پرسش :

راجع به کتاب تنزيه الانبياء و هدف از تأليف آن توضیح دهید.

پاسخ :
اين کتاب که نام اصلي و کامل آن عبارت است از تنزيه الأنبياء و الأئمة عليهم السلام عن الذنوب و القبايح، توسط ابوالقاسم علي بن حسين موسوي معروف به سيد مرتضي علم الهدي (355ق ـ436ق) تأليف شده است. او اين کتاب را در پاسخ به درخواست يکي از شاگردان خود نوشته است تا در آن به شبهات فرقه‌هاي انحرافي اسلام درباره مسأله عصمت پيامبران و امامان از گناه پاسخ بگويد، زيرا تشنيع و متهم کردن انبياي الهي به اين طريق در آن زمان به اوج رسيده بود. بر طبق نوشته خود سيد مرتضي در مقدمه کتاب به دليل اهميت اين مسئله اين کتاب را علي رغم مشغله‌هاي فراوان خود نوشته و آن را به اين ترتيب نظم داده است:
1. اختلاف مذاهب درباره ارتکاب گناه توسط انبياء و ائمه؛ 2. ادله مذهب صحيح که عبارت است از عدم ارتکاب؛ 3. تأويل آيات و رواياتي که مخالفان شيعه، ارتکاب را از آنها گمان کرده‌اند.
او اين سه محور را به شرح زير مرتب کرده است:
الف. تنزيه همه انبياء از کفر و گناه به طور مطلق: که در ذيل اين بخش، عصمت انبيايي مثل آدم، نوح، يعقوب، يوسف ايوب، موسي، سليمان، عيسي و نبي اکرم اسلام ص را مطرح و اثبات کرده است.
ب. تنزيه امامان شيعه از کفر و گناه به طور مطلق که به طور مشخص درباره عصمت امام علي، امام حسن، امام حسين، امام رضا و امام مهدي ـ عليهم السلام ـ بحث کرده است.
البته در زمان سيد مرتضي عده‌اي از متکلمان اهل سنت براي ردّ عصمت ائمه شيعه ـ و بي‌اعتبار دانستن امامت آنها (بر اين اساس) به انکار عصمت انبياء چنگ زده بودند که اين کتاب در واقع پاسخي مستدل به آنان به شمار مي‌رفت.
آنان براي اين منظور به آيات و رواياتي متوسل شده بودند که از معناي ظاهري به معاني ديگري انصراف داشت و بايد تأويل مي‌شد. سيد مرتضي همه آنها را مورد تحليل و بررسي قرار داد و استدلال‌هاي سست اهل سنت را ابطال و ردّ کرد تا عصمت انبياء و ائمه را اثبات نمايد.
وي در ضمن بيان عصمت اهل بيت ، به اثبات اصل امامت و شبهات مربوط به هر يک از امامان مزبور نيز پرداخته است، و در ضمن به بيان تأويل‌هاي مربوط به احاديث وارد شده درباره کارهاي به ظاهر غير قابل قبول معصومين ، پرداخته است، همچنين بحثي اجمالي درباره فلسفه غيبت امام عصر ارواحنا فداه را مطرح کرده که به نوبه خود حائز اهميت مي‌باشد.
سيد مرتضي در اين کتاب برخي از مطالب را به دو کتاب مهم خود «الشافي» و «المقنع في الغيبة» ارجاع داده است و البته اين کتاب علي رغم اينکه در يک حجم اندک تنظيم و تأليف شده، بسياري از مطالب مهم عقايد شيعه در باب عصمت انبياء و ائمه مثل ادله عصمت، ابعاد عصمت، اقتضائات عيني عصمت، و تأويل آيات و روايات به ظاهر ناسازگار با عصمت، را در بر دارد که سيد مرتضي براي اولين بار در يک کتاب با اين عنوان گردآورده است. تنها يک کتاب با عنوان «تنزيه الأنبياء» از ابو‌الفضل بن العلاء قشيري از علماي فرقه مالکيه (م344ق) قبل از سيد مرتضي گزارش شده است که در دست نمي‌باشد.
بسياري از دانشمندان شيعه اين کتاب را به عنوان منبع و اساس عقيده عصمت تلقي نموده و به مطالب آن استناد کرده‌اند و حتي بسياري از علماي اهل سنت مثل فخر رازي، ثعالبي، نيشابوري و قرطبي در تفاسير خود به ادله و تأويل‌هاي سيد مرتضي اعتماد کرده‌اند.
معمولاً سيد مرتضي به يک اشکال پاسخ‌هاي متعدد داده که همه پاسخ‌ها در يک سطح و قوت نيستند و در عين حال گاه پاسخ کساني را نقد کرده که با رأي او موافقند. سيد مرتضي درباره روايت‌هاي ناظر به مسأله عصمت که با نظر وي ناسازگار است مي‌گويد که عصمت انبيا پيش از هر چيزي متکي به ادله عقلي است. دلالت عقلي از هر دلالت ديگري قوي‌تر است و آنچه را با دليل عقلي ثابت شده است، نمي‌توان با يک امر احتمالي انکار کرد. بنابراين هر روايتي را که با ادلّه عقلي ناسازگار باشد، نمي‌پذيريم خلاصه آنکه تنزيه الانبياء از قديمي‌ترين کتاب‌هاي موجود درباره عصمت پيامبران است و در حقيقت پاسخ به شبهات مطرح شده از سوي مخالفان عصمت انبياء و امامان است.

معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1ـ سيد مرتضي علم الهدي، تنزيه الأنبياء، تحقيق فارس حسون کريم، قم، بوستان کتاب، 1422ق.
2ـ خيرالدين زرکلي، الأعلام، بيروت، دارالعلم للملايين، چ 8، 1989م، ج2، ص69؛ ج4، ص78؛ ج6، ص183؛ ج7، ص232.
3ـ سيد محسن امين، مستدرکات اعيان الشيعه، بيروت، دارالتعارف للمطبوعات، 1408ق، ج5، ص295.
منبع: اندیشه قم