نویسنده: دکتر محمود نجم آبادی




 

چهره های برجسته ی تاریخ پزشکی اسلام و ایران تا آخر سده ی ششم هجری و اوائل سده ی هفتم
در این مقاله شرح حال و آثار و خدمات طبی عده ای از پزشکان دوران پزشکی اسلامی تا اواخر قرن ششم هجری خواهد آمد. لازم به تذکر است پزشکانی که نام برده خواهد شد، اغلب غیر عرب می باشند. اصولاً اطباء و دانشمندان غیر عرب سهم بزرگ و عمده را در پزشکی اسلامی داشتند و اگر گاهگاهی «طب اسلامی» به نام «طب عرب» خوانده می شود، منتهای بی انصافی است، مخصوصاً در کشورهای شرقی اسلامی که این مطلب بسیار چشم گیر می باشد، حتی در کشورهای غربی اسلامی نیز فحول اطباء و دانشمندان غیر عرب می باشند. بدین مناسبت در این مقاله تا آن جا که مقدور بود، خدمت و آثار ارزنده و اثرشان بر روی پزشکی اسلام و ایران به میزانی که حق مطلب ادا گردد، تشریح خواهد کرد.
در میان پزشکان مذکور در این مبحث عده ای علاوه بر تألیف و تصنیف کتب طبی مترجم و برگرداننده این کتب نیز بوده اند.
اغلب آنان به نحوی از انحاء در پزشکی اسلام و ایران مؤثر بوده اند و عموماً شاگردان اطباء نامدار ایرانی می باشند. و یا آن که در بیمارستان عضدی (چه در دوران عضدالدوله دیلمی و چه پس از وی) و یا سایر بیمارستان های ایران به تحصیل و خدمت و تدریس اشتغال داشته و یا آن که طبیب پادشاهان و امراء ایران بوده اند.
به شرح ایضاً تعدادی از پزشکان و مترجمان سده های اول و دوم و سوم هجری که در کار ترجمه و تألیف و پزشکی در پزشکی اسلام و ایران دخالت داشته اند، در این مبحث نام آنان و آثارشان آمده است.

1 - ثاودون

وی از پزشکان سده اول هجری و طبیب مخصوص حجاج بن یوسف ثقفی بود و با بیاذق معاصر و هر دو به خدمت حجاج مشغول بودند.
ثاودون زمان منصور خلیفه را درک کرده بود. تاریخ تولد وفات وی معلوم نشد. تألیفی به نام «کناش کبیر» که برای فرزندش نگاشته از اوست که در تاریخ پزشکی اسلامی معروف می باشد.

2 - ابن ماهان

یعقوب سیرافی معروف به ابن ماهان از اطباء سریانی است که در ابتدای عباسیان می زیسته است. وی از مردم سیراف فارس(1) بود. وی را تألیفی است به نام «السفر و الحضر». تاریخ تولد وفات وی معلوم نشد.

3 - خصیب بصری

وی طبیبی مسیحی و از پزشکان سده دوم هجری است، که در بصره به پزشکی مشغول بود. وی طبیب فاضل و خوش سلیقه و خوش درمان و شرافتمندی بود. گویند وقتی ابوالعباس سفاح در بصره اقامت داشت و به عارضه مختصری مبتلی گردید و به خصیب رجوع کرد. خصیب دستور نوشیدن شربتی به وی داد، ولی بیماری سفاح شدت یافت. او را (سفاح) به بغداد بردند و در این شهر فوت کرد. بر اثر این واقعه خصیب متهم به قتل سفاح به حبس انداخته شد و در حبس بماند، تا فوت کرد.
قبل از مرگ قاروره اش را به وی نشان دادند. خصیب قاروره را دید و گفت: طبق نظر جالینوس صاحب این قاروره خواهد مرد. در جواب به او گفتند: شاید جالینوس اشتباه کرده باشد. او گفت: در چنین موقع من به نظر جالینوس چه صواب و چه خطا باشد احتیاج دارم. بالاخره طبق تشخیص خود مرد(2).

4 - سهل کوسج (کوسه)

نام وی سهل و کنیه اش ابوسابور (شاپور) فرزند سهل و از مردم اهواز است. علت وجه تسمیه اش به کوسه بنابر علاقه تضاد بود.
سهل در پزشکی بسیار وارد و بسیار بذله گو بود و زبانش لهجه خوزستانی و هزل او بر جد غلبه داشت و در میان اطباء دورانش در ردیف یوحنا بن ماسویه و جورجیس فرزند بختشیوع و امثال آن ها بود. در صحبت و بیان از آنان عقب بود، ولی از حیث مطالعه از آنان کمتر نبود. وی طبیبی ایرانی و یا یوحنا فرزند ماسویه و جورجیس فرزند بختشیوع و عیسی بن حکم و عیسی بن ابی خالد و زکریای طیفوری و یعقوب رئیس بیمارستان و عده ای دیگر معاصر بود.
تاریخ تولد وی به دست نیامد. تاریخ وفاتش به سال 209 هجری قمری اتفاق افتاد.

5 - بولس

بولس فرزند حسنون از اطباء سده سوم هجری قمری و معاصر معتصم خلیفه عباسی (خلافت معتصم از 218 تا 227 هجری) بود. وی باسلمویه بن بنان طبیب مخصوص معتصم معاصر بود.
تاریخ تولد و وفات وی معلوم نشد. وی را تألیفی در «ادویه مفرده» است.

6- سابور فرزند سهل (شاپور)

این طبیب ایرانی دائماً در بیمارستان جندی شاپور به درمان بیماران اشتغال داشت. مردی دانشمند و عالم به خواص داروها و ترکیب آن ها بود. نزد متوکل عباسی عنوان و ارزش خاص داشت و پس از متوکل به خلفای بعد از او نیز خدمت کرد.
وفاتش به گفته ابن ابی اصیبعه در ایام المهتدی بالله خلیفه عباسی (خلافت از 255 تا 256 هجری) اتفاق افتاد (روز دوشنبه نه روز مانده به ماه ذی حجه سال 255 هجری).
آثار و مؤلفات وی به قرار زیر است:
1) کتاب «الاقراباذین الکبیر» که کتاب بزرگ داروشناسی و ترکیب ادویه بود و آن را در هفده باب تدوین کرد و در بیمارستان ها بدان عمل می کردند، تا آن که اقرابادین امین الدوله ابن تلمیذ مورد عمل قرار گرفت؛
2) کتاب «قوی الاطعمه و مضارها و منافع ها»؛
3) کتاب «الرد علی حنین فی کتابه فی الفرق بین الغذا و الدواء المسهل» (رد بر آراء حنین فرزند اسحق درباره کتاب وی به نام فرق بین غذا و داروی مسهل)؛
4) «القول فی النوم و الیقظه» (گفتاری در خواب و بیداری)؛
5) کتاب «ابدال الادویه» (در تبدیل و جانشین نمودن داروها).

7 - اسرائیل بن سهل

وی فرزند سهل سابق الذکر است، که از اطباء سده سوم هجری و برادر شاپور می باشد. در پزشکی و درمان مهارت و در معالجات طریقه بسیار خوبی داشت. اسرائیل در ترکیب داروها خبره بود.
تاریخ تولد و وفات وی به دست نیامد.
اثر طبی وی کتاب مشهوری در «تریاق» است.

8- دیلم

وی از اطباء مقیم بغداد بود که در زمان خود سمت تقدم بر سایر اطباء داشت و در خدمت حسن بن مخلد وزیر معتمد عباسی (خلافت معتمد از 256 تا 279 هجری قمری) بود.
تاریخ تولد و وفات وی به دست نیامد. تألیفی از وی دیده نشد.

9- داوود بن دیلم

وی طبیب مخصوص معتضد خلیفه عباسی (خلافت معتضد از 279 تا 289 هجری قمری) و نزد خلیفه بسیار محترم و معزز بود. تولدش به دست نیامد، ولی وفاتش طبق یادداشت ابن ابی اصیبعه روز شنبه پنجم محرم الحرام سنه 329 هجری در بغداد اتفاق افتاد. از وی تألیفی دیده نشد.

10- الحلاجی

یحیی بن ابی حکیم از اطباء سده سوم هجری و طبیب معتضد خلیفه عباسی (خلافت معتضد از 279- 289 هجری) بود. تاریخ تولد و وفات وی به دست نیامد.
وی را تألیف طبی است به نام: «کتاب تدبیر الابدان النحیفه التی قدعلتها الصفرا» (در بهداشت بدن های لاغر که صفرا بر آن ها غالب است) که برای معتضد نوشته است.

