یونانیان بسیار روشن می گردد، که اصولاً عربان به چه میزان در باب علوم دست داشتند.
«ابن خلدون در مقدمه کتاب خود که خلاصه آن این است گوید: که از مسائل و امور غریبه آن که دارندگان و حاملان علوم در اسلام عموماً غیر عرب (عجم) بودند و اگر در میان این جماعت فردی نسبت عربی داشت، باز از دست پروردگان عجم محسوب می گردید و در ابتدای اسلام عرب را از علم و هنر اطلاعی نبود و در ملت اسلام جز کتاب و سنت و آن چه که از صاحب شریعت و پیروان (اصحاب) گرفته بودند، چیزی نمی شناختند و احکام شریعت در حقیقت سینه به سینه به افراد منتقل گردیده بود. چون مدتی بدین منوال گذشت و احتیاج به تفسیر کتاب و حدیث و امثال آن ها پیش آمد و از نظر ترس از بین رفتن سندیت موضوع ها و غل و غش در آن ها و یقین مبنی بر اسناد قرآنی و تمیز در صحت و سقم و تعبیر احادیث احتیاج به تفسیر پیش آمد. نتیجه آن شد که قوانین نحوی وضع گردد و در دنباله آن احتیاج به استخراج و نظر و قیاس در علوم شرعیه شد. قوم عرب از موضوعات بالا دور بود و اقوام دیگر که همه غیر عرب (عجم) بودند و به علوم و فنون و نتیجتاً تمدن در میان این اقوام متمدن که آشناتر به علوم بودند طبیعتاً محول شد و اقوام کشورهای گشوده شده و بزرگان و مردم شهرهای مزبور که وارد و مطلع بودند، خدماتی به سزا به جمیع علوم به مانند فقه و کلام و تفسیر پرداختند. در میان این اقوام برتر و بالاتر از همه مردم فارس و تنها قومی که بیشترین سهم را داشت و به نگاه داری و تدوین علم قیام کرد ایرانیان بودند».
آن چه که مسلم است آن که پیغمبر (ص) درباره اطاعت از کتاب خداوند و سنت بسیار تأکید فرموده و پیروی از آن ها را برای مسلمانان واجب دانسته، که هر کس از آن ها تبعیت کند گم راه نمی شود. ولی پس از رحلت رسول اکرم (ص) چنان که آمد، تازیان اجباراً دست استمداد به طرف مردم غیر عرب (عجم) دراز کردند.
باز هم از فرموده های پیغمبر اسلام (ص) است : « که هیچ ملتی به نگاه داری و تدوین علم بر پا نخاست مگر ایرانیان و فرمود اگر دانش در آسمان ها و کهکشان باشد، مردم فارس بدان دست خواهند یافت».
در این قسمت به ذکر نکته ای بسیار اساسی که در تمدن اسلامی مخصوصاً درباره پزشکی بسیار چشم گیر است می پردازیم و آن این که: اصولاً مردم نسبت به اطباء عرب بی اعتقاد بوده و اطمینانی بدان ها نداشتند (با توجه به این که معدودی از اطباء عرب در سرزمین عربستان از فارغ التحصیلان مکتب جندی شاپور بودند).
جاحظ نویسنده معروف عرب در کتاب «البخلاء» بدین معنی اشاره می کند. او در کتاب خود گوید: مردی به نام اسد فرزند جانی با آن که طبیب زبردستی بود، در موقع شیوع طاعون مردم به وی کمتر مراجعه می کردند. علت این امر را از وی سؤال کردند؟ وی در جواب گفت: اول آن که من مسلمانم و غیر از آن که اکنون مردم به طبیب مسلمان عقیده ندارند قبل از آن که به تحصیل پزشکی بپردازم از آن زمان هم اصولاً مردم به طبیب مسلمان بی عقیده بودند. دوم آن که نام من «اسد» است، ولی اگر نامم «مراعیل» و «یوحنا» و امثال آن بود بهتر بود. سوم آن که کنیه ام «ابوحارث» است، در صورتی که اگر کنیه ام «ابوعیسی» یا «ابو زکریا» و یا «ابو ابراهیم» بود بهتر می بود. چهارم آن که من لباس پنبه ای سفید در بر دارم، در صورتی که اگر قبای سیاه می پوشیدم مردم بیشتر به من توجه می کردند. پنجم آن که زبان من عربی است، ولی اگر به زبان جندی شاپوری ها صحبت می کردم کارم بهتر بود. (خلاصه ای از کتاب جاحظ).
