پرسش :

آيا آيه اي در قرآن مجيد راجع به دفاع از خود وجود دارد؟

پاسخ :
اصل مبحث دفاع، ضمن کتاب جهاد از کتب فقهي مورد بحث قرار گرفته است. جهاد داراي اقسامي است:
1. جهاد با مشرکين، ابتداءً براي اين که آنان را به اسلام دعوت کنند.
2. جهاد با کفّاري که به مسلمين حمله کرده اند، به طوري که مسلمين از غلبه آنان بر خود و جان و مال و ناموس خود بيمناکند. اين نوع از دفاع، دفاع مشروع دستجمعي نام دارد.
3. جهاد با کسي که مي خواهد به جان و مال و ناموس مسلماني تجاوز کند و اين نوع از دفاع را مشروع فردي خوانند.
4. جهاد مسلماني که در ميان کفار و مشرکين اسير است و مي خواهد از خود دفاع کند. گاه بر اين قسم دفاع گفته مي شود نه جهاد.
5. جهاد با اهل بغي که بر امام و رئيس حکومت اسلام، خروج کرده و از اطاعت او بيرون رفته اند.
جهاد، چهارمين رکن اسلام است. آيات و روايات بسياري درباره اهميت و شرايط آن رسيده است. اعتلاي اسلام در گرو پيروي و به کار بستن اين دستور مقدس است.[1]
بنابراين دفاع مشروع (Legition Defense) يا دفاع قانوني اصطلاحي است که در قرون معاصر، وارد مباحث حقوقي شده است.
دفاع مشروع عبارت است از دفاع مجاز و قانوني شخصي که به جان و مال و يا ناموس او حمله مي شود و آن شخص، قادر به دفع آن حمله به صورت مسالمت آميز نبوده و نيز قادر به دريافت کمک از مأمورين يا ديگران براي دفع آن حمله نباشد. در اين صورت اگر شخص، مرتکب قتل يا ضرب و جرح طرف و يا ورود خسارات به او گردد، شخص مدافع، مصاب است و مسئول جرائم و خسارات وارده شد نمي باشد.
دفاع از جان و يا مال يا ناموس خود يا ديگري در غالب قوانين ممالک راقيه، مشروع و مجاز شناخته شده است؛ از جمله در مواد 92 تا 97 قانون مجازات اسلامي اين موضوع با شرايطي که در دفاع، جمع باشد مشروع و بدون مجازات تقنين گرديده است. شرايط مذکور عبارتنداز:
1. دفاع متناسب با حمله و خطري باشد که شخص را تهديد مي کند.
2. خوف براي نفس يا عرض يا مال مستند با قرائن معقول باشد.
3. توسل به قواي دولتي و هر گونه وسيله آسانتري براي نجات ميسّر نباشد.
4. در مورد دفاع از مال ديگري، استمداد صاحب مال شرط است.
دفاع و مقاومت در مقابل قواي حکومتي در موقع انجام وظيفه آنان مشروع و مجاز نيست، مگر آن که اشخاص مذکور (مأمورين و ضابطين حکومتي) از حدود وظيفه خود خارج شوند و بر حسب ادله و قرائن موجود خوف آن باشد که عمليات آنها موجب قتل و جرح يا تعرض به عرض گردد که در اين صورت دفاع جايز است.[2]
جهاد دفاعي
گاهي جنگ بر فرد و يا جمعيتي تحميل مي شود. به اين معني که مورد هجوم و تجاوز حساب شده و يا غافلگيرانه دشمن قرار مي گيرند. در اينجا تمام قوانين آسماني و بشري به شخص يا جمعيتي که مورد هجوم واقع شده، حق مي دهد که براي دفاع از خويش بپا خيزد و آنچه در قدرت دارد به کار برد و از هر گونه اقدامي براي حفظ موجوديت خود فرو گذار نکند، اين نوع جهاد را جهاد دفاعي گويند.[3] قرآن مجيد مي فرمايد: أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلَى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ[4] ؛ «يعني به آنها که جنگ بر آنان تحميل شده اجازه جهاد داده شده است، چرا که مورد ستم قرار گرفته اند و خدا قادر بر ياري آنها است».
وَقَاتِلُواْ فِي سَبِيلِ اللّهِ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَکمْ وَلاَ تَعْتَدُواْ إِنَّ اللّهَ لاَ يُحِبِّ الْمُعْتَدِينَ[5] ؛ Kيعني در راه خدا با کساني که با شما مي جنگند، نبرد کنيد و از حدّ تجاوز نکنيد که خدا تعدّي کنندگان را دوست نمي دارد».
بنابراين دفاع از جان و مال و ناموس خود و مظلومين و نيز دفاع از کيان اسلام و مسلمانان هم مبناي نقلي (قرآني) و هم مبناي عقلي و غريزي و فطري دارد. به طوري که تمام موجودات زنده در حدّ وسع و توان خود از خود دفاع مي نمايند و از اين جهت انسان نيز حقّ مقابله به مثل را دارد.

معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
1ـ تفسير نمونه، آيت الله مکارم شيرازي و همکارانش، ذيل آيه 39 سوره حج.
2ـ تفسير الميزان، علامه طباطبايي، ذيل آيه 39 سوره حج.
3ـ تفسير راهنما، هاشمي رفسنجاني، و جمعي از نويسندگان، همان.
4ـ کتاب لمعه، شهيد اول، ترجمه دکتر عليرضا فيض و... ، بخش جهاد.


پی نوشتها:
[1]. دکتر عليرضا فيض و دکتر علي مهذّب، پاورقي کتاب لمعه، شهيد اول، تهران، مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، چاپ اول، 1371ش، ج1، ص149.
[2]. دايرة المعارف تشيع، تهران، نشر شهيد سعيد محبّي، چاپ اول، 1378ش، ج7، ص556ـ557.
[3]. مکارم شيرازي، ناصر و جمعي از نويسندگان، تفسير نمونه، تهران، دارالکتب الاسلاميه، چاپ بيستم، 1367ش، ج2، ص16.
[4]. حج / 39.
[5]. بقره / 190.
منبع: اندیشه قم