11 - تمیمی

ابوعبدالله محمد بن احمد بن سعید از اطباء بسیار مشهور سده چهارم هجری و در تمدن اسلامی بسیار معروف است. وی در قدس متولد گردید ولی تاریخ تولدش معلوم نیست. از معاصران وی علی بن عباس مجوسی اهوازی است. وی در گیاه شناسی و داروهای مفرد و مرکب در دوران خود فرید و وحید عصر بود.
تحصیل پزشکی را نزد راهبی به نام «انبار خریا» آموخت. آن گاه به مصر رفت و به خدمت ابوالفرج یعقوب بن کلسه (کلس) وزیر در آمد. به سال 307 که در مصر و با شیوع یافت برای جلوگیری و درمان و پیش گیری این بیماری سعی بلیغ نمود و کتاب «ماده البقاء باصلاح فساد الهواء و التحرز من ضرر الاوباء» را به نام ابوالفرج وزیر تألیف نمود.
تاریخ وفاتش به دست نیامد.
اما علت شهرت فوق العاده وی به مناسبت اصلاح تریاق فاروق و تریاق های دیگر است که، بعضی ادویه بدان اضافه نموده که در تاریخ پزشکی اسلامی بسیار مشهور است.
ابن بیطار صاحب کتاب مفردات از وی (تمیمی) در تألیف خود بسیار یاد نموده است.
آثار و مؤلفات طبی وی غیر از کتاب بالا عبارتند از : 1) «مقاله فی ماهیه الرمد و انواعه و اسبابه و علاجه» (مقاله در ماهیت چشم درد چرکین و انواع و علت و درمان آن)؛ 2) رساله ای در «صفت تریاق» که برای پسرش علی نوشته است؛ 3) ایضاً درباره ی داروها و ترکیبات آن ها کتاب ها نوشته است.
تمیمی را معاجین و تریاق هائی است که ساخت خود اوست به مانند: معجون مفرح النفس و تریاق مخلص النفوس و جوارش مفتاح السرور که در پزشکی قدیم بسیار استعمال گردیده است.

12 - ابومنصور قمری

(ابومنصور حسن بن القمری) - نامش حسن و پدرش نوح است. وی از اطباء مشهور سده چهارم هجری و در روزگار سلطنت سامانیان در بخارا و به خدمت امیر منصور به پزشکی اشتغال داشت.
تاریخ تولد و وفات وی معلوم نشد.
ابن ابی اصیبه در کتاب خود آورده است که : امام شمس الدین عبدالحمیدبن عیسی خسروشاهی برای او نقل کرد که «ابن سینا ابومنصور قمری را دیده که در آن وقت پیرمرد معمری بود و در مجلس درسش حاضر می گردید و در پزشکی از او استفادات کرده است».
قمری قاعدتاً باید معاصر رازی باشد (یا آن که سال های آخر زندگی را درک کرده باشد). بدین جهت تولد و وفات وی باید قاعدتاً در فاصله 300 و 400 هجری باشد، مضافاً بدان که این دو طبیب (قمری و رازی) در مؤلفات و مصنفات خود از یکدیگر مطالب طبی نقل کرده اند. منجمله قمری در کتاب «غنی و منی» از رازی نام برده و رازی در حاوی از کتاب «علل العلل» ابومنصور مطالبی آورده است.
قمری تاریخ ولادتش پیش از رازی و تاریخ وفاتش پس از ولادت شیخ می باشد.
وی طبیبی عالی شأن و از پیش قدمان پزشکی ایرانی اسلامی است و حق آن بود، که شرح حال وی قبل از ابن سینا بیاید، مضافاً بدان که به قول مشهور وی استاد شیخ بوده است، ولی چون شیخ از نظر مؤلفات و مصنفات سهم بزرگی در دوران تألیف و تصنیف کتب طبی در تمدن اسلامی دارد، بدین جهت در این قسمت از وی (قمری) یاد شد.
وی را مؤلفات و مصنفات چندی به شرح زیر است: 1) کتاب «غنی و منی» که در پزشکی و در سه مقاله است. قسمت اول در بیماری های حاد، قسمت دوم در علل ظاهره بیماری ها و قسمت سوم در تبها می باشد. این کتاب مجموعه یا کناش (فورمرلر) بسیار نیکوئی است، که در آن قمری جمیع بیماری ها و درمان ها را بسیار خوب به رشته تحریر در آورده و آراء و اقوال پزشکان بزرگ را به طور اختصار در آن نقل نموده و مخصوصاً نظرات رازی را در تمام کتاب به طور متفرق آورده است؛ 2) کتاب «علل العلل» که مجموعه ای در داروهای مفرد می باشد؛ 3) «معالجات منصوری»؛ 4) «مقاله ای در بحران»؛ 5) «فی علاج امراض الصدر» (رساله ...)؛ 6) « فی الحمیات»( رساله ...)؛ 7) « فی مرض الاستسقا» ( مقاله...).

13 - ابن اثردی

تحت عنوان ابن اثردی چند طبیب در تاریخ پزشکی اسلامی به چشم می خورد، که بر روی پزشکی اسلامی بی اثر نموده اند. ابن ابی اصیبعه در عیون الانباء بدین ترتیب از آنان نام می برد:
الف) ابوالغنائم هبه الله بن علی بن الحسین بن اثردی که از مردم بغداد و از اطباء ممتاز این شهر است.
تاریخ تولد و وفات وی به دست نیامد. آثار و مؤلفات طبی وی به قرار زیر است:
1) «تعلیقه های طبی و فلسفی»؛
2) «مقاله ای در باب آن که لذت خواب در نفس خواب است و هرگاه که انسان بخوابد آن لذت حاصل می گردد» که آن را برای ابونصر تکریتی نوشته است.
ب) ابوالحسن علی بن هبه الله بن اثردی از مردم بغداد و طبیبی فاضل و بر دیگر پزشکان تقدم داشت. در پزشکی بسیار مطلع و باهوش و بسیار خوش معاشرت و معالجه خوش سلیقه بود. آثاری دارد که منجمله شرح کتاب «دعوه الاطباء» است که آن را برای ابوالعلاء محفوظ بن مسیحی نوشته است.
ج) ابوالغنائم سعید بن هبه الله بن اثردی از اطباء مشهور بغداد و مسئول بیمارستان عضدی و در ایام المقتفی بالله (مدت خلافت المتقی از 329 تا 33 هجری قمری) بر سایر اطباء مقدم بود.
د) ابوعلی حسن بن علی اثردی که وی نیز در پزشکی فاضل و مردی خوش کار و خوش درمان و مورد احترام عام بود.
هـ) ابوالغنائم جمال الدین سعید بن هبه الله بن علی اثردی (فرزند هبه الله سابق الذکر) که در صنعت پزشکی فاضل و مردی عارف بود.
بنابر آن چه گذشت چنین مستفاد می گردد که این خاندان در قرن چهارم هجری (و شاید قرن پنجم هجری قمری) زیست می کرده و به پزشکی مشغول بوده اند.

14 - ابوبکر محمد بن خلیل رقی

از اطباء فاضلی بود، که هم خوب درس خوانده بود و هم خوب تدریس و درمان می کرد. وی از اطباء مائه چهارم هجری بود.
تاریخ تولدش معلوم نشد.
وی اولین طبیبی است که کتاب «مسائل حنین بن اسحق» را در پزشکی تفسیر و تشریح کرده. این تفسیر به سال 303 هجری نوشته شده است(3).
ابن ابی اصیبعه گوید: «که عبیدالله بن جبرائیل نقل کرد: که رقی فقط در حال مستی می توانست تفسیر کند و توضیح و شرح دهد(4)».
اثر طبی وی همان شرح مسائل حنین است.
تاریخ وفات وی به سال 303 هجری قمری اتفاق افتاد(5).

15- ابوالحسن احمد بن محمد طبیب طبری

وی اهل طبرستان و طبیب رکن الدوله دیلمی (تولد 296 وفات 366 هجری قمری) بود و از اطباء مائه چهارم هجری و در خدمت پادشاه دیلمی به پزشکی اشتغال داشت.
تاریخ تولدش معلوم نیست ولی سال وفاتش را به سال 359 (یا 366) هجری قمری نوشته اند.
وی را کناش معروفی است به نام «المعالجات البقراطیه» که کتاب بسیار نافع و مفیدی است. در این کتاب بیماری ها را به طور عموم و داروها را بسیار کامل یادداشت کرده که در چندین مقاله باشد. سه نسخه از این کتاب در آکسفورد موجود است.(6)

16 - دانیال طبیب

وی از اطباء سده چهارم و یهودی و طبیبی عادی و از نظر معلومات متوسط بود و یک نوع پریشانی فکری و غفلت داشت. معزالدوله (تولد 303 وفات 356 هجری قمری) دیلمی او را طبیب خود کرد. ایضاً طبیب ابومنصور مهذب الدوله بود.
تاریخ تولد و وفات وی به دست نیامد و تألیفی از وی دیده نشد. فقط به مناسبت آن که به خدمت پادشاه دیلمی بود از وی یادی شد.