بدین جهات از کتاب جاحظ مستفاد می گردد که، اطباء عرب مسلمان را درباره پزشکان غیر عرب سوء نظر کامل بود و همین امر می رساند که پزشکی بیشتر در دست اطباء غیر عرب بوده، چرا که اطباء نامدار تمدن اسلامی عموماً غیر عرب بودند و یک نوع کینه توزی بین این دو دسته (اطباء عرب مسلمان و اطباء غیر عرب) پیدا شد.
می گویند وقتی «یوحنا فرزند ماسویه جندی شاپوری» فوت کرد اشعاری درباره اش گفته شده بدین شرح:
ان اطبیب به طبه و دوائه
لا یستطیع دفاع امر قد آتی
ماللطبیب یموت بالداء الذی
قد کان یبری منه فیما قد مضی
مات المداوی و المداوی و الذی
جلب الدواء و باعه و من اشتری
خلاصه و ترجمه ابیات بالا این است که:
طبیب با دانش و دوایش - نتواند از فرمانی که آمده سرپیچی کند.
پزشک را چه می شود که از علتی (دردی) می میرد - در صورتی که در زمان گذشته آن را معالجه کرده بود؟
آن شخصی که دارو تجویز می کند و آن که آنرا (دارو) مصرف می کند و فردی که دارو می آورد و خرید و فروش می کند، همه شان مردند.
همان طور که در فصول و مباحث سابق آمد و اکنون نیز برای روشن شدن مطلب، احتیاج به تذکر است آن که پس از روی کار آمدن خلفای عباسی و نفوذ و رخنه ایرانیان در دستگاه خلافت، توانستند سدی که تازیان بر روی اقوام غیر عرب بسته بودند، گشوده شود.
انقراض خلافت بنی امیه و تأسیس خلافت عباسیان به دست اقوام غیر عرب (مخصوصاً ایرانیان) باب توجه به علوم و ترجمه کتب علمی و پزشکی را گشود.
ترجمه های کتب پزشکی و داروسازی و تشریح و فلسفه و شیمی و امثال آن ها که در دوران خلافت عباسیان انجام گرفته ابتدا از طرف ایرانیان و سریانیان می باشد. اینان (سریانی ها) حق تقدم در این امر مهم علمی و تمدن اسلامی دارند.
سریانیان در مکاتب و مدارس خود قبل از ظهور اسلام از جهت آشنائی به زبان یونانی در کار مطالعه و تحقیق کتاب های مکتب اسکندریه جهد وافی کردند، مضافاً بدان که برای دسترسی به کتب مزبور اجباراً زبان یونانی را آموخته و توانستند خدمتی به سزا در این باب به عمل آورند.
پس از ظهور اسلام چون سریانیان از اقوام سامی بودند، بسیار زودتر توانستند به سهولت زبان عربی را فرا گرفته و به کار ترجمه بپردازند و همین امر سبب شد که رابطه بین آنان (سریانیان) با خلفای عباسی بسیار نزدیک گردید. به شرح ایضاً علمای سایر اقوام و ملل مغلوبه توسط تازیان به مانند نسطوریان مسیحی جندی شاپور و استادان این دانشگاه که به دربار خلفا عباسی راه یافتند و صابئین و حرانی ها توانستند سهمی کم نظیر در کار ترجمه پیدا کنند.
اما ایرانیان نیز پس از غلبه تازیان بر ایران (چنان که شرح آن در قسمت های پیشین گذشت) و این که عده ای از خلفای عباسی تربیت شده آنان (ایرانیان) بودند، به واسطه نفوذ و رخنه در دولت عباسی نقش بسیار مهمی را در کار ترجمه کتب داشتند، مضافاً بدان که با زبان عرب و ادبیات این قوم چنان آشنائی یافته که از آنان (تازیان) برتر گردیدند.
