| • چکیده : |
مطالب كتاب با چند نوشته كوتاه از اقبال لاهوری "تحت عنوان "خدا و من غایی" آغاز می‌گردد .آن گاه فلسفه اقبال یا تصوری كه او از خدا دارد، به تفصیل شرح و تبیین می‌شود .در این میان، نمونه‌هایی از آثار و اشعار او به صورت شاهد و مثال عرضه می‌گردد .نویسنده تصریح می‌كند..." :فلسفه اقبال و عقیده‌اش در مورد خدا به یكسان سه دوره از زندگی وی را شامل می‌شوند...اقبال در دوره اول كه از 1901آغاز و تا 1908می‌انجامد خدا را حسن لایزال می‌داند كه وجودی است مستقل و درعین مقدم بودن بر كائنات در همه آنها جلوه‌گر است .او خود را در آسمان‌ها و زمین، در مهر و ماه، در طلوع ستارگان و افتادن شبنم، در بر و بحر، در نار و لهیب، در سنگ‌ها و درختان، در طیور و وحوش و نغمه دلكش نشان می‌دهد...به این ترتیب، خدا "حسن لایزال "است عامل حركت همه چیزهاست .نیروی اشیای مادی، رشد گیاهان، غریزه جانوران و اراده انسان اشكال مختلف این جذابیت هستند كه ناشی از عشق به خداست...دومین دوره سیر تفكر اقبال را می‌توان در فاصله سال‌های 1908تا 1920دانست .مفتاح فهم این دوره از تفكر اقبال در تمایزی است كه او میان زیبایی موجود در اشیاء و عشق به زیبایی قائل می‌شود...او [در این دوره] در مورد جاودانگی زیبایی و علت فاعلی و غایی آن به شك می‌افتد و بعد به نوعی بدبینی دچار می‌شود .سروده‌هایش به نام "جلوه حسن"، "حقیقت حسن"، "شبنم و ستاره "و دومین بخش از نخستین بند شعر "ستاره "مبین این نظر است . او در این دوره همراه با اندیشه مذكور به جاودانگی عشق معتقد می‌شود و به اموری نظیر آرزو، جست و جو و حركت توجه بسیار نشان می‌دهد...سومین دوره تحول فكری اقبال در حدود سال 1920آغاز می‌شود كه تا پایان عمرش دوام می‌یابد ... سومین دوره را می‌توان دوره پختگی اقبال نام نهاد ."خدا از منظر او در این دوره به طور كلی حقیقت مطلق است و حقیقت مطلق امری است اساسا روحانی به این معنا كه او هم یك فرد یا یك "خود "است ." |