17- ابوعلی مسکویه

ابوعلی احمد بن محمد بن یعقوب ملقب به مسکویه (یا مشکویه یا ابن مسکویه).
ابن ابی اصیبعه گوید: وی مردی فاضل و در علوم حکمت ممتاز و در علم پزشکی بصیر بود و از اصول و فروع آن اطلاع کامل داشت.(6)
تاریخ تولد وی به دست نیامد.
ابوعلی ابتدا در خدمت وزیر معزالدوله دیلمی ابومحمد مهلبی و خازن کتاب های او بود و پس از وی (مهلبی) نزد پسرش ابن العمید و پسرش ابوالفتح ذوالکفایتین وزیر رکن الدوله تقرب خاص داشت. سپس به خدمت عضدالدوله با سمت منادمت و خازنی برگزیده شد. از این رو معلوم می شود که مقام و منزلت وی نزد پادشاهان بویهی و وزیر رکن الدوله و بزرگان دربار آنان ارجمند بود.
افسانه هائی در باب ابن مسکویه آمده که یکی از آن ها چنین است، که روزی ابن سینا به مجلس درس وی حاضر شد و گردوئی نزد وی افکند و گفت: مساحت آن را تعیین کن. ابوعلی مسکویه قسمتی از کتاب اخلاق را نزد وی انداخت و گفت: تو ابتدا کمی در اصلاح اخلافت بکوش تا من مساحت گردو را عمل کنم.
ایضاً معروف است که وی با جمعی از دانشمندان در دربار خوارزمشاه به منادت مشغول بود. چون سلطان محمود غزنوی آنان را خواست، وی (ابن مسکویه) قبل از ورود سفیر محمود فرار کرد و به ری آمد.(7)
وی را آثار و مؤلفاتی قریب سیزده عدد می باشد، که فقط دو اثر طبی در آن ها مشاهده می شود: 1) «کتاب الاشربه»؛ 2) کتاب الطبیخ».

18 - اسحق بن شلیطا

وی از اطباء بغداد و در زمان خلافت مطیع عباسی می زیست و با مشارکت ثابت بن سنان خلیفه را درمان می کرد.
تاریخ تولدش به دست نیامد، اما تاریخ وفات وی در زمان مطیع اتفاق افتاد (خلافت مطیع از سال 333 تا سال 364 هجری قمری بود). پس از مرگش ابوالحسن عمربن بن عبدالله الدهلی نزد خلیفه جانشین وی شد. از وی تألیف طبی در کتب و تواریخ و تراجم احوال دیده نشد.

19 - یوسف طبیب

نام این طبیب یوسف و پدرش یعقوب و از شاگردان رازی می باشد. از نام وی و پدرش چنین مستفاد می گردد که کلیمی بودند.
ابن ابی اصیبعه در ضمن شرح حال و آثار رازی از کتابی به نام «فی الادویه العین و علاج ها و مداوات ها و ترکیب ادویه لما یحتاج من ذلک» نام می برد که برای یوسف نوشته است(8).
نظر به این که رازی به قولی به سال 313 و به قولی به سال 320 هجری قمری فوت کرده قاعدتاً یوسف از شاگردانی بوده که نزد رازی تقرب خاص داشته و باید علی الاصول وی (یوسف) را از پزشکان قرن چهارم هجری دانست.

20. ابن قارن رازی

این طبیب از شاگردان رازی و چنین به نظر می رسد که مدتی در مصاحبت وی (رازی) بوده است.
از تاریخ تولد و وفات وی اطلاعی در دست نیست، فقط می توان گفت که از اطباء سده چهارم هجری و قاعدتاً در زمان وفات رازی (313 یا 320) حیات داشته است.
ابن قارن همان طبیبی است که ابن ابی اصیبعه در عیون الانباء در باره درمان جوان مستسقی توسط رازی از او یاد کرده است(9).
ایضاً بیرونی در رساله ای که در باب فهرست کتاب های رازی تألیف کرده و رازی از طبرستان به ری آمده و شاگردی با وی بوده به نظر می رسد همین ابن قارن باشد.(10)
تألیف طبی از وی در کتب تواریخ پزشکی دیده نشد.

21 - یحیی بن عدی

ابو زکریا یحیی فرزند عدی فرزند حمید فرزند زکریا یا تکریتی (یحیی بن عدی بن حمیدبن زکریا تکریتی) از پزشکان و حکماء قرن چهارم هجری و برحسب عقیده برخی از دانشمندان وی پزشکی و منطق را نزد رازی آموخته است.
ابن الندیم در کتاب «الفرست» گوید: که در دوران ما ریاست مردم عالم به ابو زکریا یحیی بن عدی بن حمید بن زکریای منطقی ختم می گردد.
ایضاً مسعودی در کتاب «التنبیه و الاشراف» درباره فلسفه و منطق گوید: در این روزگار درباره علوم بالا کسی را نمی شناسم که بتوان به وی مراجعه کند مگر ابوزکریاء ابن عدی از مسیحیان بغداد.
استاد وی در حکمت و منطق ابوبشرمتی بن یونس و کیش وی نصارای یعقوبی بود.
تاریخ تولد وی به دست نیامد، ولی تاریخ وفاتش به سال 364 هجری اتفاق افتاده است.
از وی تألیف طبی در کتب تاریخ و تراجم احوال دیده نشد، ولی آثار و نوشته هائی در فلسفه و کلام داشته است.

22 - ابوالقاسم مقانعی

نام وی طاهر فرزند محمد فرزند ابراهیم می باشد. چنان که در باب کتاب «هدایه المتعلمین» آمد ابوبکر ربیع بن احمد اخوینی صاحب کتاب هدایه خود را شاگرد مقانعی که شاگرد رازی بوده ذکر کرده است.
بنابر این مقانعی که شاگرد محمد زکریای رازی بوده، قاعدتاً از پزشکان سده چهارم هجری است.
تاریخ تولد و وفات وی به دست نیامد و تألیفی از او در کتب تاریخ دیده نشد.

23 - ابوغانم رازی

بر حسب نظر بعضی از مورخان ابوغانم طبیب پزشکی را نزد رازی آموخته و در فلسفه هم از او (رازی) متابعت می کرده است.
از تاریخ تولد و وفات و اثر و یا آثارش اطلاعی در دست نیست. فقط می توان گفت که وی از پزشکان سده چهارم هجری بوده است.

24 - ابوالحسین عمر بن الدحلی

وی از پزشکان سده چهارم هجری و معاصر مطیع وطائع خلفای عباسی بود و پس از مرگ اسحق بن شلیطا طبیب خاص مطیع گردید و در وی (خلیفه) نفوذ فوق العاده داشت.
تاریخ ولادت وی معلوم نشد.
ابن ابی اصیبعه در عیون الانباء گوید: که مطیع درباره این طبیب رعایت احترامات لازم را می کرد، ولی بعداً چون خلیفه ابومحمد صلحی کاتب خود را اخراج کرد، به وسیله ابوسعید و هب بن ابراهیم وی (ابوالحسین) از کاتبان خلیفه شد. چون خلافت به طائع رسید به امر وی ابوالحسین محبوسی شد، تا آن که عضدالدوله پادشاه دیلمی وارد بغداد گردید و او از زندان خلاصی یافت.
وفاتش پس از سال 364 یعنی پس از مرگ مطیع خلیفه عباسی اتفاق افتاد.
در بعضی از تواریخ نام وی ابوالحسین بن عمروالدجیلی (11)(12) آمده است.
وی را طریقه خاصی در درمان بود که بیشتر به حب ها و معجون ها که ادویه قلیل المقدار سمی عقیده داشته و به حقنه و مطبوخ ها و مشروبات و مسهل ها اعتقادی نداشته است.
تألیفی از وی در کتب تواریخ دیده نشد.

25- ابوالخیر الجرائحی

وی از مشاهیر جراحان سده چهارم هجری است و در جراحی مهارتی به سزا و در بیمارستان عضدی به جراحی اشتغال و ریاست جراحان این بیمارستان را داشت و به نام شیخ ابوالخیر جراح معروف می باشد.
مؤلد و منشأ وی بغداد بود و در این شهر بسیار مشهور و پزشکان در جمیع امور جراحی به وی مراجعه می کردند.
هنگامی که عضدالدوله دیلمی (تولد 324 وفات 371هجری) بیمارستان معروف عضدی را ساخت از هر طبقه از اطباء حاذق یک نفر را برای پزشکی در بیمارستان انتخاب کرد. منجمله ابوالخیر را برای جراحی انتخاب و به ریاست جراحان منصوب کرد. در این زمان ابوالخیر عمری زیاد از وی گذشته بود. امیر وظیفه ای مناسب برایش برقرار کرد.
ابوالخیر در ساختن روغن ها و مرهم ها دستی به سزا داشت و شخصاً چند مرهم و روغن برای درمان زخم ها تهیه کرده بود که در کتب تواریخ پزشکی مشهور است.
از آن جمله است روغنی که از خروج (= بیدابخیر - کرچک)(13)با اشق (= اشه = اشترک = صمغ)(14). تهیه کرده بدین ترتیب که خروع را بر روی سنگی سخت صلایه می کرده به میزان هشتاد قسمت به نحوی که از جرم آن اثری باقی نمی ماند، سپس در هر ده مثقال یک مثقال (هر مثقال پنج گرم است) اشق و نیم مثقال علک البطم(15) (علک الانباط) و یک مثقال روغن بلسان(16) به آن اضافه و سائیده تا آن که باندازه ای که جسم واحد می گردید و آن را در زخم شمشیر و تیر و این قبیل جراحات استعمال می کرده است. و دیگر از مرهم هائی که منسوب به ابوالخیر است مرهم جاذب است که ریشه نی زراوند طویل را (17) با عسل به مقدار مساوی پخته و یک برابر روغن زیتون بر آن اضافه می کرده و در زخم ها به کار می برده است. ایضاً روغنی به ابوالخیر منسوب است مرکب از روغن کنجد (18) ده سیر (قریب 750 گرم) و پیه بز ده مثقال (قریب چهل و پنج گرم) که با آتش ملایم پخته تا پیه و روغن ممزوج گردیده و در ورم ها و جراحات استعمال می کرده است.
تاریخ وفات ابوالخیر معلوم نشد، ولی آن چه که محقق است در اواخر سده چهارم هجری اتفاق افتاده است.