بنابراین نهضت بزرگ علمی و ترجمه کتب چنان که آمد از منصور خلیفه دوم عباسی شروع گردید و در فاصله بیست و پنج سال از تأسیس بغداد و آغاز خلافت هارون الرشید مقدمه بسیار معتبری برای ترجمه کتب علمی و پزشکی پیدا شد.
در سال 170 هجری قمری (مطابق با سال 786 میلادی) هارون به خلافت رسید. وی از نظر آن که به دست یحیی برمکی تربیت شده بود، تحت تأثیر ایرانیان بود و پیوسته در دوران خلافت خود نسبت به ایرانیان محبت داشت. از طرفی بر اثر توجه به علم و ادب اثری فوق العاده در تمدن اسلامی از خود باقی گذارد. بدین معنی که نهضت مربوط به نفوذ علوم یونانی در دوران خلافت وی نضج و قوامی کم نظیر پیدا کرد و این نهضت یونانی مآبی در تمدن اسلامی بی اندازه معتبر می باشد.
پس از وی فرزندش مأمون نیز بسیره پدر دنباله اقدامات وی را گرفت، به شکلی که دوران بسیار درخشان در تمدن اسلامی پیش آمد بعداً این دوران به نام «دوران طلائی» نامیده شد.
پس از این دو خلیفه بر اثر پیش آمدهائی در تمدن اسلامی، تشویق سابق به عمل نیامد و نتیجه ی شوق ترجمه هم برای مترجمان کمتر گردید، لذا از اهمیت علمی بغداد کاسته شد و به واسطه تجزیه سرزمین اسلام و انتقال تمدن به سایر قسمت ها (مخصوصاً اسپانیا)، مراکز علمی چندی در تمدن اسلامی پدیدار شد.
هارون به کمک وزیر برمکی خود بسیاری از آثار علمی یونانی را ترجمه کرد و برای این امر افرادی را به روم فرستاد، تا نسخه های زیادی از کتب خطی یونانی را خریداری کنند و این امر باعث گردید که مؤلفات یونانی مخصوصاً کتب پزشکی فراوان به دارالعلم بغداد سرازیر گردد.
گذشته از هارون و مأمون افراد و شخصیت های دیگری به متابعت از خلفای عباسی برخاسته و آنان نیز نسخ خطی زیادی را خریداری کرده و علماء و دانشمندان به ترجمه آن ها پرداختند.
نتیجه ای که از این توجه به ترجمه کتب حاصل گردید، آن که خلفاء عباسی اطباء جندی شاپور را به بغداد دعوت کرده و چنان که آمد عده ای از دانشمندان و اطباء دانشگاه بالا به این شهر رفته و به کار ترجمه و تألیف پرداختند.
آن چه محقق است کتب پزشکی ابتدا از یونانی به سریانی و سپس به عربی و بعداً ترجمه ها مستقیماً از یونانی به عربی برگردانده شده اند.
ترجمه های بالا از کتب فلسفی و پزشکی و علمی از ارسطو و بقراط و جالینوس و سایر دانشمندان یونانی صورت تحقق یافت، که همه آن ها در تمدن اسلامی اثر بزرگی گذارده اند.
در زمان هارون بر اثر آمیزش و معاشرت مسلمانان با ایرانیان و سریانی ها (به طور کلی با غیر عرب) و احتیاج مبرمی که به پزشکی و اطباء جندی شاپوری و سریانی داشتند، بیشتر چشم گیر می باشد. آن گاه که هارون الرشید با رومیان به جنگ پرداخت در شهرهای عموریه و انقره کتب پزشکی یونانی را به بغداد آورد و ترجمه آن ها را به یوحنا فرزند ماسویه واگذار کرد.
در عهد مأمون نهضتی که قبل از وی شروع گردیده بود، به درجه ای عالی رسید و به برکت تربیتی که وی (مأمون) از برامکه یافته بود، توجه فوق العاده به ترجمه کتب علمی و پزشکی زیاد گردید. وی (مأمون) تعداد زیادی از کتب علمی را از یونان و روم به بغداد حمل کرد و جهت این امر عده ای از مترجمان را به شهرهای یونان و روم فرستاد تا کفایت این امر مهم را به عمل آورند. نتیجه آن که بغداد مرکز بزرگ نهضت ترجمه آثار علمی یونانی به تازی شد.
