پرسش :

شما در بحث «خداشناسى» درباره علم خدا مى گوييد: «خداوند به تمام حوادث آينده و گذشته و حال، بطور يكسان داناست و هيچ موضوعى از علم او پنهان نيست و علم او نسبت به همه اين حوادث «علم حضورى» است، يعنى تمام حوادث و پديده ها در پيشگاه او حضور دارند و ميان او و حوادث گذشته و آينده و حال، مطلقاً حجابى وجود ندارد». اين سخن نسبت به حوادث گذشته و حال قابل قبول است، ولى نسبت به حوادث آينده مشكل به نظر مى رسد; زيرا چيزى كه هنوز واقع نشده و وجود پيدا نكرده، چگونه مى تواند در پيشگاه خداوند حاضر باشد؟!!!

پاسخ :
كليد حلّ اين مشكل و مشكلاتى مشابه آن، در بحث هاى خداشناسى بيان شده است. گذشته و آينده و حال، مفاهيمى است كه ساخته فكر و وجود محدود بشر است; زيرا: وجود ما هم از نظر «زمان» و هم از نظر «مكان» محدود است، يعنى: ما در نقطه مشخصى از زمان و مكان قرار گرفته ايم. محدود بودن وجود ما از نظر مكان، مفاهيم «دور و نزديك» را براى ما به وجود آورده، آيا اگر وجود ما تمام جهان را پر كرده بود، دور و نزديك براى ما مفهومى داشت؟!
همچنين محدود بودن ما از نظر زمان، گذشته و آينده و حال را در مغز ما ترسيم مى كند، «حال» زمانى است كه ما در آن زندگى مى كنيم و «آينده» زمانى است كه بعد از ما مى آيد و «گذشته» زمانى است كه قبل از ما بوده، يعنى در همه جا مقياس وجود ماست.
لذا آنچه براى ما «زمان گذشته» است، براى كسانى كه يك قرن پيش از ما مى زيسته اند «زمان حال» و براى كسانى كه دو قرن پيش بوده اند، «زمان آينده» بوده است؟
بنابر اين براى وجود «بى نهايتى» كه در هر زمان و مكانى هست، اين مفاهيم ابداً معنا ندارد; او گذشته و آينده را مانند حال مى داند و مى بيند و همه در پيشگاه او بطور يكسان حاضرند.
مثلا: كسى كه از روزنه كوچكى از درون اطاقى به قافله شترى نگاه مى كند و در هر لحظه يك شتر را بيشتر نمى بيند، گذشته و حال و آينده اى در مغز خود براى اين قافله ترسيم مى كند (چون دريچه ديد او محدود است) امّا كسى كه در بيرون آن اطاق قرار دارد و تمام قافله را مى نگرد، همه را يكجا در حال حركت مى بيند!
به عبارت ديگر: براى وجودى كه مافوق زمان و مكان است، همه حوادث در ظرف خود وجود دارند و در پيشگاه او حاضرند.
اين كه مى گوييم حوادث آينده الآن وجود ندارد صحيح است، زيرا «الآن» اشاره به زمان حال است كه ما در آن زندگى مى كنيم، ولى اين دليل بر آن نيست كه آينده حتّى در ظرف خود وجود ندارد، بلكه هر موجودى در ظرف خود وجود دارد و نمى توان آنها را از صفحه هستى بكلّى سلب نمود و مى توان گفت كه حادثه فردا، امروز نيست، امّا نمى توان گفت اصلا وجود ندارد. (دقّت كنيد)