26 - ابراهیم بن بکوس (بکس) عشاری

این طبیب معروف به ابن بکوس و مکنی به ابواسحق و از اطباء قرن چهارم هجری است. طبیبی ماهر و مترجمی زبردست بوده و زبان های سریانی و عربی را خوب می دانسته و در دولت عباسیان کتب زیادی از یونانی به عربی نقل کرده و در بیمارستان عضدی پزشکی و تدریس می کرده است. وی یکی از بیست و چهار طبیبی است که پادشاه دیلمی عضدالدوله در سال 368 هجری او را به خدمت در بیمارستان عضدی گمارده است.
ابن بکوس در اواخر عمر نابینا گشت، با این وصف به پزشکی اشتغال می ورزید.
تاریخ تولد و وفات وی به دست نیامد.
مؤلفات و آثار طبی وی عبارتند از : 1) «کناش کبیر در طب»؛ 2) «کناش صغیر در طب»؛ 3) «قرابادین»؛ 4) «مقاله ای در باب آبله»؛ 5) «مقاله ای در غرب(19) و جرب چشم»؛ 6) «مقاله ای در باب استسقا»؛ 7) «رساله ای در تشریح و درمان چشم»؛ 8) «رساله ای در بیماری پوست»؛ 9) «رساله ای در فادزهر»؛ 10) «رساله ای در درمان سموم»؛ 11) «کتابی در رؤیا»؛ 12) «کتابی در حس و محسوس»؛ 13) «رساله ای در آب های معدنی»؛ 14) «رساله ای در این که آب خالص در پزشکی بیشتر از ماءالشعیر مرطوب است». از آن گذشته چند کتاب ارسطو را به عربی ترجمه کرده است.

27- احمد بن ابی الاشعث فارسی

ابوجعفر احمد بن محمد بن ابی الاشعث از پزشکان سده چهارم هجری است.
مولدش در سرزمین فارس بود. تاریخ تولدش به دست نیامد.
ابن ابی اصیبه در عیون الانباء آورده که : « از کتاب عبیدالله بن جبرائیل بن بختیشوع نقل شده است که برایم نقل کرده اند که وی (احمد بن ابی الاشعث) از ابتدای عمر خود تظاهر به علم پزشکی نمی کرده و صراف بود که اموالش را مصادره کرده اند. او اصلاً ایرانی است و از شهر خود به موصل آمد و گرسنه و لخت بود. اتفاق چنین افتاد که ناصرالدوله پسری علیل داشت که پیوسته خون از او می رفت و هر قدر پزشکان او را معالجه می کردند، حالش بدتر می شد. احمد بن ابی الاشعث به هر نحوی خود را به ناصرالدوله رسانید و به مادر طفل گفت من این طفل را معالجه می کنم و به مادر طفل فهماند که پزشکان او را بد درمان کرده اند. مادر طفل قلبش آرام گرفت و درمان طفل را به احمد واگذار کرد. پس از معالجه طفل بهبود یافت، لذا مادر طفل به او محبت و احسان بسیار کرد و وی (احمد) تا آخر در موصل به مانند و شاگردانی نزد او درس می خواندند که یکی از آن ها بسیار به وی نزدیک شد و در نظر احمد بن ابی الاشعث بر تمام شاگردان مقدم گردید. این شاگرد نامش ابوالفلاح بود که در صنعت پزشکی ماهر گردید. تاریخ وفات احمد بن ابوالاشعث رحمه الله در سال سی صد و شصت و چند هجری در موصل اتفاق افتاده است و تعدادی اولاد هم داشت و از فرزندان او که در پزشکی مشهور شد و من (ابن ابی اصیبعه) او را دیده ام نامش محمد بود».
غیر از محمد و ابوالفلاح شاگردان دیگری به نام های جابربن منصور موصلی و احمد بن محمد بلدی و محمد بن ثواب در عیون الانباء آمده است.
ایضاً ابن ابی اصیبعه در عیون الانباء آورده «این مرد بسیار عاقل و بسیار خوش رأی و خیرخواه و متین و موقر و متدین و عالم به فقه بود. عمر طولانی نصیب او شده بود و شاگردان بسیاری داشت و در علوم حکمت ممتاز و مصنفات زیاد در این علم داشت که نشانه کمال فضل و دانش و مقام و مقام علمی او بود و در علوم الهی کتابی بسیار عالی تصنیف کرده است که من (ابن ابی اصیبعه) آن را به خط خودش دیده ام. وی به خوبی کتاب های جالینوس و نکات اسرار آن ها را می دانست و بسیاری از کتب جالینوس را شرح و کتب های شانزده گانه او را (جالینوس) از هم تفکیک کرده و آن ها را به فصول و ابوابی تقسیم و قبل از او کسی این کار را نکرده است. این عمل برای کسانی که می خواهند کتب جالینوس را مطالعه کنند، بسیار مفید و تسهیل فراوانی به فهم آن ها کرده و علامات و نشانه هائی در آن ها قرار داده است که مطالعه کنندگان به آسانی و سهولت مطالب آن را درک می کنند.... هم چنین کتاب های ارسطو و دیگران را به صورت فصول و ابواب در آورده و آن چه در باب هر موضوعی نوشته تماماً در حد خود کامل و تمام است و بهتر از آن دیده نمی شود».
آثار و مؤلفات طبی احمد بن ابی الاشعث به موجب گفته ابن ابی اصیبعه به قرار زیر است: 1)«کتاب ادویه مفرده» که در سه مقاله است و سبب نگارش این کتاب آن بود که جمعی از شاگردان از او خواستند که برای آنان کتابی تألیف کند. عین عبارت احمد در اول کتاب چنین است: احمد بن محمد بلدی(20) از من (احمد) خواست که چنین کتابی برایش بنویسم و قبلاً هم محمد بن ثواب(21) از من چنین تقاضائی کرده و من آن را مطابق استعداد آن ها و به نام آن ها نوشتم. در ماه ربیع الاول سال 353 شروع به نوشتن کردم...؛ 2) «کتاب الجدری و الحصبه و الحمیقاء(22)» (کتاب آبله و سرخک و آبله مرغان) در دو مقاله؛ 3)«فی السرسام(23)و البرسام(24) و مداواتهما» در سه مقاله که برای شاگردش محمد بن ثواب موصلی که آن را بر او تقریر کرده است و الفاظ آن از خود او و به خط اوست و تاریخ کتاب آن در ماه رجب سال 355 هجری می باشد؛ 4) «کتاب فی القولنج» و اقسام آن و طریقه معالجه و داروهای نافع این مرض است؛ 5) «فی البرص و البهق» و درمان این دو بیماری در دو مقاله؛ 6)«کتاب فی الصرع»؛ 7) ایضاً «کتاب دیگری در صرع»؛ 8) «کتاب فی الاستسقا»؛ 9) «کتاب فی ظهورالدم» در دو مقاله؛ 10) «فی المالیخولیا»؛ 11)«کتاب ترکیب الادویه»؛ 12)«فی النوم و الیقظه» (خواب و بیداری) که آن را برای احمد بن حسین بن زید بن فضاله بلدی نوشته و بنا به خواهش او از قول غرور بن طبیب یهودی بلدی بوده است؛ 13)«کتاب الغاذی و المغتذی» (کتاب خورنده و خوراک با تغذیه بیمار) در دو مقاله که در تاریخ صفر سال 348 هجری در قلعه برقی ارمنستان آن را تمام کرده است؛ 14)«کتاب الامراض المعده و مداواتها» ( در بیماری های معده و درمان آنها؛ 15) «شرح کتاب فرق جالینوس» در دو مقاله که در ماه رجب سال 342 از نوشتن آن فراغت یافته است؛ 16)«شرح کتاب حمیات جالینوس».
احمد بن ابی الاشعث غیر از مؤلفات طبی بالا دو کتاب دیگر یکی به نام «فی العلوم الالهی» و دیگری به نام «کتاب الحیوان» تألیف کرده است.
28- ابوالحسین بن تفاح
وی از مشاهیر جراحان بغداد بود و در زمان عضدالدوله دیلمی با برادرش ابوالخیر به اعمال جراحی در بیمارستان عضدی اشتغال داشت. ابوالحسین از جمله اطبائی است که به امر پادشاه دیلمی در بیمارستان عضدی خدمت می کرد. می گویند در یکی از جنگ ها زخم شمشیری برران یکی از امرای عضدالدوله وارد شد، که قسمتی از آن در ران او بماند. جراحان زمان از خارج کردن آن عاجز ماندند. عضدالدوله ابوالحسین را احضار و امر به اخراج پاره شمشیر و درمان امیر کرد. وی با زبردستی آن را بیرون آورد و در نتیجه حقوقی برای ابوالحسین مقرر گردید.
تاریخ تولد و وفاتش معلوم نشد. اما آن چه که مسلم است تا سال 380 هجری در قید حیات بوده. از وی تألیفی دیده نشد.