اما امر مربوط به خدمات ایرانیان در انتقال علوم بسیار روشن است و احتیاج به توضیح زیادتر نیست، چرا که ایرانیان چنان که آمد، اثری بزرگ در نقل و تدوین و انتشار علوم در تمدن اسلامی داشتند، به دلیل آن که ایرانیان در دستگاه خلافت عباسی نفوذ کرده و چون اغلب آن ها از دانشمندان و حمایت کنندگان علم بودند، خلفا را به فرهنگ و علوم آشنا ساختند و خدمت بزرگ به تمدن اسلامی شد.
دیگر آن که امر مربوط به بحث در علوم و تشکیل مجالس و کنگره های پزشکی از دوران سلسله ساسانی (چنان که آمد) رواج داشت و از طرفی صاحبان ادیان مختلف در دوران ساسانیان اجازه بحث و فحص در پیرامون موضوعات دینی را داشتند. به حکم این سوابق و عوامل کم کم بحث و گفت گو یا بهتر بیان داریم، کشمکش های دینی در دوران خلافت عباسیان شروع شد و نتیجه پیدایش فرق مختلف که مهم ترین آن ها معتزله می باشد، پدیدار گردید. به علاوه ایرانیان در دوران سلسله ساسانی به علوم مختلف به مانند پزشکی و فلسفه و ریاضیات آشنایی داشتند که علاوه بر اطلاعات و دانش شخصی از یونان و هند نیز اقتباساتی کرده و کتب چندی از هندی به پهلوی برگردانده بودند، از آن گذشته عده ای از دانشمندان صاحب عقاید مختلف در عصر ساسانی و پیروان مختلف مذاهب و کیش های چندی به مانند پیروان دین زرتشتی و مزدکی و مانوی و مسیحی و بودائی حاضر به پرداخت جزیه گردیده و به آئین و کیش خود باقی ماندند (چنان که درباره جورجیس فرزند بختیشوع طبیب معالج منصور در مقاله جندی شاپور آمد) و همین امر یکی از عوامل مهم مبنی بر اجبار خلفاء عباسی (بلکه از اواخر دوران بنی امیه) آنان (خلفاء) را وادار به شنیدن مباحثات کرد و نتیجه مؤثر در انتقال علوم به سرزمین مسلمین گردید.
این قسمت گرچه بیشتر مربوط به دوران خلافت هارون الرشید و مأمون می باشد، ولی از نظر آن که تاریخ ترجمه و تألیف کتب پزشکی و علمی طی شش قرن خلافت عباسیان (که دوران سلطنت سلسله های شاهان ایران را نیز شامل خواهد بود) است تا حمله مغول خواهیم نگاشت و بدین شکل تا حمله مغول این مطلب ختم می گردد.
اما مؤلفات پزشکان (مخصوصاً ایرانیان) که پس از دوران ترجمه می باشد و در حقیقت نام آن «دوران تألیف کتب پزشکی» است در قسمت های بعد متذکر خواهیم شد.
به هر حال آن چه از صحائف تاریخ مستفاد می گردد، آن که از ابتدای ظهور بنی عباس تا اواخر خلافت معتصم خلیفه عباسی که هنوز دوران تسلط سیاسی و نژادی پدیدار نگردیده بود، علماء و دانشمندان ایرانی و سریانی در ترجمه کتب یکت از این میدان بودند، سهل است عده دیگری از خاندان غیر سریانی و ایرانی نیز به همت ایرانیان و سریانیان در کار ترجمه دخالت کرده و از عهده این امر مهم به خوبی برآمدند. این دسته (دانشمندان غیر سریانی و ایرانی) در حقیقت شاگردان مکتب دو قوم ایرانی و سریانی بودند که حقی عظیم در کار ترجمه و انتقال علوم یونانی به عربی داشتند.