29 - ابوالعلاء فارسی

وی از اطباء سده چهارم هجری و در دوران سلاطین آل بویه می زیسته است و با علی بن عباس مجوسی اهوازی و ابوماهر موسی بن یوسف شیرازی و ابن مندویه اصفهانی معاصر و در زمان سلطان الدوله در شیراز و پس از انقراض دولت آل بویه به خدمت سلاطین غزنوی خاصه مسعود مشغول بود.
اوبالعلاء در فارس به حذاقت و حسن درمان معروف بود. می گویند در زمان عضدالدوله دیلمی پزشکی (یا ریاست اطباء) سربازان را داشته و به درمان آنان می پرداخته است.؟ ایضاً می گویند شرف الدوله که به گلودردی شدید مبتلی شده بود، به معالجت وی (شرف الدوله) دعوت شد و حضور سایر اطباء را لازم دانست و معتقد بود که با حضور آنان باید سلطان فصد شود. ملازمان سلطان همین که در پی این کار رفتند سلطان فوت کرد. بدین جهت دشمنانش او را متهم به تکاهل در علاج سلطان کردند. لذا ابوالعلاء از شیراز به بصره رفت و در بین راه به بیماری رشته(25).(-عرق المدنی = عرق المدینی = پیوک) مبتلی شد و در حدود سال 380 هجری فوت نمود(26).
تألیف طبی از وی دیده نشد، اما در باب معالجات و درمانهائی که کرده در بعضی از تواریخ حکایاتی آمده است.

30 - ابوماهر موسی بن یوسف بن سیار

موسی بن یوسف بن سیار شیرازی از اطباء نامدار سرزمین فارس می باشد و در سده های سوم و چهارم هجری می زیسته است و در دوران خود از اغلب اطباء برتر بود.
تاریخ تولد وی به دست نیامد.
مولد و منشأ وی شهر شیراز بود و هم در این شهر به تحصیل پرداخت. وی استاد عده ای از اطباء زمان خود بود. احمد بن محمد الطبری و ابن مندویه اصفهانی و اهوازی (علی بن عباس مجوسی) از شاگردان وی می باشند.
اهوازی در کتاب «ملکی» آن جا که نام ابوماهر را آورده به نام استاد خود ذکر کرده است. در کشف الظنون به جای موسی بن یوسف سیار ویس بن سنان آورده و معلوم نشد که این انتساب از کدام منبع است؟
چنان که آمد ابوماهر در سده سوم و چهارم هجری می زیسته، بنابراین با عده ای از پادشاهان دیلمی معاصر بوده است.
در باب تاریخ وفاتش می توان حدس زد که چون وی استاد اهوازی بوده و اهوازی به سال 384 هجری فوت نموده قطعاً تاریخ وفاتش قبل از اهوازی و شاید آخر نیمه اول قرن چهارم هجری باشد.
آن چه که از خلال صحائف کتب تاریخ علماء و دانشمندان مستفاد می گردد، وی طبیی دانشمند بوده و پزشکی پادشاهان دیلمی را داشته و به علاوه در تدریس پزشکی ید طولائی داشته است.(27)
از ابوماهر حکایات و درمان هائی در شرح حال وی آمده، منجمله در نام دانشوران ذکر گردیده، وقتی عضدالدوله به بیماری ظفره چشم(28) و سلعه (29) گردن مبتلی گردید، پدرش رکن الدوله از این پیش آمد بسیار ناراحت شد. بر اثر توصیه عده ای از اطرافیان معالجه عضدالدوله به ابوماهر واگذار شد. ابوماهر دو بیماری عضدالدوله را درمان کرد و بدین مناسبت نزد رکن الدوله مقامی ارجمند یافت. رکن الدوله تحف و هدایائی نزد ابوماهر فرستاد، اما طبیب آن ها را قبول نکرد و عذر قبول این پاداش را وجوب درمان مردم بر حسب انسانیت و جوانمردی توجیه نمود.(30)
آثار و مؤلفات طبی وی عبارتند از: 1) «رساله در آلات جراحی»؛ 2) «مقاله ای در فصد»؛ 3) «کتاب چهل باب در جزء نظری و علمی»؛ 4) «تعلیقات بر کتاب اغلوتن جالینوس»؛ 5) «فی السته الضروریه (کتاب ....)».
لوسین لکرک (31) مؤلف تاریخ اطباء عرب متذکر گردیده که شرح کتب یوحنا بن سرابیون (سرافیون) از مؤلفات ابوماهر می باشد که این مطلب در لغت نامه دهخدا عیناً نقل گردیده است.

31- ابویعقوب اهوازی

وی از مردم اهواز و از بیست و چهار طبیبی بود که عضدالدوله دیلمی برای بیمارستان عضدی بغداد انتخاب کرده بود.
در عیون الانباء آمده که رویه وی در درمان بسیار نیکو بوده.
تاریخ تولد و وفات وی به دست نیامد. همین قدر که وی در بیمارستان عضدی به پزشکی گمارده شده از پزشکان سده چهارم هجری قمری است.
وی را تألیفی است در این که «سکنجبین بزوری (دانه ای) گرمتر از تریاق است».

32- ابن مندویه اصفهانی

ابوعلی احمد بن عبدالرحمن بن مندویه از اطباء و حکمای بسیار معتبر قرن چهارم هجری است که در ایران از نظر پزشکی و حکمت شهرت کم نظیری داشته است. هم فیلسوف بوده و هم طبیب که به اعتقاد عده ای از مؤرخان تاریخ پزشکی و حکمت جانب دانش پزشکی وی بر فلسفه و برخلاف دسته ای از مؤرخان معتقدند که جانب دانش حکمت و فلسفه اش بر پزشکی می چربیده است.
پدرش عبدالرحمن در ادب و شعر مشهور بود.
تاریخ تولد و وفات وی دقیقاً به دست نیامد.
گویند وقتی که عضدالدوله فناخسرو بیمارستان عضدی را در بغداد تأسیس کرد و برای این منظور ضمن بیست و چهار طبیب از اطراف و اکناف سرزمین های خود به بیمارستان آورد، یکی از این بیست و چهار نفر ابن مندویه اصفهانی بود. آن چه که محقق است وی در دوران عده ای از سلاطین آل بویه بوده و با برخی از اطباء و دانشمندان به مانند ابوماهر طبیب و علی بن عباس مجوسی اهوازی و ابوالعلای فارسی طبیب سلاطین آل بویه معاصر بوده است.
آثار و مؤلفات طبی وی به موجب کتاب عیون الانباء ابن ابی اصیبعه بالغ بر چهل و هفت عدد می باشد که چهل رساله ی (یا نامه) از آن ها را به جمعی از اطباء نوشته است. بدین شرح: 1) «رساله ای به احمد بن سعد در باب نگاه داری و حفظ الصحه بدن است» 2) «رساله ای در موضوع تدبیر بدن به عبادین عباس؛ 3) «ایضاً رساله ای در همین باب به ابوالفضل العارض؛ 4) «رساله ای به ابوالقاسم احمد بن علی بن بحر در باب تدبیر مسافرت؛ 5) «رساله ای به حمزه بن الحسن در ترکیب طبقات چشم»؛ 6) «رساله ای به عبادین عباس در موضوع کیفیت هضم غذا؛ 7) «رساله ای به ابوالحسین الوارد در علاج انتشار نور چشم (بزرگ شدن عدسی)»؛ 8) «رساله ای به مستفسر در باب تدبیر حفظ الصحه بدن و معالجه دردها»؛ 9) «رساله ای به ابوجعفر احمد بن محمد بن حسن در باب قولنج»؛ 10) «رساله ی دیگری به ابوجعفر در باب معالجه کسانی که قولنج پیدا می کنند و جلوگیری از عارضه قولنج بعد از رفع آن»؛ 11) «رساله به ابوجعفر محمد بن ابی جعفر در تدبیر ضعف کلیه در مورد کسانی که از تنقیه خوششان نمی آید»؛ 12) «رساله ای به ابوالفضل در معالجه مثانه»؛ 13) «رساله ای به استاد الرئیس (ابن سینا؟) در معالجه شقاق بوالسیر»؛ 14) «رساله ای در علل قوه باه»؛ 15) «رساله ای در باب آن که چرا در موقع سوزاندن چوب انجیر گوش انسان به صدا در می آید»؛ 16) «رساله ای در باب درد زانو»؛ 17) «رساله ای به ابوالحسن بن دلیل در باب درمان خارش که به پیران عارض می گردد»؛ 18) «رساله ای در باب اثر انواع شربت ها در بدن انسان»؛ 19) «رساله ای در توصیف شراب مسکر و نفع و ضرر آن»؛ 20) «رساله به حمزه بن الحسن در باب آن که آب مغذی نیست»؛ 21) «شرحی به پسرش در علاج جوش های بدن او نوشته که با آب پنیر معالجه کند»؛ 22) «رساله ای در تحسین شراب و وصف افعال آن»؛ 23) «رساله ای در منافع و مضار آب جو»؛ 24) «رساله ای به ابوالحسن احمد بن سعید نوشته و موضوع آن خفدیقون (32) و آب جو این نامه در جواب احمد بن سعید بود»؛ 25) «رساله ای به یکی از دوستان خود در باب تمرهندی»؛ 26) «رساله ای به حمزه بن الحسن در موضوع نفس و روح بنابر آراء یونانیان»؛ 27) «رساله ای به یکی از دوستان خود در باب کافور»؛ 28) «رساله ای به حمزه بن الحسن در عامل و اعتذار اطباء از بیمار شدن»؛ 29) «رساله ای به متصدیان درمان بیماران در بیمارستان اصفهان»(33)؛ 30) «رساله ای بر رد کتاب «نقض الطب» منسوب به جاحظ»؛ 31) «رساله ای به حمزه بن الحسن در باب رد کسانی که احتیاج طبیب را به علم لغت منکر شده اند»؛ 32) «رساله ای به ابوالحسن بن سعید که موضوع آن بحث در مطلبی است که ابوحکیم اسحق بن یوحنای طبیب اهوازی در باب دردهای خود گفته است»؛ 33) «رساله ای به یوسف بن یزداد طبیب نوشته و در آن از عقیده او که گفته است لعاب تخم کتان را نباید در آب حقنه (تنقیه) استعمال کرد»؛ 34) «رساله ای که به ابومحمد عبداله بن اسحق طبیب نوشته- در این رساله بعضی از طرق علاج او را تخطئه کرده است»؛ 35) «رساله دیگری به ابومحمد متطبب در باب علت فوت امیر شیرزیل بن رکن الدوله دیلمی»؛ 36) «رساله ای به ابومسلم محمد بن بحر از زبان محمد طبیب مدینی»؛ 37) «رساله ای به ابومحمد مدینی در باب تکمید(34) با ارزن (35)» 38) «رساله ای در بیان عمل غلطی که یوسف بن اصطفن متطبب کرده»؛ 39) «رساله ای در دردهای کودکان»؛ 40) «کناش»؛ 41) «کتاب مدخل در طب»؛ 42) «الجامع المختصر فی علم الطب» که مشتمل بر ده مقاله است»؛ 43) «المغیث فی الطب» (پناه طبی)؛ 44) «در شراب»؛ 45) «الاطعمه و الاشربه» (خوراکی ها و آشامیدنی ها)؛ 46) «نهایه الاختصار» که در پزشکی است؛ 47) «کتاب «کافی در طب» که معروف به قانون صغیر است. این کتاب مهم ترین تألیف ابن مندویه و یکی از کتب معتبر پزشکی اسلامی و بسیار مشهور و مدت ها مرجع طالبان علم پزشکی بوده، بدین جهت از نظر اهمیت به قانون کوچک معروف گشته است.
از عنوان رسالات بالا چنین مستفاد می گردد که اغلب آن ها به صورت نامه برای اشخاص بوده.

33- ابوالحسین بن کشکرایا

وی از شاگردان ممتاز سنان بن ثابت بن قره بود. ابتدا در خدمت امیر سیف الدوله بن حمدان (36) خدمت می کرد، بدین معنی که در موصل و میافارقین که محل حکومت آل حمدان بود به پزشکی اشتغال داشت. گویند وقتی امیر سیف الدوله در میدان نبرد ضربتی بر کمرش رسید و بدان علت مجاری ادرارش آفت دید و نتیجتاً قوه ماسکه اش از بین رفت. اطباء از معالجت وی عاجز ماندند. به توصیه معتمدان امیر ابوالحسن را از موصل خواندند وی برای امیر حبی که جزء اعظم آن فرفیون(37) بود ساخت و امیر از آن درد نجات یافت، که بر اثر این درمان طبیب مخصوص امیر گردید. آن گاه که عضدالدوله ی دیلمی بیمارستان عضدی را در بغداد ساخت وی را به پزشکی بیمارستان بر گزید.
وی طبیبی پر حرف بود و تمایل داشت که اطباء را خجل و شرمنده کند، بدین جهت با آنان به مباحثه و مجادله می پرداخت و آنقدر سؤال می کرد، تا آنان را خجل سازد. برادری داشت که راهب (قسیس - کشیش) بود.
تاریخ تولدش معلوم نشد.
ابوالحسن ماده تنقیه ای درست کرده بود که به نامش معروف شده و آن از ساقه بعضی گیاه ها و مواد تند و گرم بود.
آثار و مؤلفات طبی وی به قرار زیر است:
1) «کناش معروف به حاوی»؛
2) «کناشی دیگر که ظاهراً به نام امیر سیف الدوله می باشد»؛
3) «ابن ابی اصیبعه گوید:» کناش دیگری نیز دارد که به نام کسی که نام آن شخص معلوم نیست؛
4) کتابی «در معرفت نبض».
وفاتش به سال 370 هجری اتفاق افتاد.

34- ابو سلیمان محمد بن طاهربن بهرام سجستانی منطقی

وی شاگرد متی بن یونس و دیگران بود. عضدالدوله پادشاه دیلمی وی را بسیار گرامی می داشت به وی اکرام می کرد.
تاریخ تولد وی در کتب تاریخ به دست نیامد.
سجستانی در بغداد با یحیی بن عدی ملاقات و از او استفادات کامل کرد. وی در ادب و شعر و پزشکی و حکمت مردی مطلع، اما در ادب و شعر بیش از پزشکی متبحر بود. نامش ضمن اطباء و حکما در کتب تواریخ آمده است.
ابو سلیمان در بغداد اقامت داشت و چون اثری از برص در تنش بود، بدین لحاظ از مردم دوری می جست و بیشتر در خانه می ماند. آنان که طالب استفاده علمی از او بودند نزدش می رفتند و تلمذ می کردند.
آثار و مؤلفات وی به شرح زیر است:
1) «مقاله ای در مراتب قوای انسان»؛
2) «کیفیت الانذارات التی تنذر بها النفس فیما یحدث فی عالم الکون»
(کیفیت اخطارهای نفسانی که ممکن است به انسان از حوادث عالم خبر دهد)؛
3) «کلام فی المنطق» که در پاسخ مسائلی است که از وی پرسیده اند؛
4) «تعالیق حکمیه»؛
5) «مقاله فی الاجرام العلویه طبیعتها طبیعه خامسه». (در باب اجرام علوی که طبع آن ها طبع پنجم است).
تاریخ وفات وی دقیقاً معلوم نیست، ولی ظاهراً تا سال 370 هجری حیات داشته است.

35- ابوالحسین بن غسان طبیب

وی از اطباء سده ی چهارم هجری و طبیب مخصوص عضدالدوله دیلمی بود. اصل وی از بصره است.
القفطی در تاریخ الحکماء گوید: «که وی در علوم اوائل و فنون و فلسفه و علوم یونانیان احاطه کامل داشت، و در علم پزشکی چنان ممتاز و منفرد شد که عدیل و نظیر نداشت».
ابوالحسین علاوه بر پزشکی در ادب نیز دست داشت.
وی معاصر عضدالدوله و عزالدوله بختیار بود و در جنگ بین عضدالدوله و عزالدوله ملازم عضدالدوله و طبیب وی بود. وفاتش در اواخر سده ی چهارم هجری اتفاق افتاده است.
تألیفی از وی دیده نشده.

36- ابوالقاسم برقی (شیخ...)

از اطباء و منجمان معاصر عضدالدوله دیلمی است. طبیبی متوسط بود، که در بغداد می زیست و شهرتی نداشت.
تاریخ تولد و وفات وی به دست نیامد. از وی رساله ای در «حفظ صحت» در کتب تاریخ یاد شده است.

37- حسن فسائی (فسوی)

وی از اطباء معروف فارس و از اهالی فسا بود و در دوران خود از اطباء ممتاز به شمار می رفته و در خدمت پادشاهان آل بویه و طبیب مخصوص بهاءالدوله عضدالدوله و در سفرها در ملازمت آن پادشاه بود. به سال 398 هجری ابومنصور امیر الامراء فرزند بهاء الدوله که با پدر در سفر بود، بیمار شد و بهاءالدوله شوشتر را برای شکار و تفریح انتخاب کرد و عزم حرکت داشت. به واسطه کسالت فرزندش نگران شد و می ترسید به او صدمه برسد. روز قبل از حرکت بهاء الدوله پسر تب کرد و مطلب را به بهاءالدوله گفتند که حرکت برای پسر مناسب نیست و باید او را در محلی گذارد. بهاء الدوله گفت: نه. باید حرکت کند. بهاءالدوله برای اطمینان امر به فسائی دستور داد امیرالامراء را معاینه کند. فسائی معاینه کرد و گفت: بیماری اش خطرناک است. بهاءالدوله او را به حال خود گذارد. تب امیرالامراء شدید شد و عوارض دیگری هم به رسید و روز یکشنبه دوم شعبان سال 398 هجری قمری وفات کرد.
شرح بالا خلاصه ای از عیون الانباء ابن ابی اصیبعه است.
از فسائی تألیفی دیده نشد. تاریخ تولد و وفاتش هم معلوم نگردید، فقط پزشکی پادشاه دیلمی را داشته است.