پی نوشت ها :

1. Stephen
2. توضیح آن که در سال 290 هجری قمری (مطابق با 902 میلادی) در محضر قاسم بن عبیدالله وزیر (متوفی به سال 291 هجری قمری مطابق با 903 میلادی) که وزیر معتضد و مکتفی خلفای عباسی بود، میان ابوالعباس بن فراس و ابوالعباس بن شمعون مناظره ای شد. این مناظره از آن جهت بود، که معلوم گردد، ابتدای پزشکی از کجاست و پایه آن مبنی بر قیاس است یا تجربه؟ وزیر قاسم بن عبیدالله از اسحق می خواهد که کتابی در باب تاریخ پزشکی و اطبائی که تا آن زمان در جهان بودند تألیف کند. اسحق «تاریخ الاطباء و الفلاسفه» را تألیف می کند.
از کتاب «تاریخ الاطباء» اسحق در کتابخانه حکیم اوغلو علی پاشا موجود است (زیر شماره 691).
اسحق در این کتاب پس از شرح مناظره بین ابوالعباس بن فراس و ابوالعباس بن شمعون و این که قدیم ترین و اولین طبیب بقراط است و یا آن که وی (بقراط) دانش خود را از پیشینیان گرفته است، در محضر وزیر شرح می دهد. ابوالحسین وزیر از اسحق می خواهد که کدام نظر صحیح تر است؟ اسحق در پاسخ گوید: اظهار نظر درباره تاریخ مخصوصاً برای زمان خیلی قدیم و هر کس هر چه شنیده و به وی منتقل گردیده کاری بس دشوار است. اما آن ها که در علوم فلسفی کوشا بوده اند در این امر آشناتر می باشند. پس از آن وزیر گوید: بنابراین نظر تو (اسحق) آن است که گفته ابوالعباس بن شمعون درست تر و وی در این باب آشناتر و آگاه تر است. وزیر به اسحق امر می کند که به تألیف کتاب آن طور که گفته اقدام کند.
اسحق با استفاده از کتاب یحیی نحوی و بیان مطالبی از وی (یحیی نحوی) به تألیف کتاب همت می گمارد و پس از مقدمه در باب ابتدا و صنعت پزشکی و درمان های پزشکی شروحی می نگارد.
اسحق در این رساله شرحی مبنی بر عقیده آن دسته که پزشکی با وجود آدمی به وجود آمده و پاره ای که معتقدند پزشکی از الهام الهی است صحبت می کند.
جمیع مورخان و تذکره نویسان به مانند ابن الندیم و بیرونی و قفطی و ابن ابی اصیبعه و دیگران در کتاب خود از رساله اسحق نام برده اند.
اسحق در رساله خود از عده ای از اطباء و فلاسفه قبل از خود به ماند «هرمسس» (Hermes که تعداد آن ها سه نفر می باشند به ترتیب هرمس اول و دوم و سوم) و «بقراط» (بقراط بن ایر قلیدس ( یا ایر اقلیس ) Hippocrate = Hippokratos de Cos de Herakleides
و «غورس» (Gurus)
و «مینس» (Minos)
و «برمایندس» (Parmenides)
و «اسقلبیوس» (اسقلابیوس = اسقلاویوس = Aesculapius = Sculape)
و «افلاطون» (فلاطون = افلاطن = فلاطن = Plato = Platon) و شاگردان آن ها
و «فیلوس مقدونی» (Philon macedonien)
و «ثاسلسوس » (Thessalos)
و «ذراقن» (Dracon) (جالینوس القلوذی Galen = Galien = Galenos Klaudios de Pergamon)
و «دیسقوریدس عینی زربی» (دیاسقوریدوس = ذیاسقوریدس - Pedanius Dioskouri des = Discoride = Discuride = Dyskyrides = Dioscuridus d' Anazarbe)
و «زینون کبیر» (Zenon) و «زینون صغیر»
و «سقراط» (سقراطیس بن سفرونیسقس = Socratis fils de Sophronicos)
و «ارسطو» (ارسطو طالیس = ارسطالیس اسطاغاریائی Aristiote = Aristoteles Stagira)
و «اغلوقن » (Glaucon)
و «ابولونیوس» (ابلونیوس= Appollonis de Perge)
و« فرفوریوس» (فرفوریوس الصوری = Porphyre = Porphyros de Tyron)
و «ارمینس » (Herminos)
و «اسکندر افردویسی» [ Aexandros d'Aphrodisias) d'Aphrodise)]
و «انقیلاوس اسکندرانی» (نیقولاوس = اکیلاوس Nicolaos d'Alexandreia )
و «اصطفن اسکندرانی » (Stephano d'Alexandrios = Stephen d'Alexendrie)
و «مارینوس اسکندرانی » (Marinos d'Alexandrie)
و «مغنس اسکندرانی» (Magnes d'Alexandrie)
و «اریباسیوس» (Oreibasios = Oribase)
و «بولس اجانیطی» [(فولس = فولیس) Paulos) Paul d'Egine)]
و عده دیگری نام می برد». (خلاصه ای از ضمیمه مجله دانشکده ادبیات شماره 3 سال دوازدهم 1344 - دکتر مهدی محقق)
3. «رساله للبیرونی لفهرست کتب محمد بن زکریاء الرازی» که به سال 1936 میلادی توسط پاول کراوس Paul Kraus آلمانی به چاپ رسیده است.