38- ابوسهل مسیحی

نامش عیسی و نام پدرش یحیی و کنیه اش ابوسهل و تولدش در گرگان به سال 361 هجری است و عموماً به ابوسهل مسیحی مشهور می باشد. وی تحصیلات طبی خود را در بغداد کرد و همان طبیبی است که پس از دعوت سلطان محمود غزنوی و رد دعوت وی از دربار خوارزمشاه با ابن سینا از گرگانج به گرگان و سپس به جانب طوس و نیشابور رفت. متأسفانه در وسط راه با آن که خوارزمشاه با آنان دلیل همراه کرده بود، بر اثر وزش بادی سخت دلیل و آنان راه را گم کردند و بوسهل از تشنگی مرد.
وی مدتی با شیخ و حکمائی چند در دربار خوارزمشاه بود. طبیبی دانشمند و به موجب گفته ی غریوریوس طبیب دوران هلاکو استاد شیخ بود.
مدت عمرش بر حسب گفته ابن ابی اصیبعه چهل سال بود. تاریخ وفات وی به سال 401 هجری و به قولی قبل از 400 هجری قمری اتفاق افتاده است(؟)(38)
بوسهل گرچه کیش مسیحی داشته ولی از افرادی است که به پزشکی ایران علاقه خاصی داشت.
درباره ی مقام علمی وی عده ای از مورخان و دانشمندان مطالبی آورده اند، که تمام دلالت بر ارج بلند و مقام بزرگ وی در پزشکی و حکمت می باشد. منجمله قطب الدین در شرح قانون در چند محل بوسهل را بر شیخ ترجیح داده و گوید: «مسیحی در پزشکی اعم از بوعلی بوده...». ایضاً مهذب الدین عبدالرحیم بن علی گوید: «در میان دانشمندان متقدم و متآخر اطبای نصاری فردی را ندیدم که در فصاحت عبارت وجودت بیان به مانند بوسهل مسیحی باشد».
بوسهل از آن دسته از اطباء است که مطالب طبی را در قالب کلمات قصار آورده است.
او گفت: «نومه بالنهار بعدا کله خیر من شربه الدواء النافع» یعنی خوابی کوتاه پس از غذا بهتر از داروئی سودمند است.
وی را آثار و مؤلفاتی در پزشکی و حکمت است بدین شرح:
1) «کتاب المائه فی الطب» یا کتاب «صدباب بوسهل» - چنان که از نام آن مشهود می گردد صد مقاله در پزشکی است. نظامی عروضی سمرقندی در کتاب تألیفی خود معروف به چهار مقاله عروضی در مقالت چهارم در باب پزشکی و هدایت طبیب گوید: «... پس از کتب بسائط یکی به دست آرد چون سته عشر جالینوس یا حاوی محمد زکریا یا کامل الصناعه یا صدباب بوسهل مسیحی یا قانون بوعلی سینا یا ذخیره ی خوارزمشاهی و به وقت فراغت مطالعه همی کند...»(39)
امین الدوله بن تلمیذ حواشی بر صدباب بوسهل نگاشته و درباره ی آن گوید: که ترجمه ی آن بدین قرار است: باید به این کتاب اعتماد داشت چرا که کتابی است کثیرالتحقیق و قلیل التکرار واضح العباره و منتخب العلاج؛ 2) «فی اظهار کلمه الله تعالی فی خلق الانسان» (کتاب ...) که عده ای از دانشمندان خبره این کتاب را به کتاب «منافع الاعضاء» جالینوس ترجیح داده اند؛ 3) «فی العلم الطبیعی (کتاب ...)»؛ 4) الطب الکلی (کتاب ...) (در دو جزء)؛ 5) فی الجدری (مقاله ...) - (مقاله ای در آبله)؛ 6) فی الوبا (کتاب....) - که به نام ابوالعباس مأمون خوارزمشاه - تألیف کرده است؛ 7) فی الباه (کتاب ...)؛ 8) اختصار کتاب المجسطی؛ 9) تعبیر الرویا (کتاب ...) - که به نام ابوالعباس مأمون خوارزمشاه تألیف کرده است؛ 10) فی الطاعون (مقاله ...)؛ 11) فی النبض (مقاله ...).

39- ابوالفرج بن هندو

وی از اطباء ممتاز و حکما و ادبای عالی قدر و شاگرد ابن الخمار و نویسنده ای عالی مقام بود. در حکمت و پزشکی هر دو تبحر داشت.
ابومنصور ثعالبی در یتیمه الدهر وی را بسیار ستوده و او را در ادب و بلاغت و شعر وصف نیکو کرده است. اشعار فراوانی از وی به جاست و مدتی عمل انشاء دربار عضدالدوله دیلمی با وی بوده. پزشکی را نزد ابوالخیربن خمار آموخت.
وفاتش بنا به گفته ی حاجی خلیفه مؤلف کشف الظنون به سال 410 و بر حسب نظر صاحب قاموس الاعلام سال 420 در گرگان اتفاق افتاد.
تألیف طبی وی عبارت است از : «مفتاح الطب» که یک مقاله می باشد و برای شاگردانش نوشت و مشتمل بر ده باب است. غیر از تألیف بالا رسالات و کتب دیگری به نام های «مقاله تشویق آمیز او در باب ورود به تعلم فلسفه» (مقاله المشوقه فی المدخل الی علم الفلسفه) و کتاب «کلم الروحانیه من حکم الیونانیه» و «دیوان شعر» و «رساله هزلیه» در کتب تاریخ آمده است.

40- ابوسهل نیلی

ابوسهل سعیدبن عبدالعزیر بن عبدالله بن محمد ابراهیم بن عبدالمؤمن طیفور ابوسهل النیلی از پزشکان مشهور به فضل و دانش که در پزشکی مقامی بلند داشت و فقیه و ادیب نیز بود. وی از اهل نیشابور می باشد. ثعالبی در یتیمه الدهر ابوسهل و برادرش ابو عبدالرحمن محمد بن عبدالعزیز نیلی را از مردم نیشابور و مفاخر این شهر گفته و ابوعبدالرحمن را از فقها و نیلی طبیب را از اعیان پزشکی نامیده است.
نیلی همان کسی است که نظامی عروضی سمرقندی در مقالت چهارم در علم پزشکی و هدایت طبیب آورده: «.... پس طبیب باید که نیکو اعتقاد بود و امر ونهی شرع را معظم دارد، و از علم پزشکی باید که فصول بقراط و مسائل حنین اسحق و مرشد محمد زکریاء رازی و شرح نیلی که این مجملات را کرده است به دست آرد و مطالعت همی کند بعد از آن که بر استادی مشفق خوانده باشد...». از این رو معلوم گردید نیلی طبیب و مؤلفی دانشمند بوده که کتابش مورد توجه شده است.
آثار طبی وی عبارتند از: 1) «تلخیص کتاب المسائل للحنین»؛ 2) «تلخیص شرح فصول بقراط از جالینوس».
وفات نیلی به سال 420 هجری قمری اتفاق افتاد.

41- ابومنصور طیفور

وی از پزشکان دوران سلطان محمود غزنوی و از معاشرین ابونصر مشکان بود. کنیه اش ابومنصور و در چند مورد بونصر، ولی عموماً به نام ابو منصور طیفور طبیب در کتب تواریخ ذکر گردیده است(40).
از تاریخ تولد و وفات و اثر یا آثار طبی وی مطلبی که به کار آید در کتب تواریخ و تراجم احوال چیزی دیده نشد، فقط می توان گفت که وی از اطباء سده پنجم هجری قمری است. (تاریخ جلوس سلطان محمود غزنوی سال 421 و وفاتش 443 هجری قمری بود).

42 - اسحق بن علی الرهاوی

وی از اطباء بغداد بود. ابن ابی اصیبعه گوید: «وی طبیبی ممتاز بود که گفتار و کلام جالینوس را خوب می فهمیده و در صنعت پزشکی مهارت مخصوص داشت. کتاب هائی هم دارد. بدین شرح: 1) کتاب «ادب الطیب» که کناشی است مشتمل بر ده مقاله و معروف به «میامر» است که در ترکیب داروها بر حسب بیماری های اعضاء از سر تا قدم می باشد و کلیاتی است که از چهار کتاب جالینوس که اسکندرانیان مرتب کرده بودند و مرکب از «کتاب الفرق» و «کتاب الصناعه الصغیره» و «کتاب النبض الصغیر» می باشد؛ و «کتاب جالینوس که به اغلوتن نوشته است» - این کتاب ها را به طریق فصول یعنی فصل به فصل نوشته و اوائل فصول آن مطابق حروف معجم می باشد»(41). تاریخ تولد و وفاتش به دست نیامد.

43 - ابن عجیم طبیب پارسی

وی از اطباء اواخر قرن چهارم و اوائل قرن پنجم هجری است. مولد و منشاء وی به فارس و در زمان دولت آل بویه بود. در پزشکی و نحو مرجع مردم و پادشاهان آل بویه را به وی وثوق کامل بود. در فارس و عراق به حسن معالجه شهرت داشت.
تاریخ تولدش معلوم نشد، ولی وفاتش به قول القفطی به سال 430 هجری و (به قولی 433) مقارن با وفات شیخ الرئیس و در فارس اتفاق افتاد.
تأنیف طبی از وی در تواریخ اطباء و حکماء دیده نشد.

44- علی بن عیسی (یا عیسی بن علی) کحال

از اطباء قرن چهارم و پنجم هجری و چشم پزشکی ماهر و حاذق و نظرش مورد احترام جمهور بود و به همین صنعت شهرت و موقع ممتازی داشت.
تاریخ تولد وی به دست نیامد. اما تاریخ وفاتش را ابن ابی اصیبعه به سال چهار صد و اند هجری ثبت کرده است.
اثر مهم طبی وی کتابی است به نام «تذکره الکحالین»(42) که در سه مقاله تحریر یافته و در آن از جمیع بیماری های چشم و درمان آن و آراء و عقاید اطباء سلف متذکر گردیده که در دوران خود و پس از وی عموم چشم پزشکان از آن استفاده کرده اند، بلکه به قول ابن ابی اصیبعه چشم پزشکان باید آن را بخوانند در چشم پزشکی به آن اکتفا کرده و به کتاب دیگری احتیاجی نباشد.

45- ابو سهل ارجانی

وی از مردم ارجان از اعمال فارس بود و پزشکی خاص ابو کالیجار مرزبان بن سلطان الدوله بن بهاءالدوله بن عضدالدوله دیلمی را داشت. اقامتش در شیراز بود و به خدمت ابو کالیجار عمادالدوله روزگار می گذراند. گویند مقام و مرتبت رفیع نزد سلطان داشت، اما بر اثر سعایت زن ابو کالیجار وی را به قصد مسموم کردن یکی از پرد گیان حرم پادشاه متهم کرد که نتیجتاً به زندان افکنده شد و در زندان وفات یافت.(43)
تاریخ تولدش به دست نیامد. اما وفاتش به سال 416 هجری اتفاق افتاد.
تألیفی از وی دیده نشد.

46- ابونصر مقبلی

محمد بن یوسف مقبلی از اطباء تمدن اسلامی است که نامش ضمن اطباء سده چهارم و پنجم آمده است.
تاریخ تولد و وفات وی به دست نیامد.
وی را دو تألیف طبی در فهارس آمده: 1) «تلخیص مسائل حنین فرزند اسحق»؛ 2) «رساله ای در شراب».

پی نوشت ها :

1. سیراف = شیلاب = شیل آب. ناحیه ای است در جنوب فارس که از شمال و مشرق به بلوک گله دار (فال قدیم) و از جنوب و مغرب به خلیج فارس و بلوک دشتی محدود است. مرکز آن بندر کنگان در 236 کیلومتری مشرق بندر بوشهر است... (فرهنگ فارسی دکتر محمد معین) (برای اطلاع بیشتر رجوع شود به لغت نامه دهخدا حرف سین صفحه 759).
2. عیون الانباء جلد اول - چاپ مصر- صفحه 148.
3. لغت نام دهخدا صفحه 379 تحت عنوان کلمه ابوبکر رقی.
4. عیون الابناء - ج1 - صفحه 234.
5. عیون الابناء - ج1 - صفحه 234.
6. ابن ابی اصیبعه جلد اول چاپ مصرصفحه 245.
7. لغت نامه دهخدا صفحات 359 و 681.
8. عیون الانباء فی طبقات الاطباء چاپ مصر جلد اول سال 1299 هجری مطابق 1882 میلادی صفحه 321.
9. عیون الانباء چاپ مصر سال 1299 هجری مطابق با سال 1882 میلادی صفحه 312.
10. فهرست کتاب های محمد زکریای رازی تألیف بیرونی به کوشش مرحوم پاول کراوس (Paul Kraus) چاپ پاریس 1936 میلادی صفحه 5.
11. نامه دانشوران جلد هفتم صفحه 123 چاپ دوم قم.
12. دجیل (به ضم اول و فتح جیم) ناحیه ای در عراق نزدیک سامره است (المنجد).
13. Ricin و Croton
14. Gomme ammoniaque.
15. Gomme-resine de pistachie ou du terebinthe.
(شرح اسماء العقار ابوعمران موسی بن عبیدالله قرطبی چاپ قاهره 1940 میلادی). بطم نام درخت سقز است و میوه این درخت را به فارسی بند نیز گویند - (فرهنگ نفیسی صفحه 614)- علک البطم به فارسی سقز و به اصفهانی قندرون نامند و آن صمغ درخت بطم است (تحفه حکیم مؤمن صفحه 185 چاپ تهران ناشر کتابخانه مصطفوی با مقدمه مؤلف این کتاب تهران 1337شمسی).
16. Balsame و Crotalaria
درخت کوچکی مانند درخت حنا است فارسی آن به لسان و خنجیده که ماده سقزی دارد حب بلسان = Graine de Baume.
17. Aristoloche.
زراوند گیاهی است از طایفه بادرنجبویه که در دو نوع است: دراز و گرد A. ronde و A. longue (از فهرست های ترجمه کتاب آبله و سرخک رازی از مؤلف صفحه 113 انتشارات دانشگاه تهران سال 1344شمسی).
18. سمسم = Cesame
19. ورک آب چشم که همیشه روان باشد چون ناسور (Fistule) و مجرای اشک و جای ریزش آن ... غروب جمع و اشک که از چشم برآید... و نیز غرب آبله ریزه است در چشم و آماسی در دنباله ی آن و ... (منتهی الارب چاپ تهران 1378 هجری قمری صفحه 910).
ایضاً : ورم ماق اکبر عین = Anchilops (فرهنگ شلیمر چاپ تهران 1330 شمسی صفحه 39 انتشارات دانشگاه شماره 330).
20. شیخ ابوالعباس احمد بن محمد بن یحیی از مردم بلد (از دیه های اطراف بغداد) و از شاگردان ممتاز احمد بن ابوالاشعث بود. اثری طبی وی عبارت است از کتاب «تدبیر الحبالی و الاطفال و الصبیان» (بهداشت زنان آبستن و کودکان) که برای وزیر ابوالفرج یعقوب بن یوسف معروف به این کلس وزیر العزیز بالله در مصر نوشته است.
21. ابوعبدالله محمد بن ثواب محمد موصلی که او را به نام الصلاج مینامیدند و از اهل موصل و در صنعت پزشکی ماهر و از شاگردان دانشمند احمد بن ابی الاشعث و پیوسته در خدمت استاد بود. کتاب های زیادی به خط او نوشته شده است (عیون الانباء ج1 چاپ مصر صفحه 248).
22. چیزی است شبیه آبله که بر اندام آید - باد آبله (لغت نامه دهخدا - فرهنگ نفیسی).
23. این کلمه فارسی و مرکب از سروسام (ورم) و ترجمه آن ورم غشاء مغز است = Meningite
24. برسام (= ورم پهلو) کلمه ای پارسی است = Pleurite ورمی حاد که بر سینه آدمی به هم رسد.
25. Filaire de Medine.
26. رجوع شود به نامه دانشوران جلد سوم چاپ قم از صفحه 12 تا 18.
27. مطرح الانظار فی تراجم اطباء الاعصار (در شرح حال ابوماهر).
28. تاخنک = Pterygium
29. از جمله معانی سلعه زخم یا گره گوشتی است ولی در این جا مقصود غده یا کیسه (Ganglion-Kyste) و یا غده پیهی (Lipome) است.
30. نامه دانشوران ج 2 صفحه 49 و 50 چاپ قم.
31. Lucien Leclerc.
32. شرابی است که از خمر و ادویه ترتیب دهند... (تحفه حکیم مومن).
33. معلوم شد که ابن مندویه اصفهانی از اطباء به نام ایران بوده که درباره متصدیان درمان بیماران یعنی پزشکان و سایر کارمندان دستورهائی داده است.
34. گذاردن پارچه ای که ماده خشکی به مانند نمک در آن ریخته و روی بدن نگاه دارند که می توان آن را کمپرس جامد و گرم نامید.
35. جاورس نوعی ارزن است = Sorgho = Millet commun.
36. از حکام حلب که مشهورترین آنان عبداله بن حمدان (سیف الدوله) بود و از 333 تا 39 در حلب حکم فرمائی داشتند (المنجد).
37. = فریبون = Soude des foulons= اشنان القصاربن (شرح السماء العقار ابوعمران موسی بن عبیدالله اسرائیلی قرطبی - به سعی و اهتمام مرحوم ماکس مایر هوف Max Mayerhof). فرفیون داروئی باشد که چون برگزیدگی و سگ دیوانه طلا کنند نافع باشد (Euphorbia). از آن ماده ای به دست آید که قلیاب گویند و در صابون سازی معمول بوده است (Suaeda, Salicornia, Salsola و ...).
38. لوسین لکلر (Lucien Leclerc) وفات وی را در کتاب تاریخ پزشکی خود سنه 1000 میلادی (= 391 هجری) آورده است. معلوم نشد مأخذ و منبع وی چیست؟.
39. کتاب مائه از کتب طبی بدون رنگ و طرح است که بوعلی سینا بنای قانون را برآن گذارده و به سه قسمت منقسم است: ثلث اول در کلیات صناعت پزشکی و ثلث دوم مخصوص امراض عمومی بدن و ثلث سوم مخصوص امراض خصوصی بدن است.
40. رجوع شود به تاریخ بیهقی و لغت نامه ی دهخدا صفحه ی 869.
41. عیون الانباء - جلد اول چاپ مصر صفحه 254.
42. عیون الانباء ج 1- صفحه 247 - چاپ مصر. و برای اطلاع بیشتر رجوع شود به شماره ی اول سال اول مجله جهان پزشکی 1326 شمسی مقاله شادروان سعید نفیسی.
43. برای اطلاع بیشتر از شرح حال این طبیب رجوع نمائید به نامه دانشوران جلد دوم صفحات 368 -371 چاپ قم.

منبع :نجم آبادی، محمود؛ تاریخ طب در ایران پس از اسلام (از ظهور اسلام تا دوران مغول)، تهران: مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، چاپ سوم 1375.