(Epitre de Beruni contenant le repertoire des ouvrages de Mohammad B. Zakariya Ar-Razi)
4. Daniel Le Clerc, Histoire de la Medecine, La Haye, 1729.
5. Lucien Leclerc, Histoire la Medecine arabe, Paris, 1876.
6. F. Wustenfeld, Geschichte der Arabichen Arzte und Naturforcher, Gottingen, 1840.
7. Edward G. Browne, Arabian Medicine, Combrige, 1921.
8. Dr. L. Meunier, Histore de la Medecine, Paris, 1924.
9. Arabian Medicine and its influence of the Middle Ages, Dr. Donald Campbell, London, 1926.
10. Charles Greene Cumston, M. D (Mme. Dispan de Floran (Paris 1931) ترجمه مادام دیسپان دو فلوران
11. M. Steineg, K. Sudhof, Geschichte der Medizin Jena 1928.
12. A. Castiglioni, Histoire de la Medecine J. Bertrand ژ. برتران و ف. ژیدون Paris 1931 (F. Giden - ترجمه از ایتالیائی به زبان فرانسوی
13. Histoire generale de la Medecine et de la Pharmacie et de l'art dentaire et de l'art veterinaire - به شرکت عده ای از علما تحت سرپرستی Prof. Laignel Lavastine, Paris 1936. انجام یافته است).
14. Ch. Singer, A Short Histiry of Medicine, Oxford, 1938.
15. Karl Brockelmann, Geschichte der Arabichen Litteratur, Leyden, 1937, 1943.
16. Dr. Cyril Elgood, A. Medical History of Persia, Cambridge, 1951.
17. E. H. Ackerknecht, A short History of Medicine, New york, 1955.
18. Ralph H. Major, History of Medicine 1954.
19. Douglas Guthrie, A Story of Medicine, London, 1957.
20. Dr. Henry F. Sigerist, A Story of Medicine , New York, 1961.
21. Histoire de la Medecine, Maurice Bariety et Charles Coury, Paris, 1963.
22. معتزله - فرقه از مسلمانان پیرو «واصل بن عطا» که معتقد به آزادی اراده یا تفویض و اختیار بودند، می باشند. اینان خود را اهل عدل و توحید (اهل العدل و التوحید) می خواندند، بدین معنی که با هر عقیده ای که برخلاف اصل توحید بود مخالف بودند. فرقه معتزله در عراق تشکیل یافت و در دوران خلفای عباسی مخصوصاً مأمون و واثق قدرت و نفوذ بسیار پیدا کرد. واصل شاگرد «حسن بصری» بود و در مسئله ای که اگر مؤمنی مرتکب گناه بزرگ شود آیا می توان او را مؤمن خواند با استادش حسن اختلاف یافت. و اصل عقیده داشت چنین شخصی نه مؤمن است نه کافر، بلکه بین مؤمن و کافر می باشد. بدین جهت واصل پس از اختلاف با اسناد از درس او کناره گیری کرد و با جمعی از طلاب به گوشه ای رفت. حسن بصری به سایر شاگردان گفت که وی (یعنی واصل) از ما کناره گرفت (اعتزل عنا)، بدین جهت واصل و سایر اصحاب و یارانش به نام معتزله معروف گردیدند.

منبع :نجم آبادی، محمود؛ تاریخ طب در ایران پس از اسلام (از ظهور اسلام تا دوران مغول)، تهران: مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، چاپ سوم